Պատմական Հայաստանի քաղաքները

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՔԱՂԱՔՆԵՐԸ

Կազմ, տիտղոսաթերթ... | Երկու խոսք | Քաղաքների ծագումն ու զարգացումը...

Ներդիր 1 | Ներդիր 2 | Ներդիր 3

[էջ 109]

ԴԻԱՐԲԵՔԻՐ

Պատմական Հայաստանի հարավարևմտյան ծայրաշրջանում գտնվող Դիարբեքիր քաղաքը հնագույն ու հին աղբյուրներում հիշատակվում է Ամիդ, Ամիդա, Ամիդու, Ամիթ անուններով և դրանց բազմաթիվ այլ տարբերակներով։ Սեպագիր արձանագրություններում կոչված է նաև Բիտ–Զամանի երկրի անունով, որտեղ գտնվում էր այն և բավական ժամանակ եղել էր վերջինիս կենտրոնը։

Քաղաքի Դիարբեքիր անունը համեմատաբար նոր է և ունի արաբական ծագում։ Ընդ որում, սկզբում Դիարբեքիր էր կոչվում միայն վարչատարածքային միավորը` երկրամասը, գավառը, իսկ հետագայում ժողովուրդն այդ անունը տարածել է նաև նրա կենտրոն Ամիդի վրա՝ վերջինս նույնպես կոչելով Դիարբեքիր։

Իբրև նոր անուն Դիարբեքիրը համեմատաբար ճիշտ է ստուգաբանվել։ Բայց և այնպես դրա մասին եղած ստուգաբանությունները հաճախ իրարից բավական տարբերվում են։ Այսպես, ոմանք գրում են, որ Դիարբեքիրը կազմված է արաբերեն «դիար»–ի («երկիր, «նահանգ» «շրջան», «բնակվելու տեղ») և նրա առաջին կառավարիչներից մեկի՝ Բեքրի անվան միացումից։ Ուրիշները գրում են, թե իբր օսմանական տիրապետության շրջանում այս նահանգը բավական երկար ժամանակ մնացել էր աննվաճ, այսինքն՝ «կույս», որից էլ իբր անունը կոչվել է «Դիար բեքիր», այսինքն «երկիր կույսի», նկատի ունենալով, որ «բեքիր» արաբերեն նշանակում է «կույս»։ Ամենից ընդունելին այն վարկածն է, ըստ որի Դիարբեքիրը ծագել է արաբական «դար»–ի («բնակության տեղ», «գավառ» և այլն) հոգնակի ձևի «դիար»–ի և «բեկր կամ բակր» արաբական ցեղանվան զուգորդությունից` արաբերեն տառադարձությամբ կոչվելով Դիարբակր, որը թուրքերենում դարձել է Դիարբեքիր։

Դիարբեքիրը գտնվում է Արևմտյան Տիգրիսի աջ ափին, Հայկական Տավրոսի ճյուղերից մեկի փեշերին, որոնք, շարունակվելով ավելի հարավ, ձուլվում են գետի հովտում փռված հարթության հետ։ Քաղաքի մոտից սրընթաց Տիգրիսը, թողնելով հյուսիսից հարավ ուղղությունը, շրջվում է դեպի արևելք, և, մինչև իր մեջ Արևելյան Տիգրիսն ընդունելը, հոսում է այդ ուղղությամբ։

[էջ 110]

Դիարբեքիրի շուրջը տարածվում են համանուն գավառի արգավանդ դաշտերը, որոնք հնուց ի վեր հայտնի են եղել իրենց ցորենով, բամբակով, տեսակ–տեսակ խաղողով, մրգեղենով։ Այստեղ մշակում են նաև ծխախոտ, զբաղվում մեղվաբուծությամբ։ Հռչակված է մանավանդ իր սեխով։ Կան աղահանքեր: Քաղաքում բխում են աղբյուրներ, կան ջրհորներ հազիվ մեկ — մեկուկես մետր խորությամբ։

Դիարբեքիրն իր բազմամյա պատմության ընթացքում գրեթե մշտապես եղել է տարբեր կարգի վարչաքաղաքական միավորների՝ կուսակալությունների, իշխանությունների, էմիրությունների կենտրոն։ Հնագույն ժամանակներում այն սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվող Բիտ-Զամանի երկրամասի կենտրոնն էր, որ բավական ժամանակ դարձել էր ասուրա–ուրարտական պայքարի առարկաներից մեկը, հետագայում՝ Ծոփքի հայկական իշխանության կենտրոնը, ապա Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհի գլխավոր քաղաքներից մեկը։ Դիարբեքիրը վարչական կենտրոն և կարևոր բերդաքաղաք էր նաև արաբական տիրապետության շրջանում (VII—IX դդ.) ու հետագա ժամանակներում՝ լինելով տարբեր տարածք ընդգրկող էմիրությունների իշխանանիստը։ Թուրքական տիրապետության շրջանում ևս Դիարբեքիրը միշտ եղել է և է իբրև վարչական կենտրոն` կուսակալության, վիլայեթի կառավարիչների աթոռանիստ։

Դիարբեքիրի մասին մեզ հասած տեղեկությունները բազմազան են։ Նրա վերաբերյալ հիշատակություններ կան ասուրական ու ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում, Հայ պատմագիրների (Մովսես Խորենացի, Ղազար Փարպեցի, Սեբեոս, Մատթեոս Ուռհայեցի ), բյուզանդական, վրաց ու արաբական հեղինակների, եվրոպական ճանապարհորդների և այլոց մոտ։ Այնուամենայնիվ, Դիարբեքիրի հիմնադրման ժամանակն ու հանգամանքները մնում են անորոշ։ Այն առաջին անգամ Ամիդու անունով հիշատակվում է մ. թ. ա. երկրորդ հազարամյակի վերջերին։ IX—VIII դարերում (մ. թ. ա.), նույն սեպագիր արձանագրությունների հաղորդած տեղեկությունների համաձայն, Ամիդ-Դիարբեքիրը եղել է ուրարտական Բիտ–Զամանի կոչված երկրամասի իշխանության կենտրոնը, որից հետո անցել է Ասորեստանին, իսկ վերջինիս ան-

[էջ 111]

կումից հետո (մ. թ. ա. VII դարի վերջ) վերստին մտել Հայաստանի կազմի մեջ։

Սկսած այդ ժամանակներից, ավելի քան 600 տարի, Ամիդ-Դիարբեքիրը մնում էր հայկական պետության կազմում։ Ըստ Մովսես Խորենացու, քաղաքի ամրությունները կառուցել է Հայկազունի կամ Երվանդունի Տիգրանը մ. թ. ա, VI դարի կեսերին։ Այդ պատճառով էլ հայ պատմագրության մեջ Ամիդը հիշատակվում է նաև Տիգրանակերտ անունով, որը հաճախ շփոթել են Տիգրան Բ-ի կառուցած (70–ական թթ. մ. թ. ա.) Հայոց հայտնի մայրաքաղաքի՝ Աղձնիքի Տիգրանակերտի հետ։ Սակայն Տիգրանակերտ-Մարտիրոսապոլսի և Ամիդ–Դիարբեքիրի շփոթության պատճառը միայն այդ չէր։ Բանն այն է, որ VI դարում բյուզանդական կայսրեր Հուստինիանոսը (527— 565) և Մորիկը (նույն դարի վերջերին) Հայաստանի հարավարևմտյան մասից ու Վերին Միջագետքից կազմել էին երկու պրովինցիա, որոնք երկուսն էլ կոչվում էին Չորրորդ Հայք։ Դրանցից մեկի՝ Հուստինիանոսի ստեղծած Չորրորղ Հայքի կենտրոնը Տիգրանակերտ–Մարտիրոսապոլիսն էր. Իսկ Մորիկինը՝ Ամիդ-Դիարբեքիրը։ Այդ հանգամանքը նույնպես պատճառ է դարձել Տիգրան Բ-ի մայրաքաղաքի ու Ամիդի նույնացման համար։ Տիգրանակերտ մայրաքաղաքի դիրքը վերջնականապես ճշտվել է մեր դարի առաջին կեսում` գերմանացի գիտնական Լեման Հաուպտի կողմից և այն ոչ մի առնչություն չունի Հայկազունի Տիգրանին վերագրվող մյուս Տիգրանակերտի՝ Ամիդ-Դիարբեքիրի հետ։

Ամիդ-Դիարբեքիրը հզոր բերդաքաղաք էր, Վերին կամ Հայոց Միջագետքի գլխավոր բանալին։ Մասամբ այդ էր պատճառը, որ այն պարբերաբար դառնում էր խոշոր պետությունների պայքարի առարկա։ I դարի 30-ական թվականներից, պարթևների ու հռոմեացիների միջև կնքված համաձայնագրով, Ամիդը Հայաստանից անջատվում ու միացվում է Ադիաբենին, իսկ հետագայում, III դարի վերջերին, անցնում է Հռոմեական կայսրությանը, որը IV դարում այն վերակառուցելով ու ավելի ամրացնելով դարձրել էր ամուր ռազմակայան ընդդեմ սասանյան Պարսկաստանի։ Սակայն դրանով Ամիդի քաղաքական կացությունն ամենևին չի կայունանում։ Նույն դարի 60-ական թվականներին Պարսից Շապուհ 2–րդ արքան գրավում է Ամիդը մոտ երկուս ու կես ամիս պաշարելուց հետո։ Դրա

[էջ 112]

նից հետո քաղաքը փոխնեփոխ ընկել է բյուզանդացիների, արաբների, սելջուկթուրքերի, թուրքմենական ցեղերի ու այլոց տիրապետության տակ, իսկ 1515–ին նվաճվել օսմանյան թուրքերի կողմից։

Միջին դարերում Ամիդ–Դիարբեքիրը եղել է մարդաշատ քաղաք, սակայն նրա այդ ժամանակվա բնակչության քանակի վերաբերյալ չկան արժանահավատ վկայություններ։ Հայտնի է միայն, որ բնակչության մեծ մասը կազմում էին հայերը։ Այստեղ ապրում էին նաև արաբներ, քրդեր, թուրքական ժողովուրդներ։

Դիարբեքիրի բնակչության թվի վերաբերյալ ստույգ տվյալներ չկային նաև XIX դարում և ХХ-ի առաջին կեսին։ Թուրքիայի պակասավոր վիճակագրության տվյալները հակասական են և հնարավորություն չեն տալիս որոշել նրա բնակչության ճշգրիտ քանակն ու ազգային կազմը։ Այնուամենայնիվ, եղած աղբյուրների հիման վրա կարելի է կռահել, որ Դիարբեքիրը XIX դ. վերջերին և XX դարի սկզբներին ունեցել է 45— 50 հազար բնակիչ, որից շուրջ 10—15 հազարը հայեր։ Նրանք թուրքական ջարդարարների կողմից առաջին անգամ հարձակման են ենթարկվել 1895–ին։ Համիդյան ցեղասպանները միայն առաջին 3 օրում քաղաքում ոչնչացրել են 3000 մարդ, հրկիզել 2000 տուն և հարյուրավոր խանութ ու կրպակ։ Համիդյան ջարդերից մի կերպ փրկված թվով շուրջ 5000 հայերը բնաջնջվեցին երիտթուրքերի ձեռքով 1915-ին` մեծ եղեռնի օրերին։ Եվ այդ ժամանակներից Դիարբեքիրը զրկվել է հայ բնակչության հիմնական զանգվածներից։

Ականատեսները վկայում են, որ դիարբեքիրցի հայերը ընդհանրապես կենսուրախ էին, սիրում էին ուխտագնացություններ, խնջույքներ, զբոսանքներ, որոնք սովորաբար ուղեկցվում էին երգ ու պարով։

Հնագույն ժամանակներից ի վեր Ամիդ–Դիարբեքիրը առևտրատնտեսական լայն կապերով կապված էր Արևելքի և Արևմուտքի երկրների հետ։ Այստեղով էր անցնում Պարսից Դարեհ 1–ինի ժամանակ կառուցված «արքայական ճանապարհը», որ բանուկ էր մնացել նաև հետագա ժամանակներում, այստեղով են անցնում մեր դարի սկզբներին անցկացված Բաղդադի երկաթուղին (որի կառուցման համար հարկադիր աշխատանքի քշված հազարավոր տարագիր հայեր զոհվեցին դա-

[էջ 113]

ժան պայմանների հետևանքով) և Խարբերդ—Դիարբեքիր բարեկարգ ճանապարհը, որ խճապատվել է դեռևս անցյալ դարի 70 — 80-ական թվականներին, այնպես որ, Դիարրեքիրը XIX դ. երկրորդ կեսին և հաջորդ դարի սկզբներին առևտրի խոշոր կենտրոն էր։ Քաղաքում կային մի քանի շուկա–հրապարակներ և հարյուրավոր կրպակներ ու խանութներ։ Այստեղ առևտուր էր կատարվում և ներքին (գերազանցապես գյուղատնտեսական մթերքներով ու արհեստավորական արտադրանքներով) և ներմուծովի ապրանքներով։

Քաղաքի տնտեսական կյանքում, այնուամենայնիվ, առաջին տեղը գրավում էր ոչ թե առևտուրը, այլ արհեստագործությունը։ Մերձավոր արևելքում Դիարբեքիրը հռչակված էր իր ոսկերիչների, ջուլհակների, կոշկակարների, մետաքսագործների, դերձակների արտադրած ապրանքներով։ Որոշ արհեստագործությունների գծով քաղաքում առաջացել էին համեմատաբար խոշոր, նախակապիտալիստական ձեռնարկություններ՝ մանուֆակտուրային տիպի, որոնք իրենց մեջ միավորում էին բավական թվով աշխատողներ։ Դիարբեքիրից արտահանվող ապրանքների մեջ իրենց ծավալով ու որակով հատկապես հայտնի էին մետաքսյա ու բամբակյա գործվածքները։

Քաղաքի համար էական նշանակություն ուներ լեռնահանքային արդյունաբերությունը, որի մեջ աշխատում էին հարյուրավոր բանվորներ։ Նրանք շրջակայքում գտնվող հանքավայրերից արդյունահանում ու արտահանում էին անագ, պղինձ և երկաթ։

Դիարբեքիրի բնակիչների մյուս զբաղմունքներից էին երկրագործությունը, բանջարաբուծությունը, այգեգործությունը և մասամբ անասնապահությունը։ Առանձնապես հռչակված էին նրա սեխը, խաղողն ու պտուղները։ Որոշ թվով մարդիկ Տիգրիսում զբաղվում էին ձկնորսությամբ։

Դարերի ընթացքում Դիարբեքիրում կերտվել են տարբեր կարգի կառուցվածքներ ու ճարտարապետական կոթողներ՝ սկսած աղքատ, կավաշեն կամ աղյուսակերտ խրճիթներից մինչև պալատները, պաշտպանական ամրությունները և եկեղեցիներն ու մզկիթները։

Քաղաքի հնագույն բերդն ամբողջությամբ ավերված է և նրա մնացորդները հազիվ են նշմարվում։ Հետագայում, մասամբ թուրքական տիրապետության օրոք, մասամբ դրան նա-

[էջ 114]

խորդած դարերում կառուցվել են Դիարբեքիրի մինչև օրս հիմնականում կանգուն մնացած ամրությունները։ Քաղաքի պաշտպանական պարիսպը կառուցված է անշաղախ հսկա քարերից, որոնք ագուցված են իրար մեջ, ունի 8 կմ եթկարություն, 10 մ բարձրություն և 5 մետր լայնություն։ Աշտարակների թիվը հասնում է 72–ի՝ խորհրդանշելով Քրիստոսի 72 աշակերտներին։ Դրանցից 12-ը առավել հաստապատ էին ու ավելի բարձր` խորհրդանշելով 12 առաքյալներին։ Աշտարակները կրկնահարկ էին։ Դրանց ստորին հարկերը ծառայել են որպես մթերանոցներ ու զինանոցներ, իսկ վերին հարկերը՝ զորանոցներ։ Պարիսպն ունի մետաղակուռ չորս դարպասներ, որոնք նայում են դեպի հորիզոնի չորս կողմերը։ Դրանցից հյուսիսայինը միջին դարերում կոչվել է Հայոց դուռ (արաբերեն բաբ–ալ-Արմանի ), ավելի ուշ՝ նաև Լևոնի դուռ, Կարնո կամ Էրզրումի դուռ, արևմտյանը` Հոռոմոց (բյուզանդացիների) դուռ, հարավայինը Մերդինի (Մարդինի) դուռ, իսկ արևելյանը՝ Նոր դուռ կամ Շաթ (արաբերեն «գետի») դուռ։

Միջնաբերդը տեղադրված էր քաղաքի հյուսիսարևելյան մասում, բարձր ժայռի վրա։ Այն շրջապատված էր քառադուռ ու աշտակավոր դարպասով և համարվում էր փաշայի նստավայրը։ Միջնաբերդում էին գտնվում Ոսկեզուն պալատը՝ փաշայի դղյակը, պարիսպներով, շատրվաններով, կամարակապ հովանոցներով շրջապատված արքունի պալատը և այլ կառույցներ։

Բուն քաղաքի հուշարձաններից իրենց ճարտարապետությամբ ու ճոխությամբ աչքի էին ընկնում եկեղեցիներն ու մզկիթները, որոնց ընդհանուր թիվը XIX դարի վերջերին հասնում էր 50-ի:

XX դարի սկզբներին Դիարբեքիրի հայկական գործող եկեղեցիները թվով երկուսն էին՝ հնգախորան ս. Սարգիսը, որն ուներ բազմաթիվ արժեքավոր ձեռագրեր, և յոթնախորան ս. Կիրակոսը։ Կային նաև ասորական և հունական մի քանի եկեղեցիներ։ Գլխավոր մզկիթը՝ Ուլուջամին, որ շատ շքեղ շենք է, հնում եկեղեցի էր ս. Աստվածածին անունով՝ հիմնված բյուզանդական Հերակլ կայսեր օրոք՝ 629 թվականին, իսկ հետագայում վերածվել էր մզկիթի։ Քաղաքում տարբեր ժամանակներում մզկիթների էին փոխվել նաև նախկին Կաթողհկե, ս. Գևորգ, ս. Երրորդություն, ս. Հովհաննես և այլ եկեղեցիներ։

[էջ 115]

Այդ երևույթը միայն դիարբեքիրյան չէր։ Մեր երկիր ներխուժած մահմեդական տիրակալները արաբական, սելջուկյան, թուրքական նվաճողները, մզկիթ «կառուցելու» «հարմար ու ձեռնտու» միջոց էին համարում սոսկ եկեղեցիների խաչերը մահիկով փոխարինելը։ Այդ եղանակով բազմաթիվ եկեղեցիներ մզկիթների էին վերածվել նաև Դվինում, Անիում, Վանում և Հայաստանի տասնյակ այլ քաղաքներում։

Պատմաճարտարապետական առումով Դիարբեքիրի ուշադրության արժանի մյուս կառույցներից են ընդգետնյա ուղին և Տիգրիսի վրայի կամուրջը։ Ստորգետնյա ուղին սկսվում էր քաղաքի Բուդաղա կոչված շուկայի մոտից և ձգվում մինչև քաղաքից դուրս գտնվող կառափնարանը։ Այս գետնուղին հնադարյան է և նրա կառուցման ճշգրիտ ժամանակը մեզ համար մնում է անորոշ։ Տիգրիսի վրայի կամուրջը, որ բանուկ է մինչև այժմ, ունի 10 կամար։ Դրա վրայով է քաղաքը կապվում Տիգրիսի ձախափնյա շրջանի հետ։

Քաղաքի ամրությունները, տները, եկեղեցիներն ու մզկիթները և մյուս կառույցները շինված են հիմնականում սևավուն որձաքարից, այնպես որ քաղաքի շինությունների ընդհանուր գույնը սևն է, որի հետևանքով էլ այն հաճախ կոչվել է Սև Ամիդ («Կարա Ամիդ»)։ Քաղաքում կային նաև կիսաաղյուսաշեն և կավակերտ տներ։

Դիարբեքիրում տները սովորաբար ծածկում էին հարդով և կավահողով։ Քաղաքը խիստ հատակագծման չէր ենթարկված։ Փողոցները ծուռումուռ էին, փոշոտ, նեղ ու անշուք։ Անշուք ու մանր էին նաև հրապարակները։ Քաղաքի խմելու և ոռոգելու ջուրը ստացվում էր ներսի աղբյուրներից, ջրհորներից և շրջակայքում բխող աղբյուրներից ու գետերից։

Դիարբեքիրը հայկական մշակույթի հայտնի կենտրոն էր դեռևս վաղ միջնադարում։ V դարի մատենագիր Ղազար Փարպեցին այստեղ է գրել Վահան Մամիկոնյանին ուղղված իր հայտնի «Թուղթը»: 1872 — 1873 թթ. Դիարբեքիրում կար հայկական 6 վարժարան, իսկ XIX դ. վերջին դրանց թիվը արդեն 7 էր, որոնցից երկուսը եկեղեցիներին կից, իսկ մյուս հինգը պատկանում էին Անձնվեր, Հայրենասիրաց, Մեսրովբյան, Պատանյաց և Համազգային ընկերություններին։ Վարժարաններից ոմանք բարձր տիպի էին. դրանցում գրագիտություն տալուց բացի ավանդվում էին նաև ճարտարապետություն, աշխար-

[էջ 116]

հագրություն, տրամաբանություն, փիլիսոփայություն, երկրաչափություն, երաժշտություն և այլ առարկաներ։

Ժամանակակից Դիարբեքիրը սովորական ասիական նահանգական քաղաք է։ 1960 թվականի մարդահամարի տվյալներով նրա բնակչության քանակը հասնում էր 80645 մարդու, իսկ 1970-ին՝ 149,6 հազարի¹³: Քաղաքի արդյունաբերական ձեռնարկությունները սակավաթիվ են և համեմատաբար փոքր մասշտաբի: Այստեղ գործում են սննդի և տեքստիլ արդյունաբերության ձեռնարկություններ, ավտոհավաքման գործարան: Երկաթուղային կայարան է ու խճուղային մի քանի ճանապարհների հանգույց: Իսկ իր արտաքին տեսքով, հատակագծմամբ ու բարեկարգմամբ այն շատ քիչ է տարբերվում նախորդ ժամանակներում ունեցած վիճակից։

ԴԻԼՄԱՆ

Արևմտահայ տառադարձությամբ գրվում է Տիլման։ Ենթադրվում է, թե այդ անունը կապված պետք է լինի Հայաստան արշաված՝ «դելմիկներ» ցեղի անվան հետ։ Իրականում այն գյուղաքաղաք է, թեպետ տարբեր հեղինակներ համարել են նաև գյուղ, ավան, կամ իսկական քաղաք։

Գտնվում է Ուրմիա լճից հյուսիս-արևմուտք, մեր դարի սկզբներից սովորական գյուղի վերածված Սալամաստի մոտ, Սալմաստ (Զուբաչայ) գետի ձախակողմյան Դիլման վտակի վրա, Խոյ քաղաքից 44—45 կմ հարավ-արևմուտք։ Ոմանք ուղղակի նույնացնում են Սալմաստի հետ, որ ճիշտ չէ։ Գյուղաքաղաքը փռված է արգավանդ հարթավայրում, որը հայտնի է իր այգեստաններով։

Դիլմանը Սալմաստ գավառի (մահալի) կենտրոնն է: Այս գավառի կենտրոնը նախկինում Սալմաստն էր, որն անշքանալով վերածվել է գյուղի և նրան փոխարինել է գյուղաքաղաքի վերածված Դիլմանը։

XX դարի սկզբներին Դիլմանի բնակչության թիվը հասնում էր մոտ 10 հազար մարդու։ Հայերն այստեղ կազմում էին բնակ-

--------------------

¹³ «Турецкая республика», Москва, 1975, էջ 543,

[էջ 117]

չության 40—50%-ը։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ, անասնապահությամբ, ինչպես նաև արհեստներով ու առևտրով։ Գյուղաքաղաքն ուներ իր շուկա–հրապարակը տասնյակ կրպակներով ու արհեստանոցներով։ Բավական բարեկարգ ճանապարհով կապված էր Թավրիզի և Ուրմիայի հետ։

XIX դարի վերջերին և ХХ-ի սկզբներին Դիլմանում հաշվվում էր մոտ 800 կավակերտ տուն։ Նրա քաղաքացիական շինություններից շատ թե քիչ աչքի էին ընկնում վարչական շենքերը, որտեղ տեղադրված էին գավառի հիմնարկները։ Այստեղ մեծ հնություն և ճարտարապետական առումով հատուկ հետաքրքրություն ներկայացնող կառույցներ չկային, որովհետև գյուղաքաղաքը նոր էր ձևավորվել։

Հայերը Դիլմանում ունեն երկու եկեղեցի։ Այստեղ XIX դարից գործում է հայկական վարժարանը։

Դիլման աննշան գյուղաքաղաքը հայտնի դարձավ առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ` 1915 թվականի ապրիլի 17—18–ին նրա մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտի շնորհիվ։ Այդ ճակատամարտը, որ մղվել է թուրքական ու ռուսական զորքերի միջև, ավարտվել է վերջիններիս կատարյալ հաղթանակով և Դիլմանը թուրքական զորքերից ազատագրմամբ։ Ճակատամարտին մասնակցել է նաև զորավար Անդրանիկի հրամանատարությամբ ռուսական բանակում գործող հայկական կամավորական ջոկատը, որն առաջինն է նետվել թուրքերի դեմ մարտի և հերոսաբար կռվել մինչև ռուսական զորքի հիմնական ուժերի վրա հասնելը և նրանց հետ միասին մասնակցել Դիլմանի գրավմանը։ Անդրանիկի և նրա հրամանատարության տակ գործող հայկական ջոկատի հերոսության մասին գովեստով են խոսում ռուսական չորրորդ կորպուսի հրամանատար գեներալ Չեռնոզուբովը, Դիլմանի շրջանում գործող զորքերի ընդհանուր հրամանատար գեներալ Նազարբեկովը և ուրիշ զորահրամանատարներ։ Վերջինս Դիլմանի այդ հայտնի ճակատամարտի «շահող» ուղղակի համարել է զորավար Անդրանիկին։ Թուրքական զորքերի հրամանատար Խալիլ բեյը ճակատամարտում խայտառակ պարտություն կրելուց հետո երկար ժամանակ ռուսական զորքերի կողմից հետապնդվեց, և Անդրկովկաս ներխուժելու նրա պլանները։

[էջ 118]

ԵՐԱԶԳԱՎՈՐՍ

Կոչվել է նաև Շիրակավան։ Գտնվում էր այժմյան Բաշ-Շորագյալ գյուղի տեղում։ Եղել է բերդ, ավան, գյուղաքաղաք, քաղաք։ Գտնվում էր Ախուրյան և Կարս գետերի միացման անկյունում, Ախուրյան գետի աջ ափին, Լենինական քաղաքից հարավ–արևմուտք։ Տեղադրված է հարթավայրում: Ջրառատ է, շրջապատված սևահողային արգավանդ դաշտերով։ Հնում մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Շիրակ գավառի, իսկ նոր ժամանակներում՝ Կարսի մարզի Կարսի օկրուգի մեջ։ Շիրակ գավառի հետ միասին Երազգավորսը նույնպես սկզբում՝ III—VIII դարերում, պատկանում էր Կամսարական նախարարական տանը, իսկ դրանից հետո՝ Բագրատունիներին։

Հայ մատենագրության մեջ Երազգավորսի մասին առաջին հիշատակությունը վերաբերում է VII դարին։ Սմբատ I Բագրատունի թագավորը (890— 914), որ հաջորդել էր Աշոտ 1-ինին, արքայական աթոռը 890 թվականին Բագարանից տեղափոխել է այնտեղ և Երազգավորսը նրա ու Աշոտ 2-րդի (914 — 928) օրոք՝ 890 — 928թթ., եղել է Բագրատունիների թագավորության մայրաքաղաքը։ Սկզբում այն հայտնի էր Երազգավորս, իսկ հետագայում՝ Շիրակավան անունով։

Երազգավորս–Շիրակավանի մասին վկայություններ ունեն Սեբեոսը, Ստեփանոս Ասողիկը, Սամվել Անեցին և այլ մատենագիրներ։ VII դարում այն սովորական գյուղ էր, իսկ IX դարի վերջերին, մատենագիրների արտահայտությամբ, գյուղաքաղաք, քաղաքագյուղ։ Մայրաքաղաք դառնալուց հետո Երազգավորսը վերածվում է քաղաքի։ Սակայն այն մնում է ֆեոդալական ոչ մեծ քաղաքի շրջանակներում։ Եվ թվում է, թե դրա հիմնական պատճառը ոչ հեռու գտնվող Անիի արագ առաջադիմությունն էր, որ դեպի իրեն էր ձգում Բագրատունիների թագավորության բոլոր թելերը և այն, որ Աշոտ 2–րդի եղբայր Աբասը (928 — 953) թագավորության աթոռը Երազգավորսից տեղափոխեց Կարս։

Երազգավորսն ունեցել է իր բերդը, որը շրջափակված է եղել պաշտպանական պարիսպներով։ Գյուղաքաղաքի ամենահայտնի կառույցը, սակայն, ս. Փրկիչ կամ Ամենափրկիչ տաճարն էր, որ կառուցել էր Սմբատ 1-ինը 897 թվականին և այդ

[էջ 119]

եկեղեցում էլ ինքը Գևորգ կաթողիկոսի ձեռքով օծվել Հայոց թագավոր։ Եկեղեցին «բարձր գմբեթով» էր և ամբողջովին կառուցված էր սրբատաշ քարերով։ Տաճարը XX դարի սկզբին կիսակործան էր, իսկ այժմ փաստորեն կանգուն է միայն մի պատը, այն էլ ոչ լրիվ, իսկ մյուս պատերը, տանիքը և գմբեթը վերածվել են ավերակների կույտի։

Երազգավորս-Շիրակավանն էլ Անիի հետ միասին սելջուկների կողմից ենթարկվել էր ավերման։ Այն վերականգնվել էր XII դարի վերջերին և Զաքարյանների օրոք բավական առաջադիմել էր։ Սակայն XIII դարի երկրորդ կեսից նորից է անշքացել և վերածվել սովորական գյուղի, որին հետագայում տվել են Բաշ–Շորագյալ անունը։

Ենթադրվում է, որ Երազգավորս-Շիրակավանում է ծնվել VII դարի հայ խոշոր գիտնական Անանիա Շիրակացին։

Բաշ–Շորագյալը XX դարի սկզբներին խոշոր բնակավայր էր և հաճախ համարվում էր ավան։ Այն հայաբնակ էր և առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին ուներ 1220 բնակիչ, որոնք հիմնականում զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ և մասամբ անասնապահությամբ։ Կարսի մարզը Թուրքիային անցնելուց հետո՝ Բաշ–Շորագյալի հայ բնակչությունը տեղափոխվեց Սովետական Հայաստան։

ԵՐԶՆԿԱ

Երզնկան տարբեր ժամանակներում ու տարբեր հեղինակների կողմից հիշատակվում է իբրև ավան, բերդաքաղաք, քաղաք։ Հնում սովորաբար այն կոչվել է Երեզ, Երիզա կամ Երիզավան, իսկ թուրքական տիրապետության շրջանում՝ Երզինգան, Երզինգյան, Երզինջան։ Ոմանք էլ այն նույնացրել են Հուստինիանուպոլսի հետ, որ անընդունելի է։

Երզնկան գտնվում է Արևմտյան Եփրատի միջին հոսանքի շրջանում, Երզնկայի դաշտի արևմուտքում, Գայլի (Երզնկա) գետաբերանի մոտ։ Հնում այն գտնվում էր ուղղակի Եփրատի ափին, իսկ այժմ, երկրաշարժի հետևանքով գետի ողողումներից խուսափելու նպատակով, քաղաքը մոտ 2 կմ «շարժել» են դեպի հյուսիս։ Քաղաքի գրաված տարածքն ու շրջակայքը հարթավայրային է, որի բարձրությունը ծովի մակերևույթից

[էջ 120]

հասնում է 1300 մ-ի։ Նրա ավերված թաղը անմիջականորեն տարածվում է Եփրատի ափին և տեղացիների կողմից ստացել է Հին քաղաք անունը։ Այս մասում Երզնկայի օդն անմաքուր է, խմելու ջուրը՝ ցածրորակ։ Կլիման բարեխառն է, բայց ամռանն այստեղ սաստիկ շոգ է լինում, որի շնորհիվ այլ մշակույթների հետ միասին հաջորդությամբ աճել է նաև բամբակենին: Ջրառատ քաղաք է և տարեկան ստանում է 700—750 մմ մթնոլորտային տեղումներ։ Շրջակայքում կան հորդաբուխ ջերմուկներ, որոնցով ջեռուցման են ենթարկվել քաղաքի որոշ թաղամասեր։

Երզնկան գտնվում է հաճախակի կրկնվող կործանիչ երկրաշարժերի գոտում։ Այստեղ շուրջ 800 տարվա ընթացքում երկրաշարժերի հետևանքով զոհվել է մի քանի հարյուր հազար մարդ։ Միայն 1045—1784թթ. ընթացքում Երզնկայի դաշտում և համանուն քաղաքում տեղի ունեցած կործանիչ երկրաշարժերի թիվը հասնում է ավելի քան 25–ի։ Այդպիսի ուժգին երկրաշարժեր են տեղի ունեցել 1045, 1165, 1236, 1251, 1254, 1268, 1281, 1458, 1462, 1682, 1784, 1939, 1966 և այլ թվականներին։ Ըստ Կատանյանցի կազմած Հայկական լեռնաշխարհի երկրաշարժերի ժամանակագրության, 1268թ. երկրաշարժից զոհվել են 15 հազար մարդ, 1458թ.՝ 32 հազար, 1482–ին՝ 30000, 1583թ.՝ 15000 մարդ և այլն։ Ամենաաղետաբեր երկրաշարժերից մեկը 1784թ. հուլիսի 30–ին տեղի ունեցածն էր, որի հետևանքով քաղաքը և նրա շրջակայքում գտնվող 3 գյուղ հիմնահատակ ավերվել են։ Միջնադարյան մեր մատենագիրները, օտար մի քանի ճանապարհորդներ բավական մանրամասն նկարագրել են այդ երկրաշարժերի ընթացքը, պատճառած վնասները, մարդկային հսկայական զոհերը, երկրաշարժերի հետևանքները վերացնելու համար ձեռնարկված աշխատանքները։ Երզնկացիները մի շարք անգամ իրենց հայրենի քաղաքը վերականգնել ու վերաշինել են միանգամայն փլատակներից։

Բազմադարյան հարուստ պատմություն ունի Երզնկան։ Այն առաջին անգամ հիշատակվում է VIII դարի (մ. թ. ա.) սեպագիր արձանագրություններում, իսկ պատմագիրների առաջին վկայությունը վերաբերում է I դարին (մ. թ. ա.), երբ այն ավան էր և կոչվում էր Երեզ կամ Երիզա։

Հեթանոսական շրջանում Երեզ–Երզնկան Հայաստանի կրո–

[էջ 121]

նական կարևորագույն կենտրոններից մեկն էր: Այստեղ էր գտնվում հայ հեթանոսական աստվածուհիներից մեկի՝ Անահիտի, գլխավոր տաճարը, որն ուներ ընդարձակ կալվածքներ, հսկայական թվով անասուններ, բազում գանձեր ու թանկագին իրեր, աստվածուհու ոսկեձույլ արձանը, որը հափշտակել ու իբրև ավար Հռոմ է տարել Անտոնիոս զորավարը 30 թ. (մ. թ. ա.) կողոպտելով նաև տաճարի մյուս հարստությունները։ Ավանն ու նրա հեթանոսական տաճարը բազմամարդ էին լինում մանավանդ Նավասարդի տոնին (օգոստոսի առաջին կեսին), երբ Հայոց նոր տարվա տոնակատարություններին մասնակցելու համար այստեղ էին գալիս հազարավոր ուխտավորներ։

Իբրև մշակույթի և հոգևոր կենտրոն Երեզ–Երզնկան մեծ հարված է ստացել IV դարի սկզբներին (մ. թ.), Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոնի վերածվելու ժամանակ։ Երկրի տարբեր մասերի հեթանոսական տասնյակ տաճարներ ավերելու հետ միասին վերացրեցին նաև այստեղի Անահիտի մեհյանը, նրա տեղում կառուցելով քրիստոնեական տաճար, որի նույնիսկ տեղն ու հետքերը չեն պահպանվել։

Սկսած այդ ժամանակներից քաղաքի պատմության հիմնական պահերը մեզ արդեն հայտնի են պատմագիրների, ժամանակագիրների ու գրիչների, ճանապարհորդների կատարած հիշատակությունների շնորհիվ։ Նրա մասին տարբեր կարգի վկայություններ ունեն Մովսես Խորենացին, Հովհ. Մամիկոնյանը, Մ. Ուռհայեցին, Վարդան Արևելցին, Կ. Գանձակեցին, Գր. Կամախեցին, Մխիթար Այրիվանեցին, արաբական ու վրացական մի շարք հեղինակներ, արևմտաեվրոպական ճանապարհորդներ։

Հայաստանի 387 թ. բաժանմամբ Երեզ–Երզնկան Արևմտյան Հայաստանի հետ միասին անցնում է Բյուզանդական կայսրությանը։ Երկրի այդ մասի մի շարք քաղաքների ու ավանների հետ միասին Երեզը նույնպես Հուստինիանոս կայսեր (527—565) կողմից վերակառուցվում ու ամրացվում է. կայսրը ավանից ոչ հեռու, նրա հարավարևելյան կողմում, Կարին տանող ճանապարհի վրա, նախկին Ջեմին վայրում հիմնադրում է իր անունը կրող բերդաքաղաքը՝ Հուստինիանուպոլիսը։ X— XI դարերում Երզնկան նույնանուն բավական ընդարձակ իշխանության կենտրոնն էր, Բյուզանդիային ենթակա մի իշխա-

[էջ 122]

նություն, որը գոյություն է ունեցել մինչև սելջուկ թուրքերի արշավանքներն ու նվաճումները: 1057թ. սելջուկ թուրքերը գրավում են Երզնկան։ Սակայն դրանից հետո, ընդհուպ մինչև XIII գարի 60—70–ական թվականները, Երզնկան զարգանում և դառնում է նշանակալի քաղաք։ Նրա այդ ժամանակների ծաղկած վիճակի մասին տեղեկություններ են հաղորդում վենետիկցի Մարկո Պոլոն, որը դեպի Չինաստան կատարած իր շատ հայտնի ճանապարհորդության ընթացքում եղել էր նաև Երզնկայում, և արաբ հեղինակ Իբն-Բաթուտան։ Նրանք հաղորդում են, որ Երզնկայի բնակիչների մեծագույն մասը կազմում են հայերը, որ քաղաքն ունի լավ ու բարեկարգ շուկաներ, որ այդտեղ արտադրված ապրանքների մեջ ամենահայտնին բամբակե գործվածքներն են, որոնց Մարկո Պոլոն որակում է որպես աշխարհի «ամենալավ բեհեզներ»:

Երզնկան 1243 թ. գրավել են մոնղոլները, իսկ 1394-ին՝ Լենկթեմուրը, որի այստեղ գործադրած դաժանություններն ու բռնությունները հասել էին հրեշավոր չափերի։ 1514-ին Երզնկան ընկել է թուրքական տիրապետության տակ։

Արևմտյան Հայաստանի թուրքական վարչական բաժանմամբ Երզնկան միշտ մտել է Էրզրումի վիլայեթի (նահանգի) մեջ և եղել Երզնկայի սանջակի (գավառի) կենտրոնն ու թուրքական մի մարդաշատ կայազորի տեղադրավայր բերդաքաղաքը։

Երզնկայի բնակչության քանակի, տնտեսական վիճակի, մշակութային կյանքի, կոմունալ պայմանների մասին շատ թե քիչ արժանահավատ տվյալները վերաբերում են նոր ժամանակներին։

Երզնկայի բնակչության ազգային կազմի կտրուկ փոփոխությունները սկսել էին տակավին XIV դարից, մինչ այդ քաղաքի բնակչությունը, ինչպես հաղորդում են Իբն-Բաթուտան և Մարկո Պոլոն, միատարր էր և բաղկացած էր գրեթե միայն հայերից։ Հայերը բացարձակ մեծամասնություն էին կազմում նաև XIX դ. առաջին կեսին. 1830թ. քաղաքի հայ բնակիչների թիվը հասնում էր 15 հազար մարդու։

Ըստ Քինեի տվյալների, Երզնկան 1890-ական թվականներին ունեցել է 23 հազար բնակիչ, որից 15 հազարը թուրքեր, 7500-ը՝ հայեր, իսկ մնացածը հույներ և այլք։ Դրանից մեկ տասնամյակ առաջ 1880-ին քաղաքում հաշվում էին 600 տուն,

[էջ 123]

որից 4000-ը՝ թուրքական, իսկ 1800-ը՝ հայկական¹⁴: Նրա բնակչության թիվն առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին հասնում էր մոտ 24 հազար մարդու, որի մեկ երրորդից ավելին կազմում էին հայերը։

Չնայած նպաստավոր պայմանների առկայությանը, Երզնկայում XIX դարում և ХХ-ի սկզբներին, այնուամենայնիվ, կապիտալիստական որևէ ձեռնարկություն չի առաջացել, թուրքական կառավարությունը արգելք էր դնում այդ բնագավառում հայ վաճառականների ու ձեռնարկատերերի կատարած յուրաքանչյուր քայլի վրա։ Այսպես, թուրքական կառավարության հրամանով անմիջապես լուծարքի է ենթարկվել մի հայ վաճառականի հիմնադրած լուցկու ձեռնարկությունը պարզապես միայն այն պատճառով, որ դրա արտադրած լուցկու տուփերի վրա գրված էր «Լուցկիք Հայաստանի» մակնիշը։ Իսկ XIX դարի երկրորդ կեսում քաղաքում գործող կաշեմշակման պետական «գործարանը» ավելի շուտ հասարակ մանուֆակտուրա էր, քան կապիտալիստական ձեռնարկություն։ Այնպես որ Երզնկան նոր ժամանակներում դարձյալ մնում էր արհեստավորական քաղաք, որտեղ ավանդույթի ուժով հնից եկող արհեստների հետ միասին նոր պայմանների ազդեցության տակ առաջացել էին նաև մի քանի նոր արհեստներ։ Արհեստներով գերազանցապես զբաղվում էին հայերը։ Քաղաքում գործող արհեստներից էին մետաքսագործությունը, կտավագործությունը, դերձակությունը, դարբնությունը, պղնձագործությունը, հյուսնությունը, ատաղձագործությունը, քարկոփությունը, ժամագործությունը, կավագործությունը և այլն։ Արհեստավորների թիվը հասնում էր մի քանի հազարի, որոնց ճնշող մասը ընդգրկված էր արհեստավորական եղբայրությունների էսնաֆությունների մեջ։ Գավառում և շրջակայքում առանձնապես հայտնի էր Երզնկայի ջուլհակների արտադրած ամուր և նուրբ «շերտավոր կտավը»։

Իր մեծագույն մասով մանրածախ, բայց աշխույժ բնույթ ուներ Երզնկայի ներքին առևտուրը, որի ապրանքները բաղկացած էին արհեստավորական շինվածքներից, գյուղատնտեսական մթերքներից և ներմուծովի որոշ արտադրանքներից։ Զգալի նշանակություն ուներ նաև քաղաքի արտաքին ու տարանցիկ

--------------------------

¹⁴ «Մշակ» լրագիր, Թփխիս, 1895, № 145։

[էջ 124]

առևտուրը։ Ինչպես ասվեց, դարեր շարունակ Երզնկան գտնվում էր քարավանային բանուկ ճանապարհների վրա։ Նոր ժամանակներում այստեղով էր անցնում Թավրիզ—Էրզրում—Երզնկա ճանապարհը. քաղաքն առանձին ճանապարհներով կապված էր Տրապիզոնի ու, Սեբաստիայի վրայով, Հալեպի հետ։

Երզնկան անբարեկարգ քաղաք է։ Նրա բոլոր շենքերը աղյուսակերտ, կավակերտ կամ փայտաշեն են, մեծ մասամբ հողածածկ տանիքով։ Փողոցները նեղ են ու ծուռումուռ, փոշոտ ու ցեխոտ։ Քաղաքի կենտրոնում շուկան է, շրջապատված անշուք խանութներով ու արհեստանոցներով։ Համեմատաբար բարեկարգ ու մաքուր են եղել հայկական թաղերը, որոնց թիվը չորսն էր, յուրաքանչյուրն ունենալով իր եկեղեցին։ Դրանց կենտրոնում գտնվում էր «Ժաման» կոչված մեծ հրապարակը։ Բոլոր բակերում կային ջրհորներ, ինչպես և հատուկ ջրմուղով ջուր էր բերված մոտակայքից։

Տարբեր ժամանակներում կործանիչ երկրաշարժերի պատճառով Երզնկայում կառուցված շենքերը՝ եկեղեցիները, քարավանատները և նշանավոր մյուս կոթողները ավերվել ու ջնջվել են երկրի երեսից։ Այդպես է հիմնահատակ կործանվել նաև Անահիտի հնագույն հեթանոսական տաճարի տեղում կառուցված Գրիգոր Լուսավորչի եկեղեցին։ Նոր ժամանակներում, այնուամենայնիվ, Երզնկան ուներ շատ թե քիչ նշանակալի մի շարք կոթողներ` հայկական եկեղեցիներ, բաղնիք, ստորերկրյա գաղտնուղիներ, բերդ, վարչական շենքեր, մի քանի մզկիթներ, որոնց մեջ համեմատաբար հայտնի էր Իզզեթ փաշայի կառուցածը։

Հայկական եկեղեցիները թվով հինգն էին՝ ս. Նշան, ս. Երրորդություն, ս. Սարգիս, ս. Փրկիչ և ս. Աստվածածին։ Դրանց մեջ ամենահայտնին ս. Նշանն էր, որն, ըստ ավանդության, հիմնադրել էր Գր. Լուսավորիչը։ Այստեղ է թաղվել Հովհ. Երզնկացին։

Քաղաքացիական շենքերից նշանավոր էր Սերալ կոչված պալատը, որը թուրքական զորահրամանատարի նստավայրն էր։ Պալատի շուրջը գտնվում էին պետական և զինվորական մարմինների շենքերը՝ գանձարանը, զորանոցը, կառավարչությունը, փաշայի ապարանքը, ոստիկանատունը և այլն։

Երզնկայի բերդը գտնվում էր ոչ թե անմիջապես քաղաքում, այլ նրանից արևելք՝ Կարին (Էրզրում) տանող ճանապարհին:

[էջ 125]

Այն քաղաքի գլխավոր ամրոցն էր, թուրքական բազմամարդ կայազորի զորանոցն ու զինարանը։ Դրա կառուցման մասին ստույգ տեղեկություններ չկան։ Ենթադրվում է, թե այն կառուցել են Ւկոնայի սուլթանները XIV—XV դարերում։ Ամրակուռ էր Երզնկայի այդ բերդը։ Այն կառուցված էր կոփածո խոշոր քարերով և շրջափակված աշտարակավոր երեք շարք պարսպով, որի բարձրությունը ավելի քան 9 մետր էր, իսկ հաստությունը՝ մոտ 2,5 մետր։ Մինչև մեր օրերը պահպանվում են պարսպապատերի ներքևի մասերը մինչև 2—2,5 մետր բարձրությամբ։

Երզնկան հայ մշակույթի նշանակալի կենտրոններից է։ Այստեղ XIII—XVII դարերում ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագրեր ավետարաններ, գանձարաններ, մաշտոցներ, հայսմավուրք, շարակնոց, Գրիգոր Տաթևացու «Քաղուածոյ մեկնութիւն Մատթէոսի Ավետարանին» աշխատությունը և այլն։

Երզնկայից ոչ հեռու, Սեպուհ լեռան ստորոտին կառուցված Ավագ և Կապոսի վանքերին կից XIV—XV դարերում գործում էին դպրոցներ, որտեղ դասավանդել են նաև Գևորգ Երզնկացին ու Հովհաննես Համշենցին։ Այդ դպրոցներում սովորողների զգալի մասը Երզնկայի պատանիներից էր։ Սակայն քաղաքի դպրոցական կյանքը իր իսկական հունի մեջ է մտնում նոր ժամանակներում՝ XIX դարում և ХХ-ի սկզբներին։ Այսպես, եթե 1850 թվականին քաղաքում, գործում էր հայկական միայն մեկ վարժարան, 1872—1873 թթ. զանազան կարգի 5 դպրոց, ապա 1886–ին դրանց թիվը հասնում էր 8-ի` ունենալով 1590— 1600 տղա ու աղջիկ աշակերտներ։ Տարբեր ժամանակներում գործած նրա դպրոցներից էին ս. Նշանա վարժարանը, ս. Լուսավորչի, ս. Փրկչյան, ս. Սարգսի, Քրիստինյան դպրոցներն ու վարժարանները, Ներսես Հայրապետի գիշերօթիկը, Ընկերական, Կենտրոնական, Եզնիկյան, Ադամյան վարժարանները։ XX դարի սկզբներին քաղաքի երկսեռ վարժարանների թիվը հասնում էր 10—12–ի։ Այդ ժամանակներում քաղաքում կար նաև մանկապարտեզ՝ 250—300 երեխաներով։ ՀՍՍՀ պետական կենտրոնական արխիվի տվյալներով (ֆ. 57, գ. 742), 1914 թվականին, պատերազմից առաջ, Երզնկան ունեցել է 3 գրադարան, 4 ընթերցարան, 1 ինքնագործ թատրոն` 25 դերասաններով, 3 դեղատուն, 2 բաղնիք, 3 բժիշկ և 3 դեղագործ, 2500 աշակերտ և 100 ուսուցիչ–ուսուցչուհիներ։ Այստեղ գործում

[էջ 126]

էր Հայկական բարեգործական ընկերության մասնաճյուղը, 1900—1911թթ. լույս էր տեսնում «Արդի» շաբաթաթերթը, իսկ 1910—1911–ին՝ «Արոր» ամսագիրը։ Քաղաքում գործում էին նաև թուրքական դպրոցներ, ինչպես և զինվորական ուսումնարան։

Երզնկայում են ծնվել Կոստանդին, Հովհաննես և Մարտիրոս Երզնկացիները, XV դարի գրիչ Ամիր Դավիթը, XVII դարի հայտնի գրիչ և տաղասաց Ամիրաս Երզնկացին և ուրիշներ։

Երզնկայի հայ բնակչության մի մասը Աբդուլ Համիդի (1895թ.) և երիտթուրքերի (1915—1916թթ.) կազմակերպած ջարդերի հետևանքով ոչնչացավ, իսկ մի կերպ փրկվածները տարբեր եղանակներով գաղթեցին զանազան կողմեր։ Վերջիններիս մի խումբը բնակություն է Հաստատել Սովետական Հայաստանում, իսկ մի այլ խումբ՝ ԱՄՆ–ի Դետրոյտ քաղաքում։ Ներկայումս Երզնկայի բնակչությունը հասնում է մոտ 60 հազար մարդու և գրեթե ամբողջապես բաղկացած է թուրքերից։ Վիլայեթի կենտրոն է, որտեղ գործում են տեղական նշանակություն ունեցող թեթև ու սննդի արդյունաբերության մի քանի ձեռնարկություններ։

ԶԱՐԵՀԱՎԱՆ

Ավելի հաճախ հիշատակվում է ոչ թե իբրև քաղաք, այլ՝ ավան, բայց իրականում այն բավական մարդաշատ քաղաք էր և գտնվում էր Մեծ Հայքի Այրարատյան աշխարհի Ծաղկոտն գավառում, լինելով վերջինիս կենտրոնը։ Ոմանք նույնացնում են Դիադին գյուղաքաղաքի հետ, որ Ղ. Ալիշանը համարում է անընդունելի և տեղադրում հետագայի Ջուչան գյուղի տեղում։

Զարեհավանը գտնվում էր Դիադինից ոչ հեռու, Արածանիի ակունքի շրջանում, նրա աջ ափին, Բագավանի (Ուչքիլիսե) մոտ, Թավրիզ—Կարին—Տրապիզոն քարավանային բանուկ ճանապարհի վրա (Նպատ լեռան հյուսիսային ստորոտում)։ Նրա մոտակայքում էր գտնվում նաև Անգղ բերդը։ Մի այլ Զարեհավան էլ գտնվում էր նույն Այրարատյան աշխարհի Բասեն գավառում: Այս վերջինս նույնպես հելլենիստական քաղաք էր, և անունը կապված էր Արտաշես թագավորի հոր՝ Զարեհի անվան հետ։

[էջ 127]

Ծաղկոտն գավառի Զարեհավան քաղաքն առաջին անգամ հիշատակել է հույն հայտնի հեղինակ Պտղոմեոսը (II դ.)։ Մեր մատենագրության մեջ նրա մասին առաջին հիշատակությունը վերագրում է IV դարին՝ կապված Պարսկաստանի արքայից արքա Շապուհի 368—369 թթ. դեպի Հայաստան կատարած ավերիչ արշավանքի հետ։ Պատմիչները վկայում են, որ Շապուհը Հայաստանի մի շարք քաղաքներից, որոնց թվում և Զարեհավանից, հազարավոր հայ ու հրեա գերիներ տարավ Պարսկաստան։ Փավստոս Բուզանդի այդ հիշատակությունից պարզ երևում է, որ Զարեհավանը IV դարում բավական մեծ քաղաք էր։ Այստեղ հայերի հետ միասին բնակվում էին հազարավոր հրեաներ, որոնք Զարեհավան էին տեղափոխված դեռևս Տիգրան Մեծի օրոք (1 դ. մ. թ. ա.) Մերձավոր արևելքի հելլենիստական քաղաքներից։ Պատմիչը վկայում է, որ Զարեհավանը ավերելուց հետո, Պարսից շահն այնտեղից բռնությամբ Պարսկաստան է տարել 6 հազար ընտանիք հայ և 8 հազար ընտանիք հրեա։

Հաջորդ դարի կեսերին վերաբերող վկայություններից երևում է, որ Շապուհի արշավանքից հետո Զարեհավանը վերածվել է սովորական գյուղի կամ սակավամարդ ավանի, ինչպիսին այն համարել են և հետագա ժամանակների պատմագիրները՝ Ղազար Փարպեցին, Սեբեոսը, Ստեփանոս Ասողիկը։

Զարեհավանը սերտորեն առնչվում է 450-—451 թթ. Վարդանանց պատերազմի հետ։ Սասանյան լծի դեմ ելած ապստամբներն այստեղ Հովսեփ կաթողիկոսի գլխավորությամբ կոտորել են պարսիկ մոգերին, որոնք փորձում էին կանգնեցնել զրադաշտական ատրուշաններ։ Այնուհետև հիշատակվում է 650-ական թվականներին տեղի ունեցած քաղաքական իրադարձությունների հետ կապված։ Այդ մասին եղած բավական ընդարձակ վկայության մեջ Սեբեոսը հաղորդում է, որ արաբները, նեղվելով բյուզանդացիների կողմից, խուսափեցին վերջիններիս հետ ճակատամարտի բռնվելուց, «ելին յանկարծակի և գնացին անցին զգետովն, և չոգան ամրացան ի Զարեհաւանի»։ Իսկ այդ հիշատակությունից ակնհայտ է դառնում, որ Զարեհավանն ամրացված բնակավայր է եղել։

Զարեհավանից էր միջնադարյան Հայաստանի գյուղացիական–աղանդավորական թոնդրակյան հուժկու շարժման առաջնորդ Սմբատ Զարեհավանցին (IX դ,), որն իր գործունեու-

[էջ 128]

թյունը ծավաչել էր Թոնդրակ գյուղում և շարժումն էլ կոչվել է վերջինիս անունով։

Հետագա դարերում Զարեհավանը չնայած չի հիշատակվում, բայց իբրև հայաբնակ ոչ խոշոր գյուղ գոյություն ուներ մինչև XIX դարը, իսկ այդ հարյուրամյակի երկրորդ կեսին այն արդեն ամայի էր, և բնակիչները գաղթել էին զանազան կողմեր։

ԶԱՐԻՇԱՏ

Հիշատակվում է նաև անվան Սարիսա և Սարասա տարբերակներով։ Հավանաբար գտնվում էր Ալի կամ Աղի կրոնական կենտրոնի տեղում, որի անունով գավառը կոչվեց Աղիհովիտ, իսկ Ալի ավանն էլ Զարիշատ կամ Զարիաշատ՝ Արտաշես 1–ինի հոր՝ Զարեհի անունով։ Հին Հայաստանի հայտնի քաղաքներից էր, իսկ ուշ միջնադարում՝ Թովմա Մեծոփեցին հիշատակում է իբրև գյուղաքաղաք։ Մտնում էր Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Աղիհովիտ գավառի մեջ։ Հնում, հելլենիստական շրջանի Հայաստանում, Զարիշատը «արքունի քաղաք» էր և համարվում էր Արտաշես 1-ինի հոր՝ Զարեհի տիրույթը։ Աղիհովիտ գավառը հարևան Առբերանիի (որ մտնում էր Վասպուրական աշխարհի մեջ) և Չորրորդ Հայք աշխարհի Հաշտյանք գավառների հետ միասին Արշակունիների թագավորության շրջանում արքայական տան կրտսեր զավակների տիրույթներն էին։ Գահակալական կռիվներից խուսափելու համար վերջիններիս արգելված էր բնակվել մայրաքաղաքների մոտ (Այրարատյան աշխարհի կենտրոնական գավառներում)։ Հետագայում Աղիհովիտ գավառը կրել է տարբեր անուններ` Արճեշի, Քաջբերունիքի և այլն։

Գտնվում էր Արածանիի հովտում, Վանա լճի հյուսիս-արևմտյան կողմում, ափամերձ շրջանում, Արտաշատ — Տիգրանակերտ հայկական «արքայական ճանապարհի» վրա, նոր ժամանակների Երիշատ գյուղի տեղում։

Զարիշատը Հայաստանի հելլենիստական խոշոր քաղաքներից էր։ Այն հիմնադրվել էր Արտաշես 1–ինի օրոք (II դ. մ. թ- ա.) և բարեկարգվել ու բազմամարդ դարձել Տիգրան 2–րդի ժամանակներում (I դ. մ. թ, ա.) ու հետագա III—IV հարյուրամյակ-

[էջ 129]

ների ընթացքում։ IV դարի առաջին կեսում (մ. թ.) նրա բնակչության թիվը հասնում էր մի քանի տասնյակ հազարի։ Ըստ Փավստոս Բուզանդի վկայության, Պարսից արքա Շապուհ 2-րդը իր 368— 369 թթ. արշավանքի ժամանակ այստեղից Պարսկաստան է բռնագաղթեցրել 24 հազար ընտանիք, իսկ ըստ այլ աղբյուրների, տեղահանվածների թիվը կազմում էր 11 հազար ընտանիք։ Հելլենիստական մյուս քաղաքների նման Զարիշատի բնակչության կազմում հայերից բացի կային նաև հրեաներ (իսկ Տիգրանի օրոք նաև հույներ ու ասորիներ): Քաղաքի բնակչության հիմնական զբաղմունքները կազմում էին արհեստներն ու առևտուրը։ Սակայն էական նշանակություն ուներ նաև գյուղատնտեսությունը, որի համար Զարիշատի շրջակայքում կան նպաստավոր պայմաններ։ Գյուղատնտեսությունը քաղաքային զբաղմունքների նկատմամբ կարևոր նշանակություն էր ստացել հետագայում՝ Շապուհ 2-րդի զորքերի կողմից IV դարի 60–ական թվականներին քաղաքն ավերելուց և նրա արհեստավոր ու առևտրական բնակչությունը Պարսկաստան քշելուց հետո։ Սկսած այդ ժամանակներից Զարիշատը անշքանում է` վերածվելով սովորական բերդի կամ ամրոցի։ Այն մասնակիորեն վերականգնվել էր Լենկթեմուրի ավերիչ արշավանքնեըից հետո և XV դարում հիշատակվում է իբրև գյուղաքաղաք։ Սակայն նրա այդ մասնակի բարեկարգ վիճակը երկար չի տևում և թուրք–պարսկական մռայլ տիրապետության շրջանում Զարիշատը վերածվում է փոքրիկ գյուղի։

Մովսես Խորենացին վկայում է, որ Զարիշատում է թաղվել Գնել Արշակունին։ Այստեղ է ծնվել Գրիգոր Տաթևացու հայտնի աշակերտներից մեկը՝ Հովհաննես Քաջբերունի եպիսկոպոսը (1350—1415)։

Աղիհովիտի այս Զարիշատը չպետք է շփոթել Վանանդ գավառի նույնանուն քաղաքի հետ։

ԶԱՐԻՇԱՏ

Հիշատակվում է նաև Զարեհաշատ, Զաբոլշատ և թուրքական Արփաչայ անուններով։ Տուրուբերան աշխարհի Աղիհովիտ գավառի Զարիշատից տարբերելու համար Մովսես Խորենացին այս Զարիշատը հիշատակում է «Զարիշատ Վանանդայ» ձևով։

[էջ 130]

Ըստ Ղ. Ալիշանի, Զարիշատը Արտաշեսյանների օրոք եղել է արքայական ամուր դաստակերտ, որ կառուցվել էր Արտաշես Ա–ի օրոք և նրա հոր՝ Զարեհի անունով կոչվել Զարեհաշատ, իսկ հետագայում ձևափոխվելով դարձել Զարիշատ։ Ուշ շրջանի մի ավանդության համաձայն, իբր ոմն արքայադստեր Զարուհու անունով է, որին են վերագրում հին Երվանդակերտ դաստակերտի մոտ եղած բերդի կառուցումը։

Գտնվում էր Կարս քաղաքից հյուսիս, Ախուրյան գետի Զարիշատ և Մեծագետ վտակների միջև, բնականից ունենալով ամուր դիրք։ Շրջակայքում տարածվում են արգավանդ դաշտեր։ Վարչական առումով հնում մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատյան աշխարհի Վանանդ գավառի մեջ, նոր ժամանակներում Էրզրումի նահանգի (վիլայեթ) Կարսի գավառի Զարիշատի գավառակի (կազա) կենտրոնն էր, իսկ Կարսի մարզի կազմակերպումից հետո (1878) Կարսի օկրուգի Զարիշատի ոստիկանական շրջանի կենտրոնը։

IV դարի պարսկական հարձակումներից հետո այս Զարիշատը նույնպես դարեր շարունակ մեր մատենագրության մեջ չի հիշատակվում։ Անուղղակի տվյալների հիման վրա կարելի է կռահել, որ այն անշքացել էր, բայց շարունակում էր իր գոյությունը։ Զարիշատն ուներ իր ամրոցը, որը պարսպապատ էր և գրավում էր մի քառակուսի տարածք։ Այդ ամրոցի ավերակները XX դարի սկզբներին դեռևս նշմարվում էին։ Զարիշատը XIX դարի երկրորդ կեսում ավերված վիճակում էր և երբ 1878թ. Սան Ստեֆանոյի պայմանագրով Կարսի մարզը միացվեց Ռուսաստանին, վաղեմի քաղաքի ավերակների տեղում նոր բնակավայր հաստատեցին ռուս մոլոկանները՝ այն կոչելով Գրենադյորսկոյե։ Մոլոկանների այդ գյուղը XX դ. սկզբին ուներ 63 տուն 344 ռուս բնակիչներով, որոնք, սակայն, 1920 թ. թուրքական հարձակման ժամանակ թուրքերի կողմից բռնությամբ տեղահանվեցին, իսկ ամայացած Զրիշատ-Գրենադյորսկոյեն էլ ամբողջ Կարսի մարզի հետ միասին 1921թ. Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով նորից անցավ Թուրքիային։

[էջ 131]

ԻԳԴԻՐ

Իգդիր գյուղաքաղաքը, որ հիշատակվում է նաև իբրև սովորական ավան և գյուղ, ամենայն հավանականությամբ համապատասխանում է միջին դարերի Ցոլակերտին։ Սկզբնաղբյուրներում կոչված է նաև Արդյանք, Իգդիր։ Գտնվում է Մասիսից հյուսիսարևմուտք, Արարատյան դաշտի հարավային մասում, Արաքսի աջ կողմում, Երևանից մոտ 40 կմ հարավարևմուտք։ Տեղանքը հարթավայրային է։ Գյուղաքաղաքը շրջապատված է այգիներով ու բարդու պուրակներով։ Կլիման շոգ է, չոր ու վատառողջ, շրջակայքում ճահիճները գրավում են բավական ընդարձակ տարածություն, որոնք ապականում են օդը։ Իգդիր անունով գյուղեր կային նաև Կարսի մարզում, Իրանում (Արդաբիլի մոտ) և այլ տեղերում։

Հնում Իգդիրն իր շրջակայքով Կողքի հետ կազմում էր Մեծ Հայքի Այրարատյան աշխարհի Ճակատք գավառը։ Նոր ժամանակներում հիմնականում այդ նույն գավառի տարածքից էր կազմված Երևանի նահանգի Սուրմալուի գավառը, որի վարչական կենտրոնը Իգդիրն էր։

Իգդիրի մասին սկզբնաղբյուրները համեմատաբար քիչ տեղեկություններ են հաղորդում։ XIV—XV դարերից Իգդիրի շրջակայքում բնակություն էին հաստատել բավական թվով թուրքեր ու քրդեր, որոնք հաճախակի հարձակումներ էին կատարում հայաբնակ այդ գյուղաքաղաքի վրա` ավերելով և կողոպտելով այն։ Այնպես որ նրա հայ բնակչությունը դարեր շարունակ ինքնապաշտպանական կռիվներ էր մղում ավարառու հարևանների դեմ։

Իբրև գավառի կենտրոն Իգդիրն ունեցել է իր ամրոցը, որի մասին բավական տեղեկություններ է հաղորդում եվրոպական ճանապարհորդ Ռ. Գ. Կլավիխոն։ Նա 1403 թվականին եղել է Իգդիրի ամրոցում և հաղորդում է, որ այդ ժամանակ ամրոցի տերը կին էր։ Հայաստանի 1555 թվականի բաժանմամբ Իգդիրը անցել էր Պարսկաստանին և մինչև 1828 թվականը մնացել էր նրա կազմում։ Թուրքմենչայի պայմանագրով անցել էր Ռուսաստանին և այդ ժամանակներում դեռևս սովորական գյուղ էր։

Իգդիրը թուրքերի կողմից զավթվել է հայ-թուրքական պա–

[էջ 132]

տերազմի ժամանակ։ 1920 թվականի աշնանը Կարաբեքիր Փաշայի զորքերը գրավեցին այն և 1921 թ. Կարսի պայմանագրով Սուրմալուի գավառի հետ միասին, որը երբեք թուրքերին չէր պատկանել, Իգդիրն անցավ թուրքական տիրապետության տակ։ Ներկայումս այն թուրքաբնակ փոքրիկ գյուղաքաղաք է։ Ժամանակակից ընդհանուր մարդահամարների բացակայության հետևանքով, Թուրքիայի և Արևմտյան Հայաստանի մյուս տասնյակ քաղաքների նման Իգդիրի բնակչության ստույգ թիվը նույնպես հայտնի չէ։ XIX դարի և ХХ-ի սկզբի Իգդիրի բնակչության քանակի վերաբերյալ աղբյուրներում հաղորդվում են հակասական թվեր, որոնց հիման վրա կարելի է ասել հետևյալը։ 1831 — 32 թթ. Իգդիրն ունեցել է շուրջ 133 ընտանիք 624 հայ բնակիչներով, որոնց մեծ մասը (100 ընտանիք) ըստ Թուրքմենչայի պայմանագրի այստեղ էին գաղթել Խոյից, Սալմաստից, ինչպես և մի փոքր ուշ՝ Բայազետից։ XIX դարի 80–ական թվականների տվյալների համաձայն նրա ընտանիքների թիվը հասնում էր 500-ի, 1906 թ. ուներ ավելի քան 3600 բնակիչ` մեծ մասամբ հայեր, իսկ 1914 թվականին շուրջ 10 հազար բնակիչ, որոնց ավելի քան 75 %-ը դարձյալ կազմում էին հայերը, իսկ մնացածը՝ թուրքեր, հույներ և այլք։ Բնակչության զբաղմունքների մեջ առաջնակարգ տեղ էին գրավում գյուղատնտեսական ճյուղերը` երկրագործությունը, խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը, բամբակագործությունը, որոնց համար Իգդիրն ունի բարենպաստ պայմաններ՝ տաք կլիմա, արգավանդ հողերով հարթավայրեր, ոռոգելու ջրի պաշարներ։ Սակայն գյուղաքաղաքի բնակչության զգալի մասը զբաղվում էր նաև զանազան արհեստներով ու առևտրով։ Իգդիրի համար վաղուց ի վեր կարևոր նշանակություն ուներ Վանից ու Բայազետից Արարատյան դաշտ տանող ճանապարհը, որը անցնում է Հայկական պար լեռնաշղթայի Օրգովի հովիտ կոչված լեռնանցքով և Իգդիրով դիմում դեպի Արաքսի վրայի Մարգարայի կամուրջը։

Իգդիրում XIX դարի վերջերին և ХХ-ի սկզբներին գործում էին հայկական երկու վարժարան, մեկը` տղաների, իսկ մյուսն` օրիորդաց։ Այստեղ են իրենց նախնական կրթությունն ստացել հետագայում նշանավոր դարձած մի շարք գործիչներ։ Իգդիրում են ծնվել հայ ականավոր ակնաբույժ Հայկ Կանայանը (1875—1952), ՀՍՍՀ վաստակավոր բժիշկ, աչքի հիվանդու-

[էջ 133]

թյունների ամբիոնի հիմնադիրը, հայ հեղափոխական, ռազմական գործիչ հայկական դիվիզիայի հրամանատար Հակոբ Աթոյանը (1894 — 1937), ՀՍՍՀ վաստակավոր նկարիչ Հակոբ Ազատյանը (1902 —1963) և ուրիշներ։

Իգդիրն ասիական տիպի գյուղաքաղաք է։ Նրա փողոցները նեղլիկ են, ծուռումուռ, փոշոտ։ Միասնական հատակագծի չի ենթարկված, բայց տներն իրենց բակերում ունեն բանջարանոցներ ու պարտեզներ և իրարից գտնվում են որոշակի հեռավորության վրա։ Ճարտարապետական առումով ուշադրության արժանի կոթողներ չունի։ Ուներ տարբեր ժամանակներում կառուցված հայկական երեք եկեղեցի։ Մինչև XX դարի սկզբները տակավին պահպանվում էին Իգդիրի միջնադարյան բերդի ավերակները, որոնք այժմ հազիվ են նշմարվում։

ԽԱՐԲԵՐԴ

Հիշատակվում է անվան մի շարք տարբերակներով և բազմաթիվ ուրիշ անուններով Քարբերդ, Քարփութ։ Ստեփանոս Ասողիկը կոչում է Կարբերդ, բյուզանդական պատմագիր Կեդրենոսը հիշատակում է Քարպոտե ձևով, արաբ հեղինակները՝ Հիսն Զիադ, իսկ թուրքերը կոչել են Մամուրեթ-ուլ-Ազիզ, Էլյազըզ, Էլյազըգ։ Սովորաբար նույնացնում են հին Հորեբերդի հետ։ Անվան ծագման ու իմաստի մասին կան մի քանի կարծիքներ։ Դրանցից մեկի համաձայն Քարբերդ է կոչվել ժայռերով շրջապատված լինելու պատճառով, ըստ մի այլ կարծիքի՝ Խար գյուղի անունից է ծագել և որովհետև սկզբում միայն բերդ էր, ապա կոչվել է Խարբերդ, իսկ մասնագետների մի այլ խումբ գտնում է, որ «խար» մեզ անծանոթ մի հին լեզվով նշանակում է ճանապարհ և բերդն էլ շինված էր ճանապարհին իբրև հանգրվան, այստեղից էլ իբր կոչվել է ճանապարհների քաղաք-բերդ («խար»— «բերդ»)։ Ամենից հավանականը, ըստ երևույթին, այն վարկածն է, որի համաձայն միջնադարյան Հայաստանի այս բերդաքաղաքի անունը համապատասխանում է ասորեստանյան սեպագիր արձանագրություններում հիշատակված Խարտա քաղաքի անվանը։ Հ. Մանանդյանը Խարբերդի տեղում է տեղադրում Հայասա-Ազզի ցեղային միության Ուրա

[էջ 134]

ամրոցը, իսկ ուրիշներն, ինչպես ասվեց, այն նույնացնում են հին հայկական Հորեբերդի հետ։

Տարբեր ժամանակներում հիշատակվում է իբրև ամրոց, բերդ, բերդաքաղաք, քաղաք։ Գտնվում է Արածանիի ստորին հոսանքի ձախ կողմում, գետափից 13—14 կմ հեռավորություն ունեցող սարավանդի վրա, Մալաթիայից մոտ 70 կմ հյուսիս արևելք։ Քաղաքից հարավարևելք Ծովք (Գյոլջիկ) լճակն է, որտեղից սկիզբ է առնում Տիգրիսի ակունքներից մեկը։ Այդ լճակում գտնվող փոքրիկ կղզյակի վրա միջին դարերում կառուցվել էր կաթողիկոսական դղյակ, որը որոշ ժամանակ իր աթոռանիստն էր դարձրել նաև Ներսես Շնորհալին։

Հնում Խարբերդը մտնում էր Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհի Անձիտ կամ Հանձիթ գավառի մեջ։ Նոր ժամանակներում համանուն նահանգի և գավառի կենտրոնն է։

Արևմտյան Հայաստանի մյուս տասնյակ քաղաքների նման Խարբերդի բնակչության թվի վերաբերյալ նույնպես ստույգ տվյալներ չկան։ Այդ է պատճառը, որ տարբեր հեղինակների մոտ նրա ընդհանուր բնակչության և հայերի քանակի վերաբերյալ տրված են հակասական թվեր։ Ըստ դրանցից համեմատաբար ավելի արժանահավատների վկայությունների, քաղաքը XIX դ. սկզբին ունեցել է մոտ 3000 տուն հայ և թուրք բնակիչ, 1830—1850–ական թթ. նրա բնակչության թիվը հասնում էր մոտ 25 հազար մարդու, որից հայեր` 15400։ Էփրիկյանի տվյալներով XX դարի սկզբին Խարբերդի բնակչության քանակը մոտ 12200 էր, որից հայեր` 6080, իսկ թուրքեր և ուրիշ ազգություններին պատկանողներ՝ 6120 մարդ։ Նախորդ ժամանակների համեմատությամբ հայերի թվի նվազումը բացատրվում է 1895—1896 թթ. համիդյան ջարդերով և քաղաքի բնակիչներից շատերի դեպի Ամերիկա կատարած գաղթով։ 1895թ. թուրքերը կողոպտել ու ավերել են Խարբերդի հայկական թաղերը, քանդել այստեղի երկու եկեղեցիները, ուսումնարանները, կոտորել ավելի քան 700 մարդու, որոնց թվում էին տանջամահ արված մի շարք հոգևորականներ, բռնությամբ մահմեդականացրել ավելի քան 1000 հայերի (200 տուն):

Խարբերդի հայերի գաղթը դեպի Կովկաս մասնակիորեն սկսվել էր տակավին XIX դարի 50-ական թվականներից։ Սակայն զանգվածային արտագաղթն ու բռնի տեղահանությունը

[էջ 135]

տեղի է ունեցել առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ 1915 թ. մեծ եղեռնի օրերին։ Այստեղ տարագրությունը սկսվել էր 1915 թ. հունիսի 26–ից։ Այդ նույն թվականի վերջերին, մեծ տեղահանությունից հետո, քաղաքում մնացել էր միայն 2000 հայ բնակիչ, իսկ մեր դարի 60–ական թվականներին՝ 1000։ Խարբերդցիները սփռվել են աշխարհով մեկ։ Նրանց մի զգալի մասն էլ գաղթել ու բնակություն է հաստատել Սովետական Հայաստանում։ Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանի հարավարևելյան կողմում 1929 թ. հիմնադրված Նոր Խարբերդ ավանի (որն այժմ վերածվել է քաղաքատիպ ավանի) առաջին բնակիչները հիմնականում խարբերդցիներն էին։

Խարբերդի հայ բնակչությունը զբաղվում էր արհեստներով, առևտրով և, մասամբ, երկրագործությամբ ու այգեգործությամբ։ Արհեստներից զարգացած էին որմնադրությունը, ջուլհակությունն ու մանածագործությունը, ներկարարությունը, կոշկակարությունը, պղնձագործությունը, թիթեղագործությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն էին ստացել մետաքսագործությունն ու գորգագործությունը։ 1881թ. Գրիգոր և Սարգիս Քյուրքճյան եղբայրներն այստեղ հիմնել էին մետաքսի գործարան, որը 1894 — 96 թթ. քարուքանդ էր արվել թուրքական իշխանությունների ձեռքով։ Մետաքսյա գործվածքների հետ միասին քաղաքի ձեռնարկություններն արտադրում էին նաև բամբակյա գործվածքներ, կարմիր կտավ։ Քաղաքի կտավագործական երկու ձեռնարկությունների արտադրանքի զգալի մասն արտահանվում էր Կարին (Էրզրում), Կարահիսար, Դիարբեքիր, Մալաթիա, Բալու և այլ քաղաքներ։ Ավելի զարգացած էր գորգագործությունը։ Խարբերդի գորգագործական ձեռնարկությունների թիվը հասնում էր 8-ի։ Դրանց հիմնադիրը ոմն Պենյանն էր։ Քաղաքի ձեռնարկություններում արտադրված հայկական գորգերը վաճառվում էին զանազան երկրներում և մեծ համբավ ունեին։ Դրանք արտահանվում էին նույնիսկ ԱՄՆ։ 1908թ. Նյու Յորքում բացվել Էր Խարբերդի գորգերի հատուկ խանութ, որտեղ դրանք վաճառվում էին մեծ հաջողությամբ։

Քաղաքի ձեռնարկությունների ու արհեստանոցների կարիքները հոգալու և տնային գործածության զանազան շինվածքներ արտադրելու համար 1880 թ. սկզբին Բարիկյան եղբայր–

[էջ 136]

ներն այստեղ հիմնել էին մեքենաշինական գործարան, որն արտադրում էր ջրհան պոմպեր, գյուղատնտեսական ու արհեստավորական զանազան գործիքներ և տնային գործածության իրեր։

Խարբերդում հավասարապես զարգացած էին և՛ ներքին, և՛ արտաքին առևտուրը։ Նրա ընդարձակ շուկահրապարակում և դրա տասնյակ խանութներում ու կրպակներում վաճառվում էին գործվածքներ, գորգեր, գյուղատնտեսական արտադրանքներ, արհեստավորական զանազան շինվածքներ, անասուններ, մրգեր, բամբակ ու հում մետաքս և այլ ապրանքներ։ Խարբերդից արտահանվում էին հաշիշ, մետաքս, ոչխարի մորթի, նուշ, մեղրամոմ, բամբակ, գինի, գորգեր, մետաքսյա ու բամբակյա գործվածքներ և այլ ապրանքներ։ Քաղաքի վաճառականությունը Եվրոպայից ներմուծում էր զանազան մեքենաներ և գործարանային այլ ապրանքներ։ Խարբերդի ներերկրյա և արտաքին առևտրական կապերն աշխույժ բնույթ ունեին մանավանդ XIX դարի վերջին քառորդից մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմն ընկած տասնամյակներում։ Դրան նպաստում էին Խարբերդ-Դիարբեքիր, Խարբերդ–Մալաթիա, Խարբերդ—Կապան — Մադեն, Խարբերդ — Չմշկածագ սայլուղիների բարեկարգումն ու խճապատումը, որ կատարվում էին 1870–ական թվականներից, երբ արդեն ավարտվել էին 15 տարի տևած (1856—1871թթ.) Տրապիզոն — Բաբերդ— Կարին խճուղու կառուցման աշխատանքները։ Մոտավորապես հենց այդ ժամանակներից ի վեր Խարբերդում, նրա հին բերդի ընդարձակ հրապարակում կազմակերպվում էին տոնավաճառներ։

Քաղաքի շենքերը զանգվածորեն քարակերտ էին, մեծ մասը երկհարկանի։ Կառուցապատումը կատարված էր առանց նախօրոք կազմված որոշակի հատակագծի։ Այդ պատճառով էլ նրա շենքերը խառնիխուռն էին, փողոցները՝ նեղ ու ծուռումուռ։ Համեմատաբար բարեկարգ էին միայն հայկական թաղերը, որոնք էլ երկու անգամ (1895 — 96 թթ. և 1915 թ.) ավերվել են թուրք ցեղասպանների կողմից։ Ուներ մի քանի բաղնիքներ, որոնք գտնվում էին հակասանիտարական վիճակում։

Խարբերդի հնությունների մեջ մեր կարծիքով ամենից կարևորը բերդն էր, որով քաղաքն այնքան հայտնի էր ամբողջ միջնադարում և մասամբ նոր ժամանակներում։ Բերդը գտնվում

[էջ 137]

էր Հայկական Տավրոս լեռնահամակարգին պատկանող մի լեռնագագաթի վրա, որի հարավարևելյան կողմը խիստ զառիվեր է և անհրաժեշտություն չի զգացվել այս կողմում կառուցել պարսպապատեր։ Պարսպապատեր էին կառուցել միայն նրա հյուսիսային և արևելյան կողմերից։ Նրա ձևը, շինարարական հնարանքները և ոճը լիովին հայկական են, ուրարտացիներից ժառանգած ճարտարապետական արվեստի նկատելի տարրերով։ Այդ պատճառով էլ ապառաժների վրա կերտված այդ բերդի կառուցումը վերագրում են կամ Ծոփաց նախարարներին ու թագավորներին (II դ. մ. թ. ա.— IV դ. մ.թ.) կամ էլ մեր նախիններին՝ ուրարտացիներին (880 — 860 թթ. մ. թ. ա), առաջիններին համարելով խոր հնից գոյություն ունեցած բերդի սոսկ վերակառուցողներ կամ վերականգնողներ ու վերանորոգողներ։

Այստեղ կան ինքնատիպ կառուցվածքներով քառակուսի սենյակներ, մի քանի ներքնուղիներ, որոնք փորված են բերդի տակ, ժայռի մեջ և տանում են դեպի տարբեր կողմեր։ Մուտքի մոտ դեռևս պահպանվում են պարսպահատվածները, կրկնակի դռներ։ Դռներից մեկը (իսկ բերդն ունեցել է 2 դուռ) մինչև 1915 թ, դեռևս կար։ Աշտարակներից շատերը կործանված են։ Կանգուն են արևելյան պարսպի առանձին հատվածներ և մի աշտարակ։ Կիսակործան վիճակում մեզ են հասել կամարներ, ժայռափոր աստիճաններ, գաղտնի անցքեր, ճանապարհներ։ Բերդը տեղում ջուր չի ունեցել։ Նրա համար ջուրը բերում էին ժայռի ստորոտում բխող աղբյուրներից։

XIX դ. երկրորդ կեսին Խարբերդում կային տարբեր ժամանակներում կառուցված և տարբեր վիճակում գտնվող հայկական 6 եկեղեցի, որոնցից 5-ը լուսավորչական, իսկ մեկը՝ բողոքական։ Առաջինները կրում էին ս. Կարապետ, ս. Հակոբ, ս. Նշան, ս. Ստեփանոս և ս. Սարգիս անունները, իսկ բողոքականների եկեղեցին կոչվում էր ս. Աստվածածին, որին թուրքերը տվել էին Կզըլ–քիլիսա անունը։ Քաղաքում կային նաև մի քանի մզկիթներ։

Արևմտյան Հայաստանի մյուս տասնյակ քաղաքների նման, Խարբերդի պատմությունը ևս հատուկ ուսումնասիրության հարց չի դարձել, եթե նկատի չունենանք տարբեր առիթներով մի

[էջ 138]

շարք հեղինակների առանձին դիտողություններն ու դատողությունները, որոնք էլ գերազանցապես վերաբերում են միայն նրա քաղաքական պատմության առանձին պահերին։ Մինչդեռ Խարբերդի մասին կան շատ վկայություններ (Մատթեոս Ուռհայեցի, Ստեփանոս Ասողիկ, Միխայիլ Ասորի, Էվլիա Չելեբի և ուրիշներ), որոնք տեղում պահպանված հնությունների հետ միասին կարող են ատաղձ ծառայել նրա պատմությունն ուրվագծելու համար։ Քաղաքական ելևէջներով լեցուն պատմություն է ունեցել Խարբերդը։ 654թ. այն Բյուզանդիայից գրավել են արաբները, 751-ին նորից անցել է Բյուզանդական կայսրությանը, 1057թ, գրավել են սելջուկները, ապա Փիլարտոս հայ իշխանը, XII դ.՝ Պալակ թուրք ամիրան, XV դ,՝ Սկանդար բեկը` ավերելով ու կողոպուտի ենթարկելով ամբողջ քաղաքը, իսկ 1617թ. սուլթան Ահմեդ 3-րդի օրոք ոմն Չոփան օղլին նորից է ավերում մի կերպ վերականգնված քաղաքը ու նրա շրջակայքի գյուղերը՝ սրի քաշելով ամբողջ բնակչությանը։

Այդ բոլորով հանդերձ, Խարբերդը XIX դարում և ХХ-ի սկզբներին հայկական մշակույթի զգալի կենտրոններից էր։ Այստեղ եկեղեցիներին կից գործում էին թաղային հինգ կրթարաններ և Սմբատյան երկսեռ վարժարանը, որի աշակերտների թիվը 1872—73-ին հասնում էր 410-ի (340 տղա և 70 աղջիկ)։ Քաղաքի միջնակարգ միակ դպրոցը Եփրատ անունով կոլեջն էր։ Գործում էին մի քանի գիշերօթիկներ, որբանոցներ, ժողովարաններ, առաջնորդարան։

Խարբերդը հայ գրչության նշանակալի կենտրոններից է։ Այստեղ ընդօրինակված ձեռագրերից մեզ են հասել ավետարաններ, հայսմավուրք, մաշտոց, ճաշոց և այլն։ Միայն XV դարում ընդօրինակվածներից մեզ հայտնի են 6 ձեռագիր։ Դարի գրիչներից է Մինաս դպիրը, իսկ ծաղկողներից Գրիգոր ծաղկողը, որը 1444թ. այստեղ ծաղկել է (նկարազարդել) մի հայսմավուրք։ Քաղաքում XX դարի սկզբներին հրատարակվել են «Եփրատ» ազգային-գրական, գիտական և քաղաքական հանդեսը (1909 —1914 թթ.), «Դէտ» աստվածաբանական պատմական գրական երկշաբաթաթերթը (1913—1914թթ.), «Ամենուն համար» կրոնական–բարոյական, գրական շաբաթաթերթը։ Այստեղ են ծնվել հայ մանկավարժ, Եփրատ կոլեջի պրոֆեսոր, Ն. Հ.

[էջ 139]

Թենեքեճյանը (1864թ,), բանասեր, թատերագիր, մանկավարժ Թ. Վ. Թովմաճանյանը (1864-ին), քանդակագործ Թուրը (Թուրունճյան, 1888թ.), ֆրանսահայ գրող Հ. Ռ. Զարդարյանը (1892 թ.), Վահե Հայկը և ուրիշ երախտավորներ։

ԽԼԱԹ

Իր մեծությամբ Խլաթը Վանա լճի եզերքին գտնվող քաղաքների մեջ զիջում էր միայն Վանին։ Այն գտնվում է լճի արևմտյան ափին, բարձրադիր հարթավայրում, որի արևելյան ու արևմտյան մասերով սրընթաց դեպի Վանա լիճ են հոսում մի քանի գետակներ և առվակներ։ Գեղատեսիլ է նրա դիրքը։ Հարավում քաղաքի համայնապատկերն ակնահաճո է դարձնում Վանա լիճը (որ կոչվել է նաև Խլաթի լիճ), իսկ հարավ-արևմուտքում և հյուսիս-արևմուտքում Մշո ու Մանազկերտի դաշտերի փարոսներն են՝ Նեմրութը և Սիփանը, որ այդ կողմերում եզրագծում են քաղաքի հորիզոնը։

Խլաթը Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է և դժվար է ասել, թե այն երբ է հիմնադրվել։ Սկզբում հիշատակվում է որպես ավան, իսկ հետագայում վերածվում է խոշոր քաղաքի, որ ուներ իր ամուր բերդը և համարվում էր Վանա լճի ամենամեծ նավահանգիստը։

Խլաթի մասին շատ տեղեկություններ են հաղորդում հայ և օտար տասնյակ մատենագիրներ՝ Ստեփանոս Ասողիկ, Արիստակես Լաստիվերտցի, Վարդան Արևելցի, Կիրակոս Գանձակեցի, Գրիգոր Խլաթեցի, Մատթեոս Ուռհայեցի, Յակուտ, Իբն ալ-Ասիր, Հովհաննես Սկիլիցես և ուրիշներ։ Արիստակես Լաստիվերտցին այն համարում է Հայաստանի XI դարի խոշորագույն քաղաքներից մեկը, իսկ արաբական հայտնի մատենագիր Յակուտի խոսքերով ասած Խլաթը «ամուր և հռչակավոր քաղաք» էր, «օժտված ամեն տեսակի բարիքներով»։ Առանձնապես մեծ գովեստով են խոսում նրա մասին իբրև նավահանգստի ու ամուր բերդաքաղաքի։ Եվ քաղաքի պաշտպանական պարիսպը սովորաբար կոչել են մեծակառույց, աշտարակավոր, եռադարպաս։

Տարբեր ժամանակների և տարբեր ազգությունների պատ-

[էջ 140]

կանող հեղինակների մոտ Խլաթը հիշատակվում է այլևայլ անուններով ու նույն անվան տարբերակներով՝ Ալլարխ, Իխլաթ և այլն։ Հայկական մատենագրության մեջ հնում երբեմն կոչվել է Բզնունյաց քաղաք (կամ Քաղաք Բզնունյաց), թուրքերը սովորաբար կոչում են Ախլաթ, որ փոխ են առել արաբներից։ Իսկ արաբների մոտ, ըստ XI դարի արաբական մատենագիր Իբն ալ-Ասիրի, քաղաքը Ախլաթ («խառը») է կոչվել իբր այն պատճառով, որ այդտեղի բնակիչները միատարր չէին և խոսում էին երեք լեզվով՝ արաբերեն, պարսկերեն և հայերեն։

Արշակունիների թագավորության շրջանում (I— V դդ.) և հետագայում, մինչև VIII դարի վերջին քառորդը, Խլաթը պատկանում էր Բզնունի նախարարական տանը և եղել է Բզնունիք գավառի գլխավոր քաղաքը։ Արաբական լծի դեմ ուղղված 773—775 թվականների ապստամբությունից հետո, երբ Հայաստանի մի շարք այլ նախարարական տների հետ միասին Բզնունիները նույնպես կորցնում են իրենց քաղաքական կշիռը, Բզնունիք գավառն ու նրա կենտրոն Խլաթը VIII դարի վերջերին կամ հաջորդ դարի սկզբներին անցնում են Տարոնի Բագրատունիներին, իսկ Սմբատ 1-ին Բագրատունու ժամանակ (890—914) ընդհանրապես ազատագրվում է արաբներից և վերակառուցվում է հնից գոյություն ունեցող բերդը։ Մոտավորապես հենց այդ ժամանակներից էլ Հայաստանի մյուս բազմաթիվ քաղաքների հետ միասին սկսվում է Խլաթի վերելքի շրջանը և X—ХIդդ. համեմատաբար կարճ ժամանակամիջոցում այն դառնում է երկրի խոշոր ու մարդաշատ քաղաքներից մեկը։ Խլաթի զարգացմանը նպաստում էին նավահանգիստ լինելը և Արճեշից դեպի Բաղեշ տանող ճանապարհը։ XI դարի առաջին կեսին այն դարձել էր արհեստագործության ու առևտրի խոշոր կենտրոն, մի քանի տասնյակ հազար բնակչություն ունեցող քաղաք։ Այդ ժամանակներում քաղաքի անդորրը խախտվում է միայն մեկ անգամ: 997 թվականին Խլաթի վրա հարձակվում է Տայքի կյուրապաղատ Դավիթը՝ նպատակ ունենալով այն գրավել ու միացնել իր ընդարձակ իշխանությանը: Սակայն նրա զորքերը քաղաքի պարիսպների տակ կրում են խայտառակ պարտություն և հարկադրված նահանջում են ձեռնունայն։

Խլաթի քաղաքական կացությունը XI—XIII դարերում ունեցել է զգալի ելևէջներ: 1000 թվականին Բյուզանդական Վա-

[էջ 141]

սիլ 2-րդ կայսեր կողմից քաղաքն Արծրունիներին շնորհվելուց հետո, նրա բնականոն զարգացման ընթացքը շարունակվում է մինչև սելջուկյան XI դարի 70-ական թվականների արշավանքները, երբ այն գրավվում ու ավերվում է վերջիններիս կողմից։ 1110 թվականին Շահարմենները գրավում են Խլաթը և այն դարձնում իրենց ընդարձակ սուլթանության մայրաքաղաքը։ Նրանց տիրապետությունն այստեղ տևում է մինչև XIII դարի 30-ական թվականները՝ մինչև մոնղոլական արշավանքները։ XIII դարի սկզբներին, երբ Հյուսիսային Հայաստանն ազատագրված էր սելջուկյան լծից և Զաքարյան իշխանների գլխավորությամբ այնտեղ կազմված էր մի կիսանկախ, հզոր իշխանություն, նույն իշխանների նախաձեռնությամբ փորձեր են կատարվում ազատագրելու նաև երկրի կենտրոնական մասերը, որոնց թվում և Խլաթն ու դրա շրջակայքը։ Այդ նպատակով Զաքարե և Իվանե Զարարյանները 1210 թ. հայ-վրացական բանակի գլուխն անցած արշավում են դեպի Վանա լճի եզրերը և Խլաթ։ Սակայն Զաքարյան եղբայրների այդ արշավանքը վերջանում է անհաջողությամբ։ Խլաթը դարձյալ մնում է օտարի լծի տակ, Իվանեն գերվում է սուլթանի կողմից և ազատ է արձակվում միայն Զաքարեի սպառնալիքից հետո։

Խլաթի անկումը սկսվում է XIII դարի 30-ական թվականներից։ Կարելի է ասել քաղաքի համար ճակատագրական նշանակություն են ունեցել Ջալալեդդինի և մոնղոլների նվաճումները։ Ջալալեդդինը 1230 թվականին գրավելով Խլաթը այն ենթարկում է սոսկալի ավերածության։ Դրանից ոչնչով չի տարբերվում մոնղոլական 1245 թվականի նվաճումը, որի հետևանքով նախորդ ավերման հետքերը դեռևս չվերացված, քաղաքը ենթարկվում է հրի ու սրի։ Ջալալեդդինի և մոնղոլների կատարած ավերումների պակասը լրացնում է 1246 թվականին տեղի ունեցած կործանիչ երկրաշարժը, որը փլատակների է վերածում քաղաքի կառույցների մեծ մասը խլելով մեծ թվով մարդկային զոհեր։ Մասամբ դրանք, մասամբ էլ օտարի ծանր տիրապետության հետևանքով երկրում սկսված տնտեսական ու մշակութային կյանքի ընդհանուր անկումը իր հետ անկում է տանում նաև Խլաթը։ XIV—XV դարերում քաղաքը փաստորեն նորից վերածվել էր մի անշուք բնակավայրի, թեպետ մատենագիրները սովորության ուժով այն շարունակում էին կոչել քաղաք։

[էջ 142]

Խլաթը թուրք պարսկական XVI—XVII դարերի երկարատև պատերազմների կռվախնձորներից մեկն էր։ Առանձնապես ծանր հետևանքներ են ունեցել XVI դարի 40-ական թվականներին իրանական շահ Թահմազի և թուրքական սուլթան Սուլեյման 1-ինի կռիվները, որոնց ընթացքում, 1548 թվականին Խլաթն ահավոր ավերածության է ենթարկվում իրանական զորքի կողմից։ Սուլեյման 1-ինը, քաղաքը վերագրավելուց հետո, վերակառուցում է նրա բերդը, բայց այն կործանիչ հարված էր ստացել և այլևս երբեք չի հասնում իր նախկին վիճակին։

Տարօրինակ է, բայց փաստ է, որ նոր ժամանակների Խլաթի մասին մեր տեղեկություններն աղքատիկ են։ Բավական է ասել, որ նույնիսկ նրա բնակչության թվի վերաբերյալ մեզ հասած տեղեկությունները հեռու են արժանահավատ լինելուց, եթե նկատի ունենանք դրանց աղաղակող տարբերությունները։ Շատ թե քիչ հավանական կարելի է համարել հետևյալ տվյալները։ 1800—1810 թթ. քաղաքն ունեցել է մոտ 7 հազար բնակիչ, որից 5000-ը հայեր, 1850 թ.՝ 5 հազար բնակիչ, որից հայեր՝ 4000, 1891 թվականին՝ 23659, որից հայեր 6609, քրդեր ու թուրքեր՝ 16635, այլք՝ 415 մարդ։ Իսկ մեր դարի 60-ական թվականների վերջերին Խլաթը, որ սովորական գավառական քաղաք է, նույնանուն գավառակի կենտրոնը, ուներ ընդամենը 12 հազար բնակիչ, որոնց մեծագույն մասը կազմում էին քրդերը։

Նոր ժամանակների Խլաթի բնակիչների զբաղմունքները կազմում էին երկրագործությունը, այգեգործությունը, ձկնորսությունը, առևտուրը, արհեստագործությունը և մասամբ աղի հանույթը։

Պատմական Խլաթի հուշարձաններից պահպանվել են քաղաքի մոտակայքի ժայռերում փորված քարանձավները, ծովեզերքին գտնվող պաշտպանական պարսպի մի քանի աշտարակներ, զանազան շենքերի ավերակներ, որոնք հիմնականում գտնվում են ներկայումս Խարաբա շահար (= «ավերակ քաղաք») կոչված թաղամասում` հին Խլաթի տեղում։ Քաղաքի ծայրամասում պահպանված է արաբական ժամանակների ընդարձակ գերեզմանատուն՝ տապանագիր ունեցող հսկա գերեզմանաքարերով։ Ըստ ավանդության, այդտեղ թաղվածները հարձակվել էին մեր երկրի վրա և նրանց բոլորին ոչնչացրել է Սասունցի Դավիթը։

[էջ 143]

Բերդից և դրա պաշտպանական կառույցներից բացի, Խլաթի մյուս հուշարձաններից ուշադրության արժանի են ս. Խաչ և քաղաքից դուրս գտնվող՝ Գամաղիել երբեմնի եպիսկոպոսանիստ եկեղեցիներն ու միակ մզկիթը։

Խլաթը XV դարում չնայած անկման պատկեր էր ներկայացնում, սակայն մնում էր իբրև հայկական մշակույթի նշանակալի կենտրոն։ Առանձնապես հայտնի է նրա գրչության դպրոցը։ Այստեղ XV դարի ընթացքում ընդօրինակված ձեռագրերից մեզ հայտնի է ավելի քան 10-ը, որոնցից 3-ը Աստվածաշունչ, 2-ը՝ ավետարան, 2-ը՝ հայսմավուրք և այլն։ Հայտնի էր հատկապես Կարապետ քահանա գրիչը, որ գործել է XV դ. առաջին կեսին։ Խլաթում է ծնվել Գրիգոր Խլաթեցին (1349 — 1425), որին XVII դարի հայ գրիչներից մեկն իր հիշատակարանում որակում է իբրև «յոյժ կորովամիտ, հանճարեղ, բանիբուն...»։ Այո, Գրիգոր Խլաթեցին հայ մշակույթի ականավոր դեմքերից է՝ մատենագրիր, մանկավարժ, բանաստեղծ, երաժիշտ, հասարակական գործիչ։

ԽՆՈԻՍ

Այս ոչ մեծ բերդաքաղաքը, որ երբեմն հիշատակվում է Խնուն ձևով, իսկ թուրքերը կոչում են Խնըս-կալե, համարվել է նաև ուղղակի ավան կամ բերդ։ Գտնվում է Արածանիի (Արևելյան Եփրատ) աջակողմյան վտակ Խնուս գետի ափին, Բյուրակնյան լեռների արևելյան ստորոտում, հյուսիսից և հարավից աղեղնաձև ձգվող լեռնագյուղերով սահմանափակված՝ Խնուսի գոգավորության արևմտյան մասում, ձորահովտում, որի կենտրոնում բարձրանում է քարքարոտ, խիստ զառիվեր լանջերով մի լեռ։ Հենց այդ լեռան վրա էլ հիմնված են Խնուսի ամուր բերդը և նոր ժամանակներում կառուցված թուրքական պահակակետերը։ Դրա ստորոտով հոսում է Խնուսի գետը, քաղաքը բաժանելով երկու մասի, իսկ վերջինս շրջափակող առապարը խիստ թեքությամբ ու պարսպի նման փակում է ազատ մուտքը դեպի քաղաք։ Քաղաքը տեղադրված է զառիթափ լեռնալանջերի վրա, ծովի մակարդակից ունենալով մոտ 1800 մ բարձրություն։ Այն ջրառատ է, առողջարար կլիմայական պայ–

[էջ 144]

մանններով: Խնուսի մոտ կան ածխաթթվային հանքային աղբյուր, որտեղ լոգանք էին ընդունում մեծ մասամբ կանայք, շինարարական ընտիր քարի պաշարներ, քարածխի և կերակրի աղի հանքավայրեր։

Հնում Խնուսը Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Վարաժնունիք գավառի կենտրոնն էր։ Ոմանք այն տեղադրում են նույն աշխարհի Հարք, ոմանք էլ՝ Տվարածատափ (այժմ Կարայազ) գավառում, որ անընդունելի է։ Նոր ժամանակներում Խնուսը Էրզրումի նահանգի Խնուսի գավառակի կենտրոնն էր։ Այստեղ էր նստում գավառակի թուրք պաշտոնյան` կայմակամը իր ենթականերով։

Խնուսի միջին դարերի բնակչության քանակի մասին ուղղակի տեղեկություններ չկան, իսկ անուղղակի նկարագրություններից երևում է, որ, ընդհանուր առմամբ, այդ ժամանակներում այն բավական խոշոր բնակավայր է եղել։ XIX—XX դարերի բնակչության քանակի վերաբերյալ եղած տվյալները խիստ հակասական են։ Արևմտյան Հայաստանի մյուս քաղաքների հայության քանակը թուրքական պաշտոնական աղբյուրները միտումնավոր պակասեցրել են։ Այդպիսի բնույթ ունեն դրանք նաև Խնուսի բնակչության քանակի վերաբերյալ։ Անհատ հեղինակների հաղորդումներն ավելի արժանահավատ են ու իրականությանը մոտ, 1800—1830-ական թվականներին Խնուսի բնակչության թիվը հասնում էր 5000 մարդու, որի 80%-ը (4000-ը) կազմում էին հայերը, 1830—1850-ական թվականներին՝ 6000 բնակիչ, որից հայեր՝ 3000։ Հետագա տասնամյակներում թրքական բռնությունների ու հալածանքների հետևանքով հայերի քանակը գնալով նվազում է՝ 1914 թվականին նրա 8000 բնակիչներից հայեր էին միայն 2000-ը։ 1915 թվականի մեծ եղեռնի հետևանքով Խնուսի գավառակում բնաջնջվեցին ավելի քան 25000 հայեր։ Բնաջնջվեց նաև Խնուս քաղաքի հայությունը, 1916 թվականին այստեղ մնացել էին միայն 200 հայ բնակիչ։ Խնուսում հայերից բացի բնակվում էին նաև լեզգիներ, քրդեր, թուրքեր։

Խնուսի բնակչության զբաղմունքները կազմում էին երկրագործությունը, անասնապահությունը, հատկապես ձիաբուծությունը, արհեստագործությունն ու առևտուրը։ Հայերի հիմնական զբաղմունքներն արհեստներն ու առևտուրն էին։ Նրա արհեստների նշանակությունը սահմանափակվում էր գավառակի

[էջ 145]

շրջանակներով։ Ավելի հայտնի էր իր առևտրով։ XX դարի սկզբներին Խնուսը ուներ բավական աշխույժ առևտուր։ Նա առևտրական սերտ հարաբերությունների մեջ էր Էրզրումի, Բիթլիսի և Մուշի հետ։ Քաղաքն ուներ իր շուկան տասնյակ կրպակներով։

Ինչպես ասվեց, քաղաքը համանուն գետով բաժանված էր երկու մասի։ Գետի աջ ափին գտնվում էր բերդը, իսկ ձախ ափին՝ բնակելի տների մեծագույն մասը։ Մի քանի տասնյակ տներ էլ ցրված էին ձորից վերև, մի փոքրիկ հարթավայրում։ Քաղաքի բնակելի տներն, առանց բացառության, տափակ հողածածկ կտուրներով էին։ Փողոցները նեղ էին ու անբարեկարգ։ Ուներ մի քանի բաղնիք։

Խնուսի ամենանշանավոր կառույցը կարելի է համարել նրա բերդը, որի մասին հին հայկական աղբյուրներում տեղեկություններ չեն հաղորդված։ Այն հիշատակված է օտար հեղինակների կողմից։ Առաջին հիշատակությունը կատարել է իտալացի մի ճանապարհորդ (1471 — 1478թթ.), իսկ մյուս կարևոր վկայությունը պատկանում է թուրք հեղինակ Էվլիա Չելեբիին (1647 թ.)։ Այն կառուցված է Խնուս գետի ձախ ափին բարձրացող անմատչելի լեռան վրա։ Ամուր կառուցվածք էր, քառակուսի ստվերագծով, որի երկարությունը հասնում էր 600 քայլի։ Շրջապատված էր ժայռերով ու պաշտպանակ�