Արգամ Այվազյան

ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ԻՍՍՀ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ

---

Լուսանկարներ` 1-20 | 21-40 | 41-63

Բովանդակություն (ինչպես գրքում) | Վերջնատիտղոս

---

[Էջ 17]

ԳՈՂԹՆ ԳԱՎԱՌ

Գեղեցիկ և բարեբեր է հին Հայաստանի Գողթն գավառը։ Իր գրաված տարածքով, պատմական անցյալով ու մշակույթով այն էական դեր է խաղացել հայ ժողովրդի պատմական անցայլում՝ մինչև XX դ. սկզբները։ Այստեղ ավանդաբար հարգի են եղել հայ երգն ու արվեստը, գիրն ու գրականությունը։ Հայ ժողովրդի վիպասանական երգերի ու առասպելների մասին խոսելիս՝ պատմահայր Մովսես Խորենացին վկայում է, որ դրանք «ախորժելով պահել են գինեվետ Գողթն գավառի կողմի մարդիկ»¹։ Գողթն տեղանվանումը, ըստ լեզվաբան Է. Աղայանի ստուգաբանության, կապվում է հնդեվրոպական gal, ghel արմատի հետ, որը նախապես նշանակել է «կոչել, կանչել, գոչել»²։ Ըստ դրա, կարելի է ենթադրել, որ Գողթն անվանումը հնում նշանակել է պատմություն, երգ, վիպասանություն։

Հայ պատմագրության մեջ Գողթն գավառը միշտ ունեցել է իր պատվավոր տեղը։ Նրա մասին մի շարք հավաստի տվյալներ են հաղորդել նաև օտար աղբյուրները։ Հույն աշխարհագրագետ Պտղոմեոսի երկում այն հիշատակված է ...... կամ Colten: Ըստ մատենագիր Կորյունի, Մեսրոպ Մաշտոցը որոշ ժամանակ բնակվել է այս գավառում, որը նրա ամենասիրելի գավառներից մեկն է եղել։ Հենց այս գավառում է, որ հայոց գրերի ստեղծման համար Մաշտոցը «տրտմական հոգսերով պաշարված ու թակարդապատված և մտածմունքների ծփանքի մեջ էր ընկած»³։ Եվ նախքան գրերի ստեղծումը իր

_______________
¹. Մ. Խորենացի, Պատմություն Հայոց, թարգմանությունը և ծանոթագրությունները ակադեմիկոս Ստ. Մալխասյանցի, Եր., 1968, էջ 118։
². Է. Աղայան, «Գողթն-Գողթան տեղանունը», «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1957, N 12, էջ 51—52։
³ .Կորյուն, Վարք Մաշտոցի, աշխարհաբար թարգմանությունը, ներածական ուսումնասիրությամբ, առաջաբանով և ծանոթագրություններով՝ Մ. Աբեղյանի, Եր., 1962, էջ 98։

[Էջ 18]

աշակերտների հետ Մաշտոցը մեկնել էր Գողթն, որի «առաջ դուրս եկավ Գողթնի իշխանը... որի անունը Շաբաթ էր և հյուրամեծար ասպնջական հանդիսանալով՝ բարեպաշտությամբ սպասավորում էր (նրան)... Իսկ երանելիս իսկույն իր ավետարանական արվեստը բանեցնելով իշխանի հավատարիմ օգնությամբ սկսեց (քարոզել) գավառում»⁴։ Հայկական գրերի ստեղծումից հետո էլ Գողթնը ամենաառաջիններից մեկն էր, ուր Մաշտոցը բացեց առաջին դպրոցները և «այստեղ՝ բարեպաշտ Շաբաթի ընկերությամբ գավառը լիացրեց Քրիստոսի ավետարանի ողջույնով, և գավառի բոլոր գյուղերում կարգեց սուրբ վանականների դասեր»⁵։

Պատմահայր Մ. Խորենացու վկայությամբ Գողթնում հնուց ի վեր իշխում էին գողթնեցիները, որոնք «... Սիսական հատվածն են կազմում, բայց չգիտեմ, արդյոք գավառնե՞րն են կոչվել մարդկանց անունով, թէ գավառների անունով կոչված են նախարարությունները»⁶։ Այս նույնը պնդում է նաև XIII դարի պատմիչ Ստ. Օրբելյանը⁷։ Գողթնի իշխանական նախարարությունը, որպես հին Հայաստանի անբաժանելի մի մաս, Հայաստանի ավագ նախարարական տների հետ միասին «Գողթան տէր» անվանակոչմամբ դասված է V դարում կազմված «Գահնամակում» ԺԶ (16) համարի տակ և «Զորանամակի» տվյալներով արքունի զորաբաժնին տալիս էր Շ (500) ձիավոր⁸։

VII դարի «Աշխարհացոյցի» հաղորդած տեղեկություններով⁹ Գողթանը Վասպուրականի 33-րդ գավառն էր, որն Արծրունիների տիրապետության տակ էր անցել հավանաբար V դարի կեսերից։ Թ. Արծրունու տեղեկություններով Գողթնը Վասպուրականի կազմում եղել է մինչև 737 թ., գրելով. «... իսկ Գողթն գաւառ (հանեալ էր) ի ժամանակի կատարման սրբոյն Վահանայ, յալմի ՃՁԶ (737) թուականութեանց, որում ամի կատարեցաւ սուրբն Վահան, որ էր որդի Խոսրովայ Գողթան տեառն»¹⁰։

Գողթն գավառն, որն իր մեջ հնում ընդգրկել է նաև Սյունաց Արևիք գավառը (այժմյան ՀՍՍՀ Մեղրու շրջան)¹¹ VIII դարի կեսերից հետո փաստորեն գտնվել է Սյունիքի կազմի մեջ։ Իսկ X դարում ընկել է արաբների, XI դարի կեսերից սելջուկների և ապա մոնղոլների իշխանությունների տակ։ XVI—XVII դարերում այն մեկ գտնվել է Սեֆյան Պարսկաստանի, մեկ՝ Թուրքիայի տիրապետության տակ։ XVIII դարում ծավալված ազգային-ազատա

_______________
⁴. Կորյուն, նույն տեղը, էջ 106։
⁵. Կորյուն, նույն տեղը, էջ 108։
⁶. Մ. Խորենացի, նույն տեղը, էջ 140։
⁷. Ստեփանոսի Սիւնեաց եպիսկոպոսի Պատմութիւն տանն Սիսական, Մոսկվա, 1861, էջ 15։
⁸. Н. Адонц, Армения в эпоху Юстиниана, Спб, 1908, с. 249, 252։
⁹. Ա. Աբրահամյան, Անանիա Շիրակացու մատենագրությունը, Եր., 1944, էջ 350:
¹⁰. Թ. Արծրունի, Պատմութիւն տանն Արծրունեաց, Թիֆ., 1917, էջ 404։
¹¹. Ղ. Ալիշան, Սիսական, Վենետիկ, 1893, էջ 298։

[Էջ 19]

գրական շարժմանը մասնակցություն ցուցաբերած Գողթնը հետագայում, Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև կնքված Թուրքմենչայի դաշնագրով, որպես Արևելյան Հայաստանի անբաժան մաս, Նախիջևանի մյուս գավառների հետ միասին միացվել է Ռուսաստանին՝ նախապես գտնվելով Հայկական մարզի և ապա Երևանի նահանգի կազմի մեջ։

Գողթնը, որի տարածքը ընդգրկում է հիմնականում այժմյան Օրդուբադի շրջանը, տարածված է Նախիջևանի հարավարևելյան մասում, Արաքս գետի ձախ ափին։ Ըստ պատմական աղբյուրների՝ այս գավառի ազգաբնակչությունը հնուց ի վեր զբաղվել է խաղողագործությամբ, այգեգործությամբ և բազմազան արհեստներով։ Հայոց պատմության մեջ Գողթնը հռչակված է եղել որպես «գինևէտ» գավառ, որի խաղողն ու նուռը, դեղձն ու ընկույզը, թութը և այլ մրգերը ունեցել են մեծ ճանաչում։ Այս վաղեմի գավառի գեղեցիկ բնաշխարհի անբաժան մասն են կազմում նաև նրա պատմաճարտարապետական հուշարձաններն ու վաղ շրջանի բնակատեղիները, գյուղաքաղաքներն ու ավանները, որոնք հիմնված են Ագուլիսի, Որդուարի, Տրունյաց կամ Վանանդի, Ցղնայի, Գիլան կամ Բիստի ձորերն ի վեր, երբեմնի շեն ու հզոր բնակավայրերում և նրանց շուրջը։

[Էջ 20]

N 1

ԳԵՂԵՐԵՑԻԿ ԿԱՄ ՆԻԳԻԴԵՀ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂ

Ժամանակը՝ միջնադարյան հայաբնակ գյուղ։— Տեղը՝ Ագուլիսի ձորի ամենավերին հատվածում, ձորի հյուսիսային կողմի մի ապառաժոտ վայրում: — Տարածքը՝ ընդգրկել է մոտ 40—50 բնակելի և այլ շինություններ։— Վիճակը՝ XX դարի սկիզբներից լքվել և ավերակների է վերածվել։

N 2

ԳԵՂԵՐԵՑԻԿ ԿԱՄ ՆԻԳԻԴԵՀ ԳՅՈԻՎԱՏԵՂԻԻ «ՍՐԲԱՏԵՂԻԻ ԱՐՈՏԱՎԱՅՐԸ»

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։ — Տեղը՝ գյուղատեղից 2,5—3 կմ դեպի հյուսիս, լեռնալանջի հարթ վայրում։— Շրջակայքում՝ կան 15—17 հաստաբուն ծառեր, սրբատեղ-մատուռի ավերակների հետքեր։

N 3

ՎԵՐԻՆ ԳԵՏ ԿԱՄ ՎԱՐԱԿԵՐՏ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂ

Ժամանակը՝ միջնադարյան հայաբնակ գյուղ։— Տեղը՝ Գեղերեցիկ կամ Նիգիդեհ գյուղատեղից ներքև, Ագուլիսից 1—1,5 կմ հյուսիս, նեղ ձորակի մեջ։— Տարածքը՝ ընդգրկել է 50—60 բնակելի և այլ շինություններ։— Վիճակը՝ 1920-ական թվականներից հետո ավերակների է վերածվել։

N 4

ՎԵՐԻՆ ԳԵՏ ԿԱՄ ՎԱՐԱԿԵՐՏ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂԻ «ԽԱՉ-ՔԱՐ» ՍՐԲԱՏԵՂԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը` գյուղատեղից մոտ 2,5 կմ դեպի հյուսիս, գետի ափին։— Վիճակը՝ ժամանակի ընթացքում ավերվել է սրբատեղի մատուռը։ Այժմ սրբատեղից տեսանելի է միայն մի մեծ քար, որի վրա քանդակված են մի քանի խաչի պատկերներ։

N 5

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ԿՈԻՄՍԻ ՄԱՏՈԻՌ ԿԱՄ ԱՄԵՆԱՓՐԿԻՉ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ ըստ ավանդության մ. թ. I դարի կեսերին հիմնվել է Կումս եպիսկոպոսի շիրիմի վրա։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Բարթուղիմեոս առաքյալ։— Տեղը՝ Ագուլիսի ս. Թովմա վանքից մոտ 300 մ հյուսիս։— Հորինվածքը՝ մինավ դահլիճ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ, կիսամշակ սրբատաշ բազալտ, կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ 1490 թ., XVII, XIX դդ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանա-

[Էջ 21]

ձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Արձանագրություններ՝ արևմտյան ճակատում։ — Որմնանկարներ՝ չունի։ — Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ չունի։— Վիճակը՝ ավերակների է վերածվել XX դարի սկիզբներից։

N 6

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ԹՈՎՄԱ ՎԱՆՔԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XIII—XIX դդ.։— Տեղը՝ ս. Թովմա վանքից մոտ 250 մ հյուսիս-արևելք։— Տապանաքարերի թիվը՝ 38։—Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, օրորոցաձև։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 11: — Վիճակը՝ տապանաքարերի մի մասի կեսից ավելին թաղված է հողի մեջ, արձանագրությունները քայքայված ու եղծված են։

N 7

ԱԳՈԻԼԻՍԻ «ՎԱՆՔԻ ՍԱՆԱՅԻ» ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII—XVIII դդ.։— Տեղը՝ Ագուլիս գետի աջ կողմում, «Վանքի սանա» լեռան թեքադիր լանջին, դեպի Տանակերտ տանող ճանապարհի մոտ։— Տապանաքարերի թիվը՝ 8։— Տապանաքարերի տեսակը՝ քառանկյուն։ — Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 6, որոնց թվում է նաև 1721 թ. Ագուլիսում նահատակված Դավիթ բեկի աչքի ընկնող զորավար մելիք Փարսադանի տապանաքարը։— Վիճակը՝ այժմ տապանաքարերը համարյա թե ծածկված են թեքադիր լեռնալանջից թափվող հողի ու քարերի շերտով։

N 8

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ԹՈՎՄԱ ԱՌԱՔՅԱԼԻ ՔԱՐԱԿԵՐՏ ՎԵՄ

Ժամանակը՝ մ. թ. I դ. կեսեր։— Տեղը՝ Ագուլիսից դեպի Հանդամեջ գյուղը ձգվող մի փոքրիկ ձորի լանջին։ Իր բնույթով քարակերտ վեմ է և հնուց ի վեր համարվել է սրբատեղի։

N 9

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը՝ Ագուլիսի հյուսիսարևելյան թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ, վարդագույն քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., 1845 թ..— Մուտքը՝ արևմտյան, հյուսիսային և հարավային ճակատներում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Մույթերը՝ քառակուսի հիմքերով խաչաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, նկուղային հարկերով։ 2-րդ հարկերը գլխավոր աբսիդի նման արևմտյան ամբողջ ճակատներով բաց են։— Գմբեթը՝ քարաշեն, 8 նիստերով։— Արձանագրություններ՝ հարավային ճակատում։— Պատկերա-

[Էջ 22]

քանդակները՝ 1920-ական թվականներից հետո տեղահան են արված և անհետ կորել են արևմտյան, հարավային մուտքերի կամարների տակ եղած կոմպոզիցիոն պատկերաքանդակները։— Զարդաքանդակներ՝ մուտքերի և պատուհանների շուրջը, եկեղեցու ճակատներում։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ գտնվում է եկեղեցապատկան շինությունների, համալիրի պարիսպների ավերակները։— Վիճակը՝ ավերված է եկեղեցու հարավային մուտքի առջևի եռահարկ զանգակատունը, փլված է եկեղեցու ծածկի արևմտյան մասի մի հատվածը, ունի ճեղքեր։

N 10

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ԹՈՎՄԱ ՎԱՆՔ

Ժամանակը՝ ըստ ավանդության և եկեղեցու արևմտյան մուտքի բարավորին XVII դարում քանդակված արձանագրության հիմնվել է մ. թ. I դ. կեսերին։— Տեղը՝ Ագուլիսի «Վանքի» թաղում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Բարդուղիմեոս առաքյալ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ, վարդագույն քար։— Վերանորոգումներ՝ ըստ ավանդության և վերը նշված արձանագրության, առաջին անգամ 315 թ. վերակառուցել է Գրիգոր Լուսավորիչը։ Եկեղեցին և համալիրը հիմնական վերանորոգումների է ենթարկվել նաև XII—XIII դդ., XVI—XVII դդ.։— Մուտքը՝ արևմտյան, հյուսիսային և հարավային ճակատներում։— Աբսիդը՝ յոթանիստ։— Մույթերը՝ խաչաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի, թաքստոցներով։— Գմբեթը՝ քարաշեն, 12 նիստերով։— Արձանագրություններ՝ մուտքերի բարավորներին, արևմտյան ճակատում։— Որմնանկարներ՝ պահպանվում են գմբեթի, մույթերի վերին մասերում, արևմտյան մուտքի կամարի տակ, որոնք 1680-ական թվականներին կերտել է Նաղաշ Հովնաթանը։— Պատկերաքանդակներ՝ հյուսիսային, հարավային և արևմտյան մուտքերի կամարների տակ։— Զարդաքանդակներ՝ մուտքերի ու պատուհանների շուրջը, եկեղեցու ճակատներում։— Շրջակայքում՝ եկեղեցու հյուսիսային, հարավային և արևմտյան կողմերում, համալիրի քառանկյունի ու բարձր, վեց աշտարակներով պարիսպներին կից գտնվում են վանքի թաղածածկ, սրբատաշ քարերով ու աղյուսով կառուցված միահարկ և երկհարկանի շինությունները։ Մուտքերի առջև ունի երեք զանգակատներ։— Վիճակը՝ քանդված է եկեղեցու բեմի ճակատը, ծածկի որոշ հատվածները, վանական շինությունների առանձին մասերն ու պարսպի վերին շարվածքները:

N 11

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ԹՈՎՄԱ ԵԿԵՎԵՑՈԻ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԶԱՆԳԱԿԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII դ.։— Տեղը՝ կառուցված է ս. Թովմա եկեղեցու արև—

[Էջ 23]

մտյան մուտքի առջև։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։ Պատվիրատուն, մեկենասը՝ 1831 թ. վերանորոգման մեկենաս ագուլիսեցի Հախումյանների տոհմ:— Հորինվածքը՝ 2 մույթերով։— Շինանյութը՝ սրբատաշ վարդագույն քար։ Վերանորոգումներ՝ 1831 թ., 1904 թ.։— Մույթերը՝ քառակուսի հիմքերով՝ խաչաձև։— Ռոտոնդան՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ մույթերի ճակատներին՝ եզրակողերին։— Վիճակը՝ կանգուն։

N 12

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ԹՈՎՄԱ ԵԿԵՎԵՑՈԻ ՀՅՈԻՍԻՍԱՅԻՆ ԶԱՆԳԱԿԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII դ.։— Տեղը՝ կառուցված է ս. Թովմա եկեղեցու հյուսիսային մուտքի առջև։— ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ 2 մույթերով։— Շինանյութը՝ սրբատաշ, բաց վարդագույն քար։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ.։— Մույթերը՝ քառակուսի հիմքերով, խաչաձև։— Ռոտոնդան՝ ավերված է, ունեցել է 6 մույթեր։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ մույթերի եզրակողերին։— Վիճակը՝ կանգուն։

N12 ա

ԱԳՈԻԼԻՍԻ 13. ԹՈՎՄԱ ԵԿԵՎԵՑՈԻ ՀԱՐԱՎԱՑԻՆ ԴԱՄԲԱՐԱՆ—ԶԱՆԳԱԿԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ 1666 թ.։— Տեղը՝ կառուցված է ս. Թովմա եկեղեցու հարավային մուտքի մոտ։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Պետրոս վարդապետ։— Հորինվածքը՝ 4 մույթերով։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բաց վարդագույն և սպիտակ քար։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Մույթերը՝ քառակուսի հիմքերով խաչաձև։— Ռոտոնդան՝ չորս մույթերով։— Արձանագրություններ՝ չանի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ մույթերի եզրակողերին։— Վիճակը՝ կանգուն։

N 13

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ԹՈՎՄԱ ՎԱՆՔԻ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ մոտավորապես XV—XVI դդ.։— Տեղը՝ եկեղեցու հյուսիս—արևելյան կողմում, նրանից 25—30 մ հեռու։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ գետնահարկ, թաղածածկ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Վիճակը՝ գործող։

[Էջ 24]

N 14

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ԹՈՎՄԱ ՎԱՆՔԻ ՀԱՄԱԼԻՐԻ ԿՌԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ մ. թ. I դ.։ Տեղը՝ ս. Թովմա եկեղեցու հյուսիսային կողմում, պարսպին կից (ներքուստ)։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ կից խորաններով բազմանիստ աբսիդ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ կրել է մի շարք վերակառուցումներ։— Մուտքը՝ հարավային ճակատում։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ Վիճակը՝ կանգուն։

N 15

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ս. ՄԻՆԱՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ մոտավորապես XI—XII դդ.։— Տեղը՝ ս. Թովմա վանքից հարավ-արևելք, Շռնատակ թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միանավ, փայտածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ XVII, XIX դդ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։ Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ նկատվում են հին շինությունների հետքեր։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 16

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ ըստ ավանդության հիմնվել է մ. թ. I դ. երկրորդ կեսերին։— Տեղը՝ Ագուլիսի կենտրոնական թաղամասում, քաղաքի արևելյան լեռնալանջի փեշին։— Ճարտարապետը՝ 1671—1675 թթ. վերակառուցման ճարտարապետ «Մոկսու մեծ ուստա»։ Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Թադեոս առաքյալ։ — Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ, մոխրագույն քար, աղյուս։— Վերանորոգումներ՝ հուշարձանը հիմնական վերակառուցման է ենթարկվել 1671—1675 թթ.։ Վերանորոգման մեկենաս՝ ագուլիսեցի խոջա Գյուլնազար և ուրիշներ։— Մուտքը՝ արևմտյան, հյուսիսային և հարավային ճակատներում։— Աբսիդը՝ յոթանիստ։— Մույթերը՝ խաչաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի, թաքստոցներով։— Գմբեթը՝ աղյուսաշեն, ութանիստ։— Արձանագրություններ՝ արևմտյան, հյուսիսային և հարավային ճակատներում։— Որմնանկարներ՝ պահպանվում են գմբեթի, մույթերի վերին մասերում և գմբեթարդի վրա, որոնք 1680-ական թվականներին կատարել է Նաղաշ Հովնաթանը։— Պատկերաքանդակներ՝

[Էջ 25]

արևմտյան մուտքի կամարի տակ, հարավային ճակատում։— Զարդաքանդակներ՝ մուտքերի շուրջը։ Շրջակայքում՝ եկեղեցու հարավային կողմում գտնվում է գավթի ավերակների, պարսպի հետքերը, XIX—XX դդ. մի քանի տապանաքարեր։— Վիճակը՝ կանգուն, ծածկում կան ճեղքեր։

N 17

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՕՐԻՈՐԴԱՑ ԴՊՐՈՑ

Ժամանակը՝ 1867 թ.։— Տեղը՝ գտնվել է Ագուլիսի ս. Քրիստափոր եկեղեցու գավթում։— Հիմնադիրը՝ նշանավոր գրող և մանկավարժ Պերճ Պռոշյան։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ ագուլիսեցի Մկրտչյան տոհմ, Ագուլիսի մեծամեծներ։— Հորինվածքը` միահարկ շենք։— Շինանյութը` սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վիճակը՝ 1920-ական թվականներից հետո վերածվել է ավերակների ու փլատակների։

N 18

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ ԵԿԵՎԵՑՈԻ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ XVII դ.։— Տեղը՝ ս. Քրիստափոր եկեղեցու արևմտյան կողմում, եկեղեցուց 25—30 մ հեռու։ Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ քար։— Հորինվածքը՝ թաղակապ, ավազանով։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի:- Վիճակը՝ գործող։

N 19

ԱԳՈԻԼԻՍԻ «ՎԱՆՔԻ» ԹԱՂԻ ԿԱՄՈԻՐՋ

Ժամանակը՝ XVII։— Տեղը՝ կառուցված է «Վանքի» և Շռնատակ թաղերի միջև գտնվող ձորակի վրա։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միաթռիչք։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ գործող։

N 20

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ԿԱՄՈԻՐՋ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ քաղաքի կենտրոնական մասում, շուկայի մոտ, Ագուլիս գետակի վրա։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ 1713 թ. վերանորոգման մեկենասներ՝ Աղեն, Մանգասար, Զարի, Սիմոն, Հուռում, Գարալե, Էլսիբ, Անասփոլեր ագուլիսե-

[Էջ 26]

ցիներ։— Հորինվածքը՝ միաթռիչք։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ վարդագույն քար։— Վերանորոգումներ՝ 1713 թ., 1872 թ., 1885 թ., 1889 թ.— Արձանագրություններ՝ ճակատում ագուցված XVIII դ. հայերեն և պարսկերեն արձանագրությունները այժմ չկան։— Վիճակը՝ գործող։

N 21

ԱԳՈՒԼԻՍԻ ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈՒՆ

Ժամանակը՝ XIII—XX դդ։— Տեղը՝ Ագուլիսի շուկայի հյուսիսարևմտտյան կողմում, մի բարձրադիր հարթ վայրում։— Տապանաքարերի թիվը՝ 450—460։— Տապանաքարերի տեսակը՝ քառանկյունի, հարթ, օրորոցաձև։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 120—125։— Վիճակը՝ տապանաքարերի մի մասը տեղահան է արված, շուռ տված ու կոտրատված։ Մի շարք արձանագրությունները քայքայված ու եղծված են։

N 22

ԱԳՈՒԼԻՍԻ ՇՈՒԿԱՆ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ գտնվել է քաղաքի կենտրոնական թաղամասում, գետի աջ կողմում։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Ագուլիսի մեծահարուստներն ու վաճառականները։— Հորինվածքը՝ բաղկացած է եղել մի փոքրիկ հրապարակից և 100—150 մեծ ու փոքր խանութներից։— Շինանյութը՝ սրբատաշ ու կիսամշակ քար, աղյուս։— Վիճակը՝ 1920-ական թվականներից հետո շուկայի շինությունները ավերակների վերածվելով աստիճանաբար հիմնահատակ քայքայվել են։ Շուկայից մնացած 5—6 շինությունները այժմյան Ագուլիսի համար ծառայում են որպես փոստի և այլ շենքեր։

N 23

ԱԳՈՒԼԻՍԻ ՇՈՒԿԱՅԻ ԿԱՐԱՎԱՆԱՏՈՒՆ

Ժամանակը՝ 1680 թ.։— Տեղը՝ շուկայի հարավային կողմում։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Ագուլիսի մեծահարուստներ։— Կառուցող վարպետը՝ Թումանենց Առաքել։— Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ։ Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Վիճակը՝ այժմ աննշան ավերակներ են մնում։

N 24

ԱԳՈՒԼԻՍԻ ՓԸՂԸՋԻ ԿԱՄ ՓՌՋԻ ԱՂԲՅՈՒՐ

Ժամանակը՝ XVII դ.։— Տեղը՝ Շուկայի մոտ։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ քար։— Հորինվածքը` թաղակապ, ավա-

[Էջ 27]

զանով։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 25

ԱԳՈՒԼԻՍԻ «ՇՈՒԿԱՅԻ» ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈՒՆ

Ժամանակը՝ XVI դ.։— Տեղը՝ շուկայից հարավարևմուտք, ճանապարհի ձախ կողմում, լեռնալանջի տակ։— Տապանաքարերի թիվը՝ 90—95։— Տապանաքարերի տեսակը՝ քառանկյուն։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 52։— Վիճակը՝ տապանաքարերի մեծ մասը ծածկված է հողի շերտով, տեղահան է արված։ Արձանագրությունների զգալի մասը եղծված է։ Այս գերեզմանատունը, որն ունեցել է ավելի քան 400—500 տապանաքարեր, մեծամասամբ ավերվել է Ագուլիսի շուկայի ընդարձակման ժամանակ և վերջին տասնամյակների ընթացքում։

N 26

ԱԳՈՒԼԻՍԻ Ս. ՇՄԱՎՈՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը՝ Ա. Քրիստափոր եկեղեցուց 500— 600 մ հարավարևմուտք, Ագուլիս գետի աջ կողմում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ և վարդագույն քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ։— Մուտքը՝ արևմտյան, հյուսիսային և հարավային ճակատներում։— Աբսիդը՝ յոթանիստ։— Մույթերը՝ խաչաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի։— Գմբեթը՝ քարաշեն, 12 նիստերով։— Արձանագրություններ՝ ունեցել է արևմտյան և հարավային ճակատներում։— Որմնանկարներ՝ XVII դ. որմնանկարների մի մասը մինչև եկեղեցու ավերվելը պահպանվել է գմբեթի, կամարների և որմերի այլ մասերում։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ մուտքերի ու լուսամուտների շուրջը։— Շրջակայքում՝ եկեղեցու հարավային և արևմտյան կողմերում նկատելի են մի քանի շինությունների հետքեր, պարսպի ավերակներ, հողի շերտով ծածկված մոտ մեկ տասնյակ տապանաքարեր։— Վիճակը՝ եկեղեցին 1920-ական թվականներից հետո ավերակների է վերածվել։ Այդ մեծակառույց և գեղեցկատես հուշարձանից այժմ մնում է միայն նրա ավագ աբսիդի, շինության արևելյան որմի մի մասը, երկու մույթերն ու հիմնաշարի որոշ հատվածները։

N 27

ԱԳՈՒԼԻՍԻ Ս. ՀԱԿՈԲԻ ԱԼՓԻԱՆ ԿԱՄ «ԸՆՁԱՆԱՑ ԼՈՒՅՍ» ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ անհայտ։— Տեղը՝ Ագուլիս գետի արևելյան կողմում, Միջին փուղ թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկե-

[Էջ 28]

նասը՝ 1879 թ. վերանորոգման մեկենաս Տեր-Միքայելյան։— Հորինվածքը՝ միանավ թաղածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., 1879թ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։—Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ եկեղեցին ունեցել է այլ շինություններ և փոքրիկ գերեզմանատուն։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 28

ԱԳՈՒԼԻՍԻ ՓՈՔՐ ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԿԱՄ ԿՈԻՍԱՍՏԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը՝ ս. Քրիստափոր եկեղեցուց 400—450 մ. հյուսիսարևելք։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միանավ թաղածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ.։— Մուտքը՝ արեմտյան ճակատում— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ` անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ եկեղեցին ունեցել է մի քանի կոմունալ շինություններ։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 29

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ-ՄԿՐՏԻՉ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը՝ Ագուլիսի Ներքին թաղում, քաղաքի արևմտյան կողմում՝ անմիջապես լեռնալանջի տակ։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ, աղյուս և կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ.։— Մուտքը՝ հյուսիսային ճակատում։— Աբսիդը՝ հնգանիստ։— Մույթերը՝ ութանկյուն կտրվածքով։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի։— Գմբեթը՝ աղյուսաշեն, ութանիստ։ Արձանագրություններ՝ գմբեթատակ պարագծի վրա։— Որմնանկարներ՝ եկեղեցին որմնանկարվել է 1686 թ., որոնք այժմ իսպառ քայքայվել են։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում եկեղեցու հյուսիսային ճակատի առջև դեռևս նկատելի են գավթի ավերակների հիմքերը, իսկ արևելյան ճակատի առջև գտնվում են սեղանատան, աղբյուրի շինությունները։— Վիճակը՝ կիսականգուն, ավերված է եկեղեցու ծածկի մի հատվածը, գմբեթի ծածկը, մուտքը, հյուսիսային որմի վերին մասերը։ Առանձին տեղերում ունի վտանգավոր ճեղքեր։

N 30

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ-ՄԿՐՏԻՉ ԵԿԵՂԵՑՈԻ ՍԵՂԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ 1663 թ.։— Տեղը՝ եկեղեցու արևելյան ճակատի առջև։—

[Էջ 29]

Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Մուտքը՝ արևելյան ճակատում։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Վիճակը՝ կիսականգուն, քանդված է շինության ծածկի մի մասը, մուտքը, արևելյան ճակատի որոշ հատվածները։

N 31

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ-ՄԿՐՏԻՉ ԵԿԵՂԵՑՈԻ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ 1612 թ.։— Տեղը՝ եկեղեցու արևելյան կողմում, նրանից 50—60 մ հեռու։— Կառուցող վարպետը՝ Մելիք Մելքում։— Շինանյութը՝ կիսամշակ քար։— Հորինվածքը՝ թաղակապ, ավազանով։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ գործող։

N 32

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ-ՄԿՐՏԻՉ ԵԿԵՂԵՑՈԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII—XX դդ.։— Տեղը՝ գտնվել է եկեղեցու հյուսիսային և արևելյան կողմերում, պարսպից ներս։— Տապանաքարերի թիվը՝ ունեցել է մոտ 150 տապանաքար։— Տապանաքարերի տեսակը՝ քառանկյունի— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ անհայտ։— Վիճակը՝ 1940-ական թվականներից հետո տեղում եղած տապանաքարերը աստիճանաբար կոտրվել են ու տեղահան արվել։ Այժմ XVIII—XIX ղղ. մի քանի արձանագիր տապանաքարեր իրար գլխի հավաքված ձևով գտնվում են սեղանատան առջև։ 1663 թ. եկեղեցին վերանորոգելիս և վերստին պարսպատելիս այս գերեզմանատան տապանաքարերի զգալի մասը տեղահան է արվել։

N 33

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ԲԵԿԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII—XIX դդ.։— Տեղը՝ ս. Հովհաննես-Մկրտիչ եկեղեցուց հարավ, տափարակ տեղում։— Տապանաքարերի թիվը՝ մոտավորապես 600։— Տապանաքարերի տեսակը՝ քառանկյունի։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 300—325։— Վիճակը՝ տապանաքարերի զգալի մասը ծածկվել է հողով, տեղահան է արված։ Արձանագրությունների որոշ մասը քայքայված են։

N 34

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՀԱԿՈԲ-ՀԱՅՐԱՊԵՏ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ մոտավորապես XI—XII դդ.։— Տեղը՝ Ագուլիսի Ներքին թաղում, ս. Հովհաննես-Մկրտիչ եկեղեցուց 500—550 մ. արևելք։— Ճարտարարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝

[Էջ 30]

միանավ թաղածածկ գմբեթավոր դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ որձաքար՝, աղյուս։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., 1901 թ.։— Մուտքը՝ արևմտյան և հարավային ճակատներում։— Աբսիդը՝ ուղղանկյուն, երկհարկանի։— Ավանդատներ՝ չունի։— Գմբեթը՝ աղյուսաշեն, 6 նիստերով։— Արձանագրություններ՝ գմբեթատակ շրջանագծի վրա, արևմտյան ճակատում։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ պարիսպներից ներս, նկատելի են 2—3 շինությունների հետքեր։— Վիճակը՝ կանգուն, քանդված են եկեղեցու արևմտյան մուտքի եզրաքարերը, քառանկյուն պարսպի առանձին հատվածներն ու վերին մասերը։

N 35

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՄԵԾ ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ ըստ ավանդության հիմնվել է մ. թ. ա. I դ. և V դ. կոչվել է Աստվածածնի անունով։— Տեղը՝ Ագուլիսի հարավարևելյան կողմում, լեռնալանջին։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Բարդուղիմեոս առաքյալ։— Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ որձաքար, աղյուս։— Վերանորոգումներ՝ XII—XIII դդ., XVII դ., XVIII դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ու հարավային ճակատներում։ — Աբսիդը՝ ուղղանկյուն։— Ավանդատները՝ մեկ հատ, կցված է եկեղեցու հարավային կողմից։—Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Որմնանկարներ XVII և XVIII դարերի որմնանկարները այժմ իսպառ քայքայված են։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում եկեղեցին ունի զանգակատուն, պարիսպներին կցված մոտ երկու տասնյակից ավելի եկեղեցապատկան շինություններ, աղբյուր, գերեզմանատներ։— Վիճակը՝ կանգուն, ավերված է եկեղեցու ծածկի ու պատերի որոշ մասերը։ Համալիրի շինություններն ու պարիսպը վեր են ածվել ավերակների ու փլատակների։

N 36

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՄԵԾ ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ԶԱՆԳԱԿԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII դ. կեսեր։— Տեղը՝ եկեղեցու հարավային մուտքի առջև։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ երկու զույգ մույթերով, երկհարկանի։— Շինանյութը՝ կիսամշակ որձաքար ու աղյուս։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ.։— Արձանագրություններ չունի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի.- Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Վիճակը՝ կանգուն, քանդված է ծածկը։

N 37

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՄԵԾ ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ եկեղեցուց արևելք։— Կառուցող

[Էջ 31]

վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ ու կիսամշակ քար։— Հորինվածքը՝ թաղակապ, բավականին մեծ ու խորը ջրավազանով։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 38

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՄԵԾ ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑՈԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII—XX դդ.։— Տեղը՝ եկեղեցու հարավային և արևմտյան կողմերում, չորս տեղ՝ երկուսը համալիրի պարիսպներից ներս, իսկ երկուսը՝ դրսի կողմում։— Տապանաքարերի թիվը՝ 97։— Տապանաքարերի տեսակը՝ քառանկյունի։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 46։— Վիճակը՝ տապանաքարերի մի մասը տեղահան են արված, արձանագրությունները՝ եղծված ու կոտրված։

N 39

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՇԱԲԻ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ «Վանքի» թաղում։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ քար։— Հորինվածքը՝ թաղակապ, ջրավազանով։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ.։— Արձանագրություններ՝ չունի։ Վիճակը՝ գործող, քանդված է թաղակապ ծածկը։

N 40

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՆՈԻՐՈԻՆՑ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ 1616 թ.։— Տեղը՝ «Վանքի» թաղում։— Կառուցող վարպետը՝ Նուրի։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Հորինվածքը՝ թաղակապ, ավազանով։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ.։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ գործող, քանդված է թաղակապ ծածկը, կողի պատերը։

N 41

ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՍՆԱՍԵՆՑ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ XVII դ.։— Տեղը՝ քաղաքից դուրս, ճանապարհի եզրին։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ քար։— Հորինվածքը՝ թաղակապ, մեծ ավազանով։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ գործող, ավերակ։

[Էջ 32]

N 42

ԱԳՈՒԼԻՍԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲՆԱԿԵԼԻ ՏՆԵՐ

Ժամանակը՝ XVIII—XIX դդ.։— Տեղը՝ հիմնականում գտնվում են այժմյան Վերին Ագուլիսի տարբեր թաղամասերում։— Աչքի ընկնող տների թիվը՝ 25։— Հորինվածքները՝ միահարկ և երկհարկ, բազմասենյակ բնակելի տներ, պարտեզներով ու պարիսպներով։— Շինանյութը՝ կիսամշակ քար և աղյուս։— Զարդաքանդակներ՝ փայտի և քարի վրա՝ մուտքերի շուրջը, ճակատներում և պատշգամբների վրա։— Վիճակը՝ առանձին տների ճարտարապետության մեջ ժամանակակից կենցաղի պահանջներից ելնելով կատարվել են մասնակի փոփոխություններ։

N 43

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՆՇԱՆ ԿԱՄ «ԱՄԱՐԱՅԻՆ» ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ IX դ.։— Տեղը՝ Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսի հյուսիսարևմտյան թաղամասում, ս. Ստեփանոս կամ ս. Երրորդություն եկեղեցուն կից։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ բաց սյունասրահի տեսքով 6 մույթերով եռնավ բազիլիկա։— Շինանյութը՝ կիսամշակ որձաքար, աղյուս, սրբատաշ բազալտ։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ.։— Մուտքը՝ հյուսիսային ճակատում։— Աբսիդը՝ յոթանիստ։ Մույթերը՝ ուղղանկյուն կտրվածքով։ Ավանդատները՝ մեկ զույգ, քառանիստ կազմությամբ, որոնց արևմտյան ճակատները ավագ աբսիդի նման ամբողջովին բաց են։— Արձանագրություններ՝ հյուսիսային որմում, գմբեթատակ փոխանցման գոտում, ինտերյերում եղած մյուս վիմագրերը այժմ չկան։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ գմբեթաթակ գոտում։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ նկատվում են շինությունների հիմքեր։— Վիճակը՝ կանգուն, քանդված է բեմի ճակատը, զանգակատունը։ Տեղ-տեղ ունի ճաքեր։

N 44

ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԿԱՄ Ս. ԵՐՐՈՐԴՈԻԹՅՈԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը՝ Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսի հյուսիսարևմտյան թաղամասում, ս. Նշան կամ «Ամարաին» եկեղեցուն կից։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ, կիսամշակ որձաքար, աղյուս։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., XIX դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան, հարավային ճակատներում։— Աբսիդը՝ հնգա-

[Էջ 33]

նիստ։— Մույթերը՝ ութանկյուն կտրվածքով։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի։— Գմբեթը՝ աղյուսաշեն, ութանիստ։— Արձանագրություններ՝ ինտերյերում։— Որմնանկարներ՝ գմբեթի, գմբեթարդի վրա, մույթերի վերին մասերում (XVII—XVIII դդ.)։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ չունի— Շրջակայքում՝ եկեղեցու հարավային և արևելյան կողմերում գտնվում են եկեղեցապատկան շինությունների, երկսեռ, դպրոցի ավերակները։— Վիճակը՝ կանգուն, ունի ճաքեր, քանդված է համալիրի պարիսպը։

N 45

ՍՏՈՐԻՆ ԿԱՄ ԴԱՇՏ ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԿԱՄ Ս ԵՐՐՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆ ԵԿԵՂԵՑՈԻ ԳԱՎԻԹ

Ժամանակը՝ 1650 թ.։— Տեղը՝ կցված է եկեղեցու արևմտյան ճակատին։— Ճարտարապետը՝ վարպետ Սուլեյման։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Հայրապետի որդի Աստվածատուր և Եարղուլ։— Հորինվածքը` միանավ, թաղածածկ։— Շինանյութը` կիսամշակքար։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ.։— Մուտքը՝ հարավային ճակատում։— Արձանագրություններ՝ ինտերյերում։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Վիճակը՝ կանգուն։

N 46

ՍՏՈՐԻՆ ԿԱՄ ԴԱՇՏ ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՆՇԱՆ ԿԱՄ «ԱՄԱՐԱԻՆ» ԵՎ Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԿԱՄ Ս. ԵՐՐՈՐԴՈԻԹՅՈԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XIII—XIX դդ.։— Տեղը՝ եկեղեցիների պարսպի արևելյան և հարավային կողմում, նրանց կից, ս. Նշան կամ «Ամարաին» եկեղեցու հյուսիսային կողմում։— Տապանաքարերի թիվը՝ 67։— Տապանաքարերի տեսակը՝ քառանկյունի, հարթ։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 41։— Վիճակը՝

տապանաքարերի մեծ մասը թաղված են հողի մեջ։

N 47

ՍՏՈՐԻՆ ԿԱՄ ԴԱՇՏ ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՆՇԱՆ ԿԱՄ «ԱՄԱՐԱԻՆ» ԵՎ Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԿԱՄ Ս. ԵՐՐՈՐԴՈԻԹՅՈԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԻ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ եկեղեցիներից 100 մ արևելք։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։—Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Հորինվածքը՝ թաղակապ, ավազանով։— Վերանորոգումներ՝ 1841թ.։— Արձանագրություններ` թաղի տակ։— Վիճակը՝ գործող։

[Էջ 34]

N 48

ՍՏՈՐԻՆ ԿԱՄ ԴԱՇՏ ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՄԻՆԱՍ ՄԱՏՈԻՌ

Ժամանակը՝ անհայտ։— Տեղը՝ Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսի հարավ-արևելյան կողմում։— Հորինվածքը՝ միանավ, փայտածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ քար։—Վերանորոգումներ՝ XVIIդ., XIXդ.—Մուտքը՝ արևմտյան կողմից։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Արձանագրություններ՝ ինտերյերում, արևմտյան ճակատում։— Պատկերաքանդակներ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ մատուռի արևմտյան ճակատի առջև եղել է գավիթ և գերեզմանատուն— Վիճակը՝ ավերակ, փլատակների են վերածվել նաև գավիթն ու պարիսպը։

N 49

ՍՏՈՐԻՆ ԿԱՄ ԴԱՇՏ ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՄԻՆԱՍ ՄԱՏՈԻՌԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII—XVIII դդ։— Տեղը՝ մատուռի գավթում և բակում։— Տապանաքարերի թիվը՝ 23։— Տապանաքարերի տեսակը՝ քառանկյունի։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 16։— Վիճակը՝ տապանաքարերը տեղահան են արված, շուռ տված։ Արձանագրությունները եղծված են։

N 50

ՍՏՈՐԻՆ ԿԱՄ ԴԱՇՏ ԱԳՈԻԼԻՍԻ Ս. ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՏՈԻՌ

Ժամանակը՝ անհայտ։— Տեղը՝ Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսի «Կոնգլաշ» անվանվող լեռան ստորոտում։— Հորինվածքը՝ թաղակապ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ XVIIդ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատից։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ նկատելի են մի քանի հին շինությունների հիմքեր, XV—XVIIդդ. մի քանի տապանաքարեր։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 51

ՍՏՈՐԻՆ ԿԱՄ ԴԱՇՏ ԱԳՈԻԼԻՍԻ ՍԵԹՅԱՆ ՄԱՀՏԵՍԻ ՄԵԼՔՈԻՄԻ ԱՂԲՅՈԻՐ

Ժամանակը՝ XVIIդ.։— Տեղը՝ Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսի կենտրոնական փողոցի վրա։— Կառուցող վարպետը` անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Մահտեսի Մելքում։ Շինանյութը՝ սրբատաշ քար։— Հորինվածքը՝ թաղակապ։ Այս աղբյուրը գյուղի երկարությամբ մի քանի տեղ ունի բաց

[Էջ 35]

անցքեր, որտեղից ջուր են վերցրել։— Վերանորոգումներ՝ XIXդ.։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Վիճակը՝ գործող, քանդված է աղբյուրի ամբողջ ծածկը։

N 52

ՍՏՈՐԻՆ ԿԱՄ ԴԱՇՏ ԱԳՈԻԼԻՍԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XII—XIX դդ— Տեղը՝ Ստորին կամ Դաշտ Ագուլիսի հարավարևմտյան կողմում, Ս. Նշան կամ «Ամարային» եկեղեցուց 350—400 մ հարավարևմուտք— Տապանաքարերի թիվը՝ 460—500։— Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, օրորոցաձև, քառանկյունի։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 200—210։— Վիճակը՝ տապանաքարերի մեծ մասը տեղահան են արված կամ ծածկված են հողի շերտով։ Արձանագրությունները քայքայված են։

N 53

ՈՐԴՈԻԱՐԻ (ՕՐԴՈԻԲԱԴԻ) Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XIIդ.։— Տեղը՝ քաղաքի հյուսիսարևելյան թաղամասում, բարձրադիր բլրի վրա։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։— Շինանույթը՝ կիսամշակ և սրբատաշ որձաքար։— Վերանորոգուներ՝ XVIIդ., 1836 թ.։— Մուտքը՝ հյուսիսային ճակատում։— Աբսիդը՝ հնգանիստ։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի, թաքստոցներով։— Գմբեթը՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի:— Որմնանկարներ՝ XIXդ., աղավաղված ու քայքայված։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ եկեղեցու հարավային ճակատին կցված է ընդարձակ սեղանատունը։— Վիճակը՝ կիսախաթար, քանդված է եկեղեցու ամբողջ ծածկը, գմբեթը, որմերի վերին հատվածները։ Ունի ճաքեր, ավերակ է նաև սեղանատունը։

N 54

ՈՐԴՈԻԱՐԻ (ՕՐԴՈԻԲԱԴԻ) Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՈԻ ՍԵՂԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII—XVIII դդ.։— Տեղը՝ կցված է եկեղեցու հարավային ճակատին։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միանավ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ XIXդ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Վիճակը՝ ավերակ։

[Էջ 36]

N 55

ՈՐԴՈԻԱՐԻ (ՕՐԴՈԻԲԱԴԻ) ՏԵԱՌՆ ԸՆԴ ԱՌԱՋ ԵԿԵՂԵՑԻ-ՄԱՏՈԻՌ

Ժամանակը՝ ըստ ավանդության հիմնվել է մ. թ. I դ. կեսերին։— Տեղը՝ քաղաքի արևմտյան եզրին։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Բարդուղիմեոս առաքյալ։— Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Արձանագրություններ՝ անհայտ— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 56

ՈՐԴՈԻԱՐԻ (ՕՐԴՈԻԲԱԴԻ) ԲԵՐԴԻ ՄԻՋՆԱԲԵՐԴԻ ԱՎԵՐԱԿՆԵՐ

Ժամանակը՝ IX—X դդ.։— Տեղը՝ քաղաքի հյուսիսարևելյան թաղամասում, բարձրադիր և քաղաքի տարածքի վրա իշխող բլրի վրա։— Պարիսպները՝ քարաշեն, ավերված են, տեղ-տեղ նկատելի են հիմնաշարից բարձր հատվածներ։— Ավերակները՝ գտնվում են բլրի տարբեր հատվածներում, պարսպամերձ մասերում։— Վիճակը՝ դարերի ընթացքում մինչև հիմքերը ավերվել են ինչպես բերդի համալիրի, այնպես էլ նրա միջնաբերդի շինությունները։

N 57

ՈՐԴՈԻԱՐԻ (ՕՐԴՈԻԲԱԴԻ) ԿԱՄՈԻՐՋ

Ժամանակը՝ XVII—XVIII դդ.։— Տեղը՝ քաղաքի հյուսիսարևելյան թաղամասով Որդուար գետակի վրա։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միաթռիչք։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ., որի ժամանակ կամարը փոխարինվել է փայտյա ծածկով։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։ — Վիճակը՝ գործող։

N 58

ՈՐԴՈԻԱՐԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՏՆԵՐ

Ժամանակը՝ XVIII—XIX դդ.։— Տեղը՝ քաղաքի Շահումյան, Կոմսոմոլսկի, Բագիրով և այլ փողոցներում։— Աչքի ընկնող տների թիվը՝ 50—52։— Հորինվածքները՝ միահարկ և երկհարկ, բազմասենյակ բնակելի տներ։— Շինանյութը՝ աղյուս, կիսամշակ քար։— Զարդաքանդակներ՝ մուտքերի և լուսամուտների շուրջը, ճակատներում և պատշգամբների վրա։— Վիճակը՝ մի

[Էջ 37]

շարք տների ճարտարապետական ձևերի մեջ ժամանակակից կենցաղի պայմաններից ելնելով կատարվել են որոշ փոփոխություններ։

N 59

ԳԱՆՁԱԿԻ Ս. ՀԱԿՈԲ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XIV—XV դդ.։— Տեղը՝ գյուղի կենտրոնական թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ եռանավ բազիլիկա։— Շինանյութը՝ մշակված և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ 1577թ., XVII դ., 1877 թ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ բազմանիստ։— Մույթերը՝ անհայտ։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ ունեցել է 1577թ. վիմագիր խաչքար, այժմ անհետ կորած։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ անհայտ։— Վիճակը՝ 1927 թ. եկեղեցուց տեսանելի է եղել միայն նրա արևելյան ճակատը և հյուսիսային որմի մի մասը։ Այժմ իսպաո ավերված է։

N 60

ԳԱՆՁԱԿԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XIII—XIX դդ.։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան մասում։— Տապանաքարերի թիվը՝ 67—70։— Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, քառանկյունի:— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 48։— Վիճակը՝ հին տապանաքարերը մեծամասամբ տեղահան են արված, արձանագրությունները եղծված են ու քայքայված։

N 61

ԳԱՆՁԱԿԻ ՍԻՆԵԱԿԱՆ ՈԻԽՏԱՏԵՂԻ

Ժամանակը՝ XI—XIII դդ.։— Տեղը՝ գյուղից 1—1,5 կմ վերև՝ ձորի մեջ։— Հորինվածքը՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ տեսանելի են հին եկեղեցու քարաբեկորները։ Հատկապես աչքի է ընկնում Սինեական մականունով խաչքարը, որն այժմ գլորված և կոտրված է։ Ամենայն հավանականությամբ այս ուխտատեղում է եղել Գողթնի նշանավոր Սինեական անապատը։— Վիճակը՝ ավերակ ու քայքայված։

N 62

ԱՆԱՊԱՏԻ Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ

Ժամանակը՝ մոտավորապես XIV—XV դդ.։— Տեղը՝ գտնվել է գյուղի կենտրոնական մասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ: Պատվիրատուն, մեկե-

[Էջ 38]

նասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։— Շինանյութը՝ ճեղքված և մշակված քար։— Վերանորոգումներ՝ XVIIդ.։ Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ անհայտ։ Աբսիդը՝ անհայտ։— Մույթերը՝ անհայտ։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ ունեցել է ինտերյերում։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։ — Շրջակայքում՝ անհայտ։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 63

ԱՆԱՊԱՏԻ Ս. ՀՌԻՓՍԻՄԵ ՄԱՏՈԻՌ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ գյուղից 400—450 մ արևելք։— Հորինվածքը՝ միանավ, փայտածածկ սրահ։— Շինանյութը՝ ճեղքված և կիսամշակ որձաքար։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ.։— Մուտքը՝ արևմուտքից։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 64

ԱՆԱՊԱՏԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XV-XIX դդ.։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան կողմի ձորալանջին։— Տապանաքարերի թիվը՝ 260—265։— Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ քառանկյունի։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 74։— Վիճակը՝ տապանաքարերի մեծ մասը թաղված է հողի մեջ կամ տեղահան արված, արձանագրությունների զգալի մասը եղծված ու քայքայված է։

N 65

ՆԵՐՔԻՆ ՀԱՆԴԱՄԵՋԻ Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը՝ գյուղի կենտրոնական թաղամամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ, մշակված մոխրագույն քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան, հարավային ճակատներում։— Աբսիդը՝ յոթանիստ։ Մույթերը՝ քառակուսի։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, թաքստոցներով։— Գմբեթը՝ քարաշեն, ութանիստ։— Արձանագրություններ՝ ինտերյերում։— Որմնանկարներ՝ XIX դ., քայքայված։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ եկեղեցու շուրջը կառուցված են եղել 4—5 քարաշեն ու թաղակապ շինություններ, որոնք այժմ ավերվել են։— Վիճակը՝ ավերակ։

[Էջ 39]

N 66

ՔԻԼԻԹ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂ

Ժամանակը՝ միջնադարյան հայաբնակ գյուղ։— Տեղը՝ Օրդուբադ—Մեղրի մայրուղու ձախ կողմում, Օրդաբադից 13—14 կմ դեպի բարձրագագաթ լեռների գրկում։— Տարածքը՝ ընդգրկել է մոտավորապես 40 բնակելի և այլ շինություններ։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 67

ՔՈԹԱՄ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂԻ

Ժամանակը՝ միջնադար։— Տեղը՝ Քիլիթ գյուղատեղի մերձակայքում, Օրդուբադից 9—10 կմ հեռու։— Տարածքը՝ ընդգրկել է 40—45 բնակելի և այլ շինություններ։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 68

ՔԻԼԻԹ ԵՎ ՔՈԹԱՄ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂԵՐԻ ՔԱՐԱՅՐՆԵՐ

Ժամանակը՝ մ. թ. ա. III—II հազարամյակներ։— Տեղը՝ Քիլիթ և Քոթամ գյուղատեղիների միջև գտնվող բաձր լեռան վրա։— Հորինվածքը՝ բնական և արհեստական 5 առանձին քարայրներ, որոնցից մեկն ունի ավելի քան 40 մ երկարություն։ Նախնադարում ծառայել է որպես մարդկանց բնակատեղ։ 1878 թ. ռուս հնագետ Ի. Ս. Պոլյակովը այդ քարայրներից մեկում հայտնաբերել է արջի, այծյամի և այլ կենդանիների ոսկորներ։— Վիճակը՝ քարայրների մուտքը տեղ-տեղ հողով փակվել է։

N 69

ԲԱԶՄԱՌԻ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂԻ

Ժամանակը՝ միջնադարյան հայաբնակ գյուղ։— Տեղը՝ Տրունյաց կամ Վանանդի ձորի ամենավերին մասում, այժմյան Փազմարա գյուղից արևելք։— Տարածքը՝ ընդգրկել է ավելի քան 40—50 բնակելի և այլ շինություններ։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 70

ՏՐՈԻՆՅԱՑ Ս. ԽԱՉ ՎԱՆՔ

Ժամանակը՝ XII դ.։— Տեղը՝ Տրունյաց կամ Վանանդաձորի վերին մասում, Տրունյաց գետի աջափնյա փոքրիկ հարթակի վրա։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ 1859 թ. վերանորոգման մեկենասներ՝ Ագուլիսի իշխանները։— Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։— Շինա-

[Էջ 40]

նյութը՝ սրբատաշ բազալտ, մոխրագույն քար։— Վերանորոգումներ՝ 1687թ., 1859թ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ հյուսիսային, արևմտյան և հարավային ճակատներում։— Որմնանկարներ՝ չունի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ մուտքի շուրջը։— Շրջակայքում՝ եկեղեցին արևմտյան ճակատի առջև ունեցել է գավիթ, շուրջը՝ վանական օժանդակ շինություններ, քառանկյունի պարիսպ, վանքապատկան այգի։— Վիճակը՝ կանգուն, ավերված է եկեղեցու գավիթը, օժանդակ շինություններն ու պարիսպը։ Գավթում եղած XVI—XVIII դդ. մի քանի տապանաքարեր տեղահան են արված։

N 71

ՏՐՈԻՆՅԱՑ Ս. ԽԱՉ ՎԱՆՔԻ ՁՈՐԻ ԿԱՄՈԻՐՋ

Ժամանակը՝ XVII դ.։— Տեղը՝ ս. Խաչ վանքից 2—2,5 կմ դեպի հյուսիս-արևելք, Տրունյաց գետի վրա։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միաթռիչք։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ մոխրագույն քար։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ գործող։

N 72

ՈԲԵՎԱՆ ԿԱՄ ՈԲԵՎԱՆԻՍ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂ

Ժամանակը՝ միջնադարյան հայաբնակ գյուղ։— Տեղը՝ Նունիս գյուղից 6—7 կմ հյուսիս, լեռնալանջին։— Տարածքը ընդգրկել է շուրջ 70—80 բնակելի և այլ շինություններ։— Վիճակը՝ գյուղը լքվել է XVIII դ. վերջերին։ Այժմ վերածվել է ավերակների ու փլատակների։

N 73

ՈԲԵՎԱՆԻ ԿԱՄ ՈԲԵՎԱՆԻՍԻ Ս. ԳԵՎՈՐԳ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը՝ գյուղատեղի կենտրոնական մասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ ավերակների ընձեռած հնարավորությամբ՝ միանավ թաղածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ նկատվում են մի քանի եկեղեցական

[Էջ 41]

շինություններ և պարիսպ։— Վիճակը՝ քայքայված ու փլատակների վերածված։

N 74

ՈԲԵՎԱՆԻ ԿԱՄ ՈԲԵՎԱՆԻՍԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈՒՆ

Ժամանակը՝ XIII—XVIII դդ.։— Տեղը՝ գյուղատեղի հարավարևմտյան մասում։— Տապանաքարերի թիվը՝ 67—70։— Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, օրորոցաձև, քառանկյունի։— Արձանագիր տապանաքարերի թիվը՝ 31։ — Վիճակը՝ տապանաքարերի մեծ մասը թաղված են հողի մեջ, արձանագրությունները քայքայված ու վնասված են։

N 75

ՔԱՂԱՔԻԿԻ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ.։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ եկեղեցու 1441 թ. վերանորոգման մեկենաս Աղա Շաին։— Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ 1441 թ., XVII դ., XIX դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ արևմտյան ճակատում։ Որմնանկարներ՝ XIX դ., քայքայված բեկորներ։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։ Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ եկեղեցու արևմտյան ճակատի առջև եղել է 2 մույթերի հորինվածքով գավիթ-սրահ, որն այժմ ավերված է։— Վիճակը՝ կանգուն։

N 76

ՔԱՂԱՔԻԿԻ Ս. ՍԱՐԳԻՍ ՄԱՏՈԻՌ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան կողմում, լեռնալանջին։— Հորինվածքը՝ միանավ, փայտածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ ճեղքված և մշակված որձաքար։— Արձանագրություններ չունի։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 41

ՔԱՂԱՔԻԿԻ ԿԱՄՈՒՐՋԸ

Ժամանակը՝ XVII դ.։— Տեղը՝ գյուղում, Տրունյաց գետի վրա։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միաթռիչք։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ.։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ ավերակ։

[Էջ 42]

N 78

ՔԱՂԱՔԻԿԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲՆԱԿԵԼԻ ՏՆԵՐ

Ժամանակը՝ XIX դ.։— Տեղը՝ Քաղաքիկի հին՝ Գևորգյանների թաղամասում։— Աչքի ընկնող տների թիվը՝ 5։— Հորինվածքները՝ միահարկ և երկհարկ, բազմասենյակ։ Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար, աղյուս։— Զարդաքանդակներ՝ ճակատներում և պատշգամբների վրա։— Վիճակը՝ տների ճարտարապետության մեջ ժամանակակից կենցաղի պահանջներից ելնելով կատարվել են որոշ փոփոխություններ։

N 79

ՔԱՂԱՔԻԿԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XV—XIX դդ.։— Տեղը՝ գյուղի հարավարևելյան կողմում։— Տապանաքարերի թիվը՝ 71։— Տապանաքարերի տեսակը՝ հարթ, քառանկյունի։— Արձակագիր տապանաքարերի թիվը՝ 47։— Վիճակը՝ տապանաքարերի մի մասը տեղահան են արված, ծածկված են հողով, արձանագրությունները տեղ-տեղ քայքայված ու վնասված են։

N 80

ՏՐՈԻՆԻՍԻ ԿԱՄ ՏՐՈԻՆԻՔԻ (ԴՐՆԻՍԻ) Ս. ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ անհայտ։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևմտյան թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և ճեղքված քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., XIX դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ հնգանիստ։— Մույթերը՝ ութանկյուն կտրվածքով։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Որմնանկարներ՝ XIX դ. որմնանկարները քայքայվել են։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքը՝ անհայտ։— Վիճակը՝ ավերակ, կործանման վտանգի տակ։

N 81

ՏՐՈԻՆԻՍԻ ԿԱՄ ՏՐՈԻՆԻՔԻ (ԴԸՆԻՍԻ) Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ՄԱՏՈԻՌ

Ժամանակը՝ մոտավորապես XV—XVI դդ.։— Տեղը՝ գյուղի հարավարևմտյան մասում։—Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։—Շինանյութը՝ ճեղքված և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XIX դ.։— Մուտքը՝ արևմուտքից։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ մատուռի մոտ կա մի մեծ ժայռ, որի վրա կան մի քանի մեծ ու փոքր խաչաքանդակներ։ Հնուց ի վեր այդ ժայռը պաշտվել ու սրբավայր է համարվել։— Վիճակը՝ ավերակ։

[Էջ 43]

N 82

ՏԱՆԱԿԵՐՏԻ Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ անհայտ։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան թաղամասում։ — Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ ճեղքված քար, գետաքար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., XIX դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ հնգանիստ։— Մույթերը՝ ութանկյուն կտրվածքով։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկանի։— Գմբեթը՝ ութանիստ։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Որմնանկարներ՝ 19-րդ դ. բեկորները այժմ իսպառ քայքայվել են։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ եկեղեցու արևմտյան կողմում կառուցված է գավիթ-ժամատունը, որը ևս ավերակ է։— Վիճակը՝ կանգուն, գմբեթի, ծածկի և որմերի վերին մասերում ունի վտանգավոր ճաքեր։

N 83

ՏԱՆԱԿԵՐՏԻ Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ԳԱՎԻԹ-ԺԱՄԱՏՈԻՆ

Ժամանակը՝ XVII—XVIII դդ.։— Տեղը՝ կցված է ս. Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան ճակատին։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միանավ, թաղակապ։— Շինանյութը՝ ճեղքված քար, գետաքար։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Վիճակը՝ կիսականզուն, քանդված է ծածկը, որմերի վերին մասերը։

N 84

ԲԵՐԴԱԿ ԳՅՈԻՂԱՏԵՂ

Ժամանակը՝ միջնադարյան հայաբնակ գյուղ։— Տեղը՝ Տանակերտ գյտուղից 1 կմ հարավ։— Տարածքը՝ ընդգրկել է շուրջ 55—60 բնակելի և այլ շինություններ։ Գյուղատեղի կենտրոնում վեր է խոյանում վաղեմի բերդատեղի բլուրը, որի վրա այժմ կիսախաթար տեսքով մնում է ս. Հովհաննես եկեղեցին։— Վիճակը՝ գյուղը լքվել է մոտավորապես XIX դ. սկզբներին։ Այժմ վեր է ածվել փլատակների։

N 85

ԲԵՐԴԱԿԻ Ս. ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ անհայտ։— Տեղը՝ գյուղատեղի «Բերդակ» կոչվող բլրի գագաթին։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ ան-

[Էջ 44]

հայտ։— Հորինվածքը՝ միանավ, թաղածածկ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., 1888 թ.։— Մուտքը՝ հարավային ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Արձանագրություններ՝ արևելյան, հարավային ճակատներում։— Որմնանկարներ՝ չունի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ եկեղեցու հարավային ճակատին կից կառուցված է մի փոքրիկ սենյակ, որը հավանաբար արտաքին ավանդատուն կամ զանգակատուն-մատուռ է և այժմ ավերակ է։— Վիճակը՝ կիսավեր, քանդված է եկեղեցու ամբողջ ծածկը, որմերի վերին հատվածները։

N 86

ԴԻՍԱՐԻ ԿԱՄ ԴԵՂՍԱՐԻ Ս. ԳԵՎՈՐԳ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ անհայտ։— Տեղը՝ գյուղի կենտրոնական թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միանավ դահլիճ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., 1900 թ.,— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ արևելյան ճակատում, ինտերյերում։— Որմնանկարներ՝ չունի։— Պատկերաքանդակներ՝ չունի։— Զարդաքանդակներ՝ չունի։— Շրջակայքում՝ անհայտ։— Վիճակը՝ կանգուն։

N 87

ԴԻՍԱՐԻ ԿԱՄ ԴԵՂՍԱՐԻ ԿԱՄՈԻՐՋ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ գյուղի մոտ, Տրունյաց կամ Վանանդ գետի վրա։— Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միաթռիչք։ Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։ Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ չունի։— Վիճակը՝ ավերակ, քանդված է ամբողջ կամարը և խելերի որոշ հատվածները։

N 88

ՎԱՆԱՆԴԻ Ս. ԹՈՎՄԱ ՎԱՆՔ

Ժամանակը՝ ըստ ավանդության հիմնվել է մ. թ. I դ. կեսերին։— Տեղը՝ գյուղի կենտրոնական թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Բարդուղիմեոս առաքյալ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ., վերանորոգման մեկենաս Մաթևոս Վանանդեցի։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։ Աբսիդը՝ հնգանիստ։— Մույթերը՝ քառակուսի։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, թաքստոցներով։— Արձանագրություններ՝ արև-

[Էջ 45]

մտյան ճակատում։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ եկեղեցին ունեցել է մի քանի շինություններ, որոնք իսպառ ավերված են։— Վիճակը՝ խարխուլ, քայքայված, կործանման ենթակա։

N 89

ՎԱՆԱՆԴԻ Ս. ԼՈԻՍԻԿԻ ՄԱՏՈԻՌ

Ժամանակը՝ ըստ ավանդության հիմնվել է մ. թ. I դ. կեսերին։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևելյան մասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Բարդուղիմեոս առաքյալ։— Հորինվածքը՝ միանավ դահլիճ։— Շինանյութը՝ կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ XII—XIII դդ., XVII դ.։— Մուտքը՝ արևմուտքից։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Ավանդատներ՝ չունի։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ անհայտ։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 90

ՎԱՆԱՆԴԻ Ս. ԽԱՉ ԿԱՄ «ԱՆՁՐԵՎԱԲԵՐ» ՎԱՆՔ

Ժամանակը՝ 1457 թ.։— Տեղը՝ գտնվել է գյուղի հարավարևմտյան թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ Գողթնի Պետրոս եպիսկոպոս։— Հորինվածքը՝ անհայտ։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։—Վերանորոգումներ՝ XVII դ։— Մուտքը՝ անհայտ։— Աբսիդը՝ անհայտ։— Մույթերը՝ անհայտ։— Ավանդատները՝ անհայտ։— Գմբեթը՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ ունեցել է արևմտյան ճակատում։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ ունեցել է մի քանի շինություններ և պարիսպ։— Վիճակը՝ ավերված, քայքայված։

N 91

ԽՈՂՎԱՆԻԻ ԿԱՄ ԽՈՂՈԻԱՆՔԻ (ԽԱՆԱՂԱԻ) ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ անհայտ։— Տեղը՝ գտնվել է գյուղի արևելյան թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ անհայտ։— Շինանյութը՝ մշակված քար։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Մույթերը՝ անհայտ։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։— Զարդաքանդակներ՝ անհայտ։— Շրջակայքում՝ անհայտ։— Վիճակը՝ ավերված։

[Էջ 46]

N 92

ԽՈՂՎԱՆԻԻ ԿԱՄ ԽՈՂՈԻԱՆՔԻ (ԽԱՆԱՂԱՅԻ) ԿԱՄՈԻՐՋ

Ժամանակը՝ XVI—XVII դդ.։— Տեղը՝ Խողվանի գյուղի մոտ, Տրունյաց կամ Վանանդի գետի վրա։—- Կառուցող վարպետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ միաթռիչք։— Շինանյութը՝ սրբատաշ և կիսամշակ քար։— Վերանորոգումներ՝ անհայտ։— Արձանագրություններ՝ անհայտ։— Վիճակը՝ ավերակ, քանդված է ամբողջ կամարը։

N 93

ԴԱՍՏԱԿԻ Ս. ԽՈՐԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII—XIII դդ։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսային թաղամասում։— Ճարտարապետը՝ անհայտ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ անհայտ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ գմբեթակիր բազիլիկա։— Շինանյութը՝ ճեղքված քար, աղյուս։— Վերանորոգումներ՝ XVII դ.։— Մուտքը՝ արևմտյան ճակատում։— Աբսիդը՝ հնգանիստ։— Մույթերը՝ ութանկյուն կտրվածքով։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, թաքստոցներով։— Գմբեթը՝ աղյուսաշեն, ութանիստ։— Արձանագրություններ՝ ունեցել է արևմտյան ճակատում։— Որմնանկարներ՝ անհայտ։— Պատկերաքանդակներ՝ անհայտ։ — Զարդաքանդակներ՝ մուտքի շուրջը, մույթերի խոյակների վրա։— Շրջակայքում ունեցել է գերեզմանատուն, պարիսպ, որոնք այժմ քայքայված են։— Վիճակը՝ ավերակ։

N 94

ՌԱՄԻՍԻ Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ

Ժամանակը՝ XII դ.։— Տեղը՝ գյուղի հյուսիսարևմտյան թաղամասի բարձրադիր վայրում։— Ճարտարապետը՝ 1677—1678 թթ. վերանորոգման ճարտարապետ ուստա Մուրադ։— Պատվիրատուն, մեկենասը՝ 1677—78 թթ. վերանորոգման մեկենասները՝ ռամիսեցիներ Վարդան, Նավասարդ, Ավետիս, Անոշ։— Հորինվածքը՝ քառամույթ եռանավ բազիլիկա։— Շինանյութը՝ սրբատաշ բազալտ, գրանիտ։— Վերանորոգումներ՝ 1677—78 թթ.։— Մուտքը՝ արևմտյան և հարավային ճակատներում։— Աբսիդը՝ կիսաշրջանաձև։— Մույթերը՝ խաչաձև։— Ավանդատները՝ մեկ զույգ, երկհարկ, թաքստոցներով։— Արձանագրություններ՝ արևմտյան, հարավային ճակատներում, ինտերյերում։— Որմնանկարներ՝ XIX դ., քայքայված բեկորներով։— Պատկերաքանդակներ՝ հարավային ճակատում և մուտքի կամարի տակ։— Զարդաքանդակներ՝ մուտքերի շուրջը։— Շրջակայքում՝ եկեղեցու արևմտյան ճակատի առջև եղել է գավիթը, իսկ հարավային ճակատի առջև՝ օժանդակ շինություններ, որոնք ժամանակի ընթացքում ավերվել են։— Վիճակը՝ կանգուն։

[Էջ 47]

N 95

ՌԱՄԻՍԻ Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ ԵԿԵՂԵՑՈԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈՒՆ

ժամանակը՝ XVI—XVIII դդ.։— Տեղը՝ եկեղեցու արևմտյան մուտքի և հարավային ճակատի առջև։— Տապանաքարերի թիվը՝ 16։— Տապանաքարերի տեսակը՝ օրորոցաձև, քառանկյունի։— Արձանա