ArmenianHouse.org - Հայ գրականություն, պատմություն, կրոն
Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support
ArmenianHouse.org in EnglishArmenianHouse.org in Russian

Եղիշե Չարենց

ԵՐԿԵՐ


Նախորդ էջԲովանդակություն  | Հաջորդ էջ

ՊՈԵՄՆԵՐ ԵՎ ԲԱԼԼԱԴՆԵՐ

[ էջ 139 ]

ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ՌԱԴԻՈ

Նորի՜ց զրնգում է հոգիս,
Դղրդում է անսանձ ահով։
Զգում եմ՝ կուտակվում է նորից
Փոթորիկը կյանքի ու մահու։

Նորից—
Աշխարհի բոլոր կողմերում—
Դեպի խյուսիս, արևմուտք, արևելք—
Ահաձայն զրնգում է մի երգ
Ու թռչում է— հեռու։

Նվագվում է նորից
Բյուրավոր սրտերի վրա
Մի անդարձ պարտության կսկիծ...
Բայց վառվում է նո՛ր մի քուրա։
Բոցկլտում է միլիոն աչքերում,
Սրտերում արևտենչ ու վառ,
Երկաթե, բրոնզե կրծքերում,
Կրծքերում— կարմի՛ր մարմար։
Սրտից-սիրտ թռչում է մի ճիչ
Օրերում այս ահեղ ու խենթ—
Հեծկլտում է հիվանդ մի քրքիջ,
Զառանցում է մի տենդ։

Իսկ նրանց աշխարհում ավեր,
Ինչպես մի ուղեղում հիվանդ,
Սնուցվում են արնոտ դավեր,
Արյունի կարոտ ու խանդ։

[ էջ 140 ]

Լոնդոնից, Փարիզից, Պեկինից
Մինչև Պո, ու Բեռլին, ու Լիոն—
Զառանցում է Նյու-Յորքը նորից
Ու տենդում է դեղին Տոկիոն...

Ու նրանց դաժան երազում
Թնդանոթը ճչում է բութ,
Գնդացիրը արյուն է հազում
Ու տանկերը սեղմում են անգութ։
Ու կապույտ ծովերի վրա
Զրահապատ նավերը մեծ
Նորի՜ց հորանջում են հիմա
Արյունռուշտ ձանձրույթից իրենց.
Բացել են բերանները լեն
Ու նրանց դեղին որկորից
Մռնչում է մահն հրեղեն—
Նորից...

Իսկ մե՞նք, որ ելել ենք կռվի,
Մարտնչել ենք դարե՜ր ու դարե՜ր,
Հարբել ենք երազով հեռվի,
Երազել ենք— կարմիր արև։
Երազել ենք հզոր աշխատանք—
Միլիոնի, բյուրի, բոլորի,—
Խնդությո՜ւն աշխարհից-աշխարհ,
Խենթությո՜ւն անմար հրի...

Մենք, որ բյուր երազներ ենք սնել
Օրերի աքսորում, բանտում,
Օրերում դժվար ու անել,—
Մերկ, հոգնաբեկ, անտուն։
Մաշել ենք մկանները մեր,
Ձեռքերով մեր պողպատ ու քար
Փորփրել ենք միլիոն հանքեր—
Դարերում անսահմա՜ն երկար...
Որ եղել ենք հին Աթենքում,

[ էջ 141 ]

Կանգնեցրել ենք Մեմֆիսն1 ու Թեբեն2,
Դարերից անցել ենք անքուն
Ու հարթել ենք կյանքի ճամփեն։—
Ու հազար դարերի տենդում
Մեզ ծախել են նրանք ոսկով—
Բայց հիմա եկել ենք— խնդուն,
Ու հասել ենք հիմա— Մոսկով։
Ծփծփում են հիմա հողմավար
Բանակները մեր բյուր,
Շառաչում են վարար,
Լեռնանում են, շաչում ամենուր։
Ձգվում են մկան առ մկան,
Ցանցում են աշխարհը հին,—
Կեցե՜լ ենք հզոր, հաղթական,
Սպասում ենք— վերջի՜ն կռվին։

Ասում ենք.– Ծառացե՛ք հիմա,
Եկե՛ք, ինչքան կաք կյանքում,
Սպասում ենք ձեզ— անահ,
Սպասում ենք— անքուն։
Երազում ենք բանակները ձեր սև,
Որ պիտի հորդեն նորից,
Որ քանդեն մեր ուղին լուսե,
Լուսավոր ուղին բոլորի։
Եկե՛ք, ինչքան կաք։ Եկե՛ք։
Մեր կրծքերը պողպատ են ու քար։
Այս օրվան սպասել ենք մենք
Դարերում— անսահմա՜ն երկար...
Եկե՛ք, հեղեղե՛ք, հորդե՛ք,
Ծփացեք ոհակ առ ոհմակ,
Հյուսիսից մինչև արևելք

-------------------------------------------

1 Մեմֆիս, Մեմփիս — քաղաք հին Եգիպտոսում, մ.թ.ա. XXVIII-XXIII դդ. եղել է հին Եգիպտոսի մայրաքաղաքը:
2 Թեբե, Թեբայիս (եգիպտ. Ուասեթ) — հին Եգիպտոսի խոշոր քաղաք և մշակութային կենտրոն, XI դինաստիայի փարավոնների ժամանակ դարձել է Եգիպտոսի մայրաքաղաքը:

[ էջ 142 ]

Տարածե՛ք ավերում ու մահ։
Ոսկեղեն արևի ներքո
Թող շողան ոսկի սվիններ,—
Եկե՛ք, դարերի խորքից
Անընդհատ արշավող հոներ։
Դուք, որ միշտ մեր քրտինքն եք կերել
Ու հարբել քրտինքով մեր տոթ,—
Եկե՛ք, թե կուզեք չլինել
Մեր վերջին կռվից հետո...

Մենք ասում ենք.— Կա՛նք, կլինե՛նք,
Աշխարհում ինչքան կա դեռ արև,
Ինչքան կա աշխատանք ու երգ,
Մկաններ— պողպատե, քարե։
Եկե՛ք Փարիզից, Լոնդոնից,
Նյու Յորքից, Բեռլինից— եկե՛ք.
Սպասում ենք նորից,— նորից
Մեր ճակատը հպա՜րտ է ու սեգ:
Սպասում ենք կռվին վերջին
Եվ գիտենք— վերջին կռվում
Ձեր Պետքերը պիտի կորչին
Մեր երթի լուսավոր հեռվում։—
Եվ ձեր խեղճ դիերի վրա
Մեր քրտինքը զուլալ, սրբազան—
Կվառե խնդության մի քուրա,
Կկապե պայծա՜ռ ծիածան...

1921

 

ԱՄԵՆԱՊՈԵՄ

ՍԿԻԶԲ

Ես— Հայաստանցի պոետ—
Երկիր, ուր մշուշ է ու մահ—
Բոլորի՛, բոլորի՛ համար
Երգում եմ
Նորից
Հիմա։

[ էջ 143 ]

Բայց ինչո՞ւ միայն ես երգեմ,
Միայն ես, և ո՛չ թե նրանք,
Որ օրերը այս հողմածեծ
Գրոհել են անցյալի վրա։

Նրանք, որ փոշոտ, արևոտ,
Օրերի խոնավ մշուշում
Աշխատում են, եռում, պայքարում
Այս աշխարհի փոշում։

Որ հոսում են քրտինքի նման
Աշխարհի երեսն ի վայր—
Ու սրբում է, տանում է քամին
Ու խառնում է նրանց— իրար։

Եվ մի՞թե դուք չգիտեք,
Որ ամեն մի անհայտ բանվոր,
Որ ձեռքով իր երկաթ է կռում—
Հազա՜ր պոեմներ ունի
Իր հուժկու, երկաթ թոքերում։

Չգիտե՞ք...
Իմացե՛ք հիմա։
Ականջներդ— լայն— բացե՛ք.—
— Ուրիշ հանճարներ չկան
Աշխարհում— նրանցից բացի՛։

Եվ գիտե՞ք, թե ինչե՞ր են երգել,
Ինչե՜ր են ստեղծել նրանք—
Ինչպիսի՜ պողպատե երգեր,
Ինչպիսի՜ եռանդ ու կրակ...

Երգել են—
Եվ երգը նրանց,
Դարերի սարսափից անահ—
Կանգնել է՝ վիթխարի, հաստատ,
Նրանց երգը—
Աշխարհը—
ահա՜։

[ էջ 144 ]

Աշխարհը—
Քաղաքները բոլոր,
Ճամփաները, փոշոտ խճուղին,—
Վերջին արտաքնոցը քարե—
Ու բոլո՛ր բերքերը հողի։

— Ինչպիսի՜ բազմալար երգեր
Ու հրաշք,
Հեքիաթ,
Հիացմունք։
— Ողջո՜ւյն, բյուրհանճար ընկե՛ր,—
Հանքագո՜րծ,
Հանքափո՜ր,
Հացթո՛ւխ...

Այո՛։
Ինչո՞ւ միայն ես։
Թող բոլո՛րը նրանք— երգեն։
Բոլորի՛ն, բոլորի՛ն, բոլորի՛ն—
Երգեն։
Եվ ինչո՞ւ միայն նա՛ երգի—
Միայն նա— նաիրցի մի Պողոս.—
Իսկ Իվա՞նը, Յուսո՞ւֆը, Չունկ-Ֆո՞ւն,
Որ իրար ճանաչում են վաղուց,
Եվ մի՞թե դուք չգիտեք,
Որ կարող է այսօր Տիբեթից
Մի Խուն-Յուն ինքնիրեն թռչել—
Ռաշտ, Պետրոգրադ, Թիֆլիս։
Կամ աշնան տերևի նման
Կարող է թռչել Կարոն—
Կուզեք, թող լինի Հագո—
Թիֆլիսից՝ Մարսել, Երևան,
Պեկին, Գահիրե, Չիկագո՛։

Օ, աշխարհը վաղո՜ւց է դարձել
Մի փոքրի՜կ, փոքրի՜կ փողոց...
Վաղո՜ւց դեղնավուն Պեկինից
Մինչև Նորք իր ձեռքը պարզած՝

[ էջ 145 ]

Մի Չունկ-Ֆու կարող է ասել.—
— Բարի լո՜ւյս, բանվո՛ր Պողո՛ս…

Էլ ինչո՞ւ միայն նա երգե—
Թող երգեն, ինչքան մարդ որ կա.
Թող աշխարհը ամբողջ երգե,
Զրնգա՛,
Զնգա՛,
Զնգա՛...

ԳԼ. Ա
1914 թ. հուլիս, Երևան

Երևան։
Աստաֆյան փողոց։
Փողոցի մեջտեղով ահա,
Մտքերի տակ ծանր կքած՝
Անցնում է մի բանվոր—
Պողոս։

Այրում է արևը եփող,
Խանձում է ջղերն հոգնած։—
Գնում է դեպի դեպո
Նա։

Տոթ է։
Ամառվա կեսօր։
Արևը— կարմիր շաֆրան1։
Արևը— դրել է հինա։

Շտապում է նա— դեպո՛։
Մտքերը հրում են՝ գնա՛։

Ամեն ինչ— գո՜րշ, առօրյա։
Ինչպես միշտ— գորշ, փոշոտ փողոց։
Սառը ջուր։
Խաղող։
Գինի՛։

-----------------------------------

1 շաֆրան, զաֆրան — քրքում, դեղձի մի տեսակը՝ դեղնանարնջագույն. այստեղ՝ այդ գույնը:

[ էջ 146 ]

Մարդիկ։ Կառքեր։ Մարդիկ։
Եվ ոչ ոք չգիտեր, որ հիմա
Աստաֆյան փողոցի վրա—
Հրաշք պիտի լինի...

Եվ հրաշքն... այնպես պա՜րզ եղավ...
Հանկարծ բանվորի ճակատից
(Տոթ էր, շոգն ասում էր՝ գնա՛)—
Մի կաթիլ քրտինք ընկավ
Փողոցի փոշու վրա։

Ընկավ— ու մնաց մի պահ
Ու ցոլաց նրա մեջ հանկարծ—
Երկնքի անսահման հեռուն
Ու արևը— հեռու մի առկայծ...

Ու հանկարծ այնտեղից, փոշուց,
Ուր քրտինքը մնաց մի պահ—
Բյուրավոր բանակներ ելան՝
Վիթխարի, համարձակ, անահ...

Ելան բյուրավոր մարտիկներ,
Զինվորներ երկաթե, բրոնզե,—
Նրանք, որ իր պես, իր նման
Աշխատում էին դեռ անզեն։

Ելան, հառնեցին հանկարծ
Փողոցի ամառվա փոշում—
Բյուրավոր բանակներ անահ,
Զրահապատ բանակներ ուժի։

Շողացին սվիններ, սրեր,
Երգեցին կրծքեր հզոր,
Դրոշներ ծփացին արնավառ—
Դրոշներ կարմի՜ր, բոսո՜ր...

Եվ նրանց բոլորի առաջից
Մի դրոշ առնական ուսին՝
Արշավում էր Պողոսը հաստատ—
Ելնում էր փողոցի փոշին։

[ էջ 147 ]

Ելնում էր փողոցի փոշին,
Ծփծփում էր բանակը հոծ.—
— Անցնո՜ւմ էր դարերի միջից
Մի հսկա, բյուրանուն Պողոս...

Գնում էր Աստաֆյան փողոցով,
Աչքերը հառել էր հեռուն։
Վառվում էր արև մի բոսոր
Պողոսի խոնավ աչքերում...

Ոչ ո՛ք, ոչ ո՛ք չտեսավ։
Միայն մի վայրկյան էր վառ։
Հետո— անիվներ անցան։
Գորշ, փոշոտ— փողոցի ճանապարհ։
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
(Իսկ որպեսզի հասկանաք այս հրաշքը—
Բավական է, որ իմանաք,
Որ մի հին ընկերոջ մոտից էր
Վերադառնում նա։

Այդ ընկերը նրան ասել էր,
Որ գալու են դեպքեր վիթխարի,
Որ արդեն, արդեն հասել է,
Սրընթաց արդեն արշավում է
Ժամանակը մե՜ծ պայքարի...)։
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Երևան։
Աստաֆյան փողոց։
Քնթաթախ։
Աչքերին փոշի։
Խաղաղ—խաղաղ—քաղաք։
Ու զռռոցը— «Ա՜-ի՜, ա՜–ի՜, ա՜-ի՜»—
Իշու,
Էշան,
Էշի...

Ծույլ,
Դանդաղ։

[ էջ 148 ]

Մի քնած էշի
Երջանիկ երազի նման—
Տոթ,
Արև,
Ամառվա փոշի—
Երևա՜ն,
Երևա՜ն,
Երևան...
. . . . . . . . . .
Իսկ իրա խանութի առաջ
Նստած՝ խանութպան Համոն
Գանգատվում էր.— Ինչո՞ւ չկա
Մի անուշ, գարնան քամի...

Թվում էր նրան, Համոյրն,
Աշխարհը— փոշոտ մի փողոց—
Ու ապրում են ողջ աշխարհում—
Համոն,
Մի Կարո,
Մի Պողոս։—

Երազ էր թվում Համոյին
Փողոցի արևոտ հեռուն.
Թվում էր՝ արևի վրա
Նստել է— ինքը Համոն։
Ոտքերը կախել է վար
Ու մռռում է դանդաղ մի երգ...
Հաշվվում է տոթ ուղեղում...
— Տասնըմեկ... տասերկու,.. Տասերեք...

Հոսում է արևի գինին...
Իսկ էսօր առևտուր չկա...
Շուտով իրիկուն կլինի—
Կգնա—
Նորից կգա...

Կելնե արևը նորից,
Կվառվի՝ հիմար ու շոգ—

[ էջ 149 ]

Էդ շոգին ո՞վ կլինի
Գինի կամ կոնյակ ուզող...

Երազում էր Համոն կիսաքուն,
Օրորվում էր մեղկ հոգում
Աշխարհը— շոգ մի անկյուն՝
— Առավոտ,
Կեսօր,
Իրիկուն...

Էլ ո՞նց հրաշքներ տեսներ
Խանութպան Համոյի հոգին,
Էլ ինչո՞ւ շարժըվեր տեղից...
Երբ եկան ասին «Պատերազմ»—
Չդողաց անգամ ծայրը... բեղի։

Չլսեց։ Չզգաց։ Չիմացավ։
Թվաց թե— հարսանիք է մի։
Ու պիտի հորդե այնտեղ—
Անհաշիվ... կարմիր... գինի...

Եվ երբ իրիկուն եղավ
Եվ ելավ, որ գնա վռազ—
Մինչև տուն լսեց բոլորից.
— Պատերազմ։ Պատերազմ։
— Պա—տե—րազմ։

ԳԼ. Բ

Լսեցի՞ք–
Ելան—
Բանակներ հսկա, երկաթազրահ։
Լսեցի՞ք–
Ելան—
Աշխարհի բոլո՛ր դաշտերի վրա։

Ելան,
Գնացին—
Ուրալից՝ դեպի Կարպատները լուրթ,

[ էջ 150 ]

Ու Կարպատներից— մինչև Էրզրում,
Ու Էրզրումրց— Տրիպոլի՛, Հռո՛մ։

Բոլո՛ր կողմերից հավաքված ելան.–
Թուրք,
Իտալացի,
Հնդիկ,
Վրացի,
Ռուս,
Շոտլանդացի—
Հայ,
Խունխուզ,
Թաթար,
Կիրգիզ,
Չինացի—
Նյու Յորքից եկան,
Տայիտի կղզուց,
Հեռու Բաղդադից,—
Եկան—
Ո՞ւր եկան—
Բոլո՛րը բանվոր,
Մուշա,
Գյուղացի։—

Եկան—
Ո՞ւր եկան.—
Լոնդոնից— Պեկին,
Ղարս,
Սարիղամիշ.—
Փոշի բարձրացավ,
Արճիճե քամի...

Ու ոռնում էին–
«Վո՛–վո՛–վո՛»— «վո՛-վո՛»—
Թնդանոթների կոկորդները չոր—
«Վո՛»
«Վո՛-վո՛»
«Վո՛-վո՛»—

[ էջ 151 ]

Գիշեր,
Ցերեկ,
Կեսօր։

Ու ոռնում էին—
Դաշտերի, ցանքսերի,
Արտերի վրա.
Ճճի՛-ճճի՛, ճճի՛—
Ռումբ—
Բում-բո՛ւմ-բո՛ւմ—
Էլ ոչինչ— կարմիր արճիճից բացի։

Ու ոռնում էին.—
Ռո՛ւմբն էր հողմավար, վարար անձրևում,
Քաղաքներ քանդում, դաշտերը ձևում։
Ու լուսարձակներ հազարաչքանի
Լույս էին սփռում դաշտերի միգում,
Որ արճիճն իր գործն անվրե՛պ անի։—

Իսկ քաղաքներում—
Բեռլինում, Փարիզում,
Նյու Յորքում հեռու—
Արնաքամ տենդով, ահով վարակված՝
Աշխատում էին գործարաններում։

Գործարաններում վիթխարահսկա,
Որոնց երկաթե շչակները բյուր
Անասունների նման խելագար
Իրենց երկաթե խո՛րխն էին փնչում
Հորիզոնն ի վեր—
Գործարաններում աշխատում էին
Պրոլետարների բյուրավոր խմբեր։
Դեռ կռում էին ու կոփում ռումբեր,
Թեկուզ գիտեին՝ ո՞ւր պիտի ճամփեն.—
Դեռ կռում էին ու կոփում ռումբեր,

[ էջ 152 ]

Որ միլիոն, միլիոն թնդանոթների
Անկուշտ, անհագուրդ ծարավը ջամբեն1։

Եվ ովքե՞ր էին նրանք.— կիսաքաղց՝
Ռուս,
Հնդիկ,
Թաթար,
Գալլ,
Իռլանդացի.—
Բոլորը— բանվոր,
Մուշա,
Գյուղացի՛։—

Իսկ իրենց ոսկի կաբինետներում
Նստած՝ գիտուններ, խելքեր վիթխարի

Կովի՛ պես դանդաղ որոճում էին
Երազներ մահի, արյունի, հրի։
Նրանք, ոսկեպատ կաբինետներում,
Հանճարում էին հեղձուցիչ գազեր,
Որպեսզի Մահի ոտքերի առաջ
Մի ակնթարթում կանգնել կարենան
Դիակի բերդեր ու բուրգեր մսե։

Եվ այսպես— եկան, ելան դեմ-դեմի
Բանակներ բազում ու բազմամիլիոն…
Եկան—
Բաղդադից—Բեռլին,
Պերեմիշլ,
Բեռլինից—Կալե,
Դուվր,
Վերդեն,
Լիոն...

Աշխարհից-աշխարհ,
Ծովից ծո՛վ ելան.—

-------------------------------------

1 ջամբել — կրծքով սնել, կերակրել. փխբ. հագեցնել, հագուրդ տալ, մեկի՝ մի բանի պահանջը լիովին բավարարել:

[ էջ 153 ]

Նյու Յորքից— Պեկին,
Ուրալից—Միլան...

ԳԼ. Գ

Այսպե՛ս էր։
Խառնըվեց իրար
Աշխարհը— եզերքից եզերք։
Եվ բոլո՛ր դաշտերի վրա
Կանգնեցին քաղաքներ մսե։
Հնամյա արևին մոտիկ,
Արևի հարազատը միակ—
Քայքայվում էր կարծես տոթից
Աշխարհը—նեխած մի դիակ։

Ու խելառ, սարսափից երեր,
Հավերժի մուժում անուղի—
Տանում էր ժամանակը ծեր
Դիակը իր նեխած տղի...
Տանում էր— նեխած մի դիակ,
Փախցնում էր ամո՛թը իրա—
Ու հոսում էր արյունը տաք
Հավերժի ճամփեքի վրա։

Հեռու— Սատուրնի վրայից
Կարելի էր տեսնել՝ զազիր՝
Արնահոս վերքերի նման—
Լույսերը Բեռլինի, Փարիզի։
Դեղին, ամպերի նման,
Աշխարհի նեխած երեսին—
Կուտակվել էին արնահամ
Ամպերը հեղձուցիչ գազի։
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Այսպես էր։
Եվ դուք չիմացա՞ք,
Չտեսա՞ք ձեր մութ հոգում,
Թե ո՞նց— բանակնե՛ր մեռան՝

[ էջ 154 ]

Հազա՛րը մի սև իրիկուն։
Որ նորի՛ց, խաչվելու համար,
Ինչպես նա, որ գնաց Հռոմ—
Միլիոննե՛րը անխոս գնացին
Վերդեն,
Պերեմիշլ,
Էրզրում...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Երևան։
Աստաֆյան փողոց։
Նստած է խանութպան Համոն։
Աշուն է։
Անձրև։
Մշուշ։
Թաց, խոնավ—անձրևոտ իրիկուն։

Փողոցը լիքն է հիմա,
Դարձել է լեփ-լեցուն մի բերան։
Թափվել են մարդիկ խմբերով
Անձրևոտ մայթերի վրա։

Հորանջում է փողոցը թաց,
Որոճում է թեն, անատամ.—
Ծամվում են մշուշում ընկած
Հազա՜ր ու հազա՜ր գաղթական։

Նայում է ժամերից աստված,
Ուրախ է. քիչ մնա... երգի.
Հոսում է թուքը նրա
Ճերմակ, փառավոր միրքին։—
Շաքարե աչքերի առաջ
Ծնվում են հիսուսները հոծ. —
Գիտե որ՝ Նյու Յորքից կգան
Կբանան հազա՜ր որբանոց։
Հորդում է ժպիտը լուսե.
Ամոթխած պառավի նման

[ էջ 155 ]

Ուզում է, բայց... քաշվում է ասել.
— Իմ որդին անկողին չուներ,
Բայց նրանք— գիտե՞ք— կունենա՜ն.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Այսպես էր։
Խանութի առաջ
Նստած՝ խանութպան Համոն
Մտածում էր՝ ինչո՞ւ չկա
Մի փոքրիկ... գարնան... քամի։
Մտածում էր՝ «Բաղդադ են հասել
Զորքերը անսահման Ռուսի—
էլ
Սրանք
Ինչո՞ւ են փախել
Բիթլիսից, Բաղդադից, Մուշից։

Ինչո՞ւ են մնացել թափված.
Թող գնան Բիթլիս, Բասեն—
Էլ
Ինչո՞ւ
Էրզրումն առավ
Անհաղթ Անդրանիկ փաշեն...»։

Եվ էս մեծ մտքերից հոգնած՝
Գնաց տուն, որ փաստոն խաղա։
Իսկ նրա խանութի առաջ
Մեռնում էր մի որբ երեխա։

Այսպես էր։
Խանութպան Համոն—
Հավատո՞ւմ եք՝ ա՛յն էլ չտեսավ,
Որ Պողոսը դարձավ զինվոր
Ու մինչև Պերեմիշլ հասավ...

Բայց երբ առևտուր չկար,
Որպեսզի ձանձրույթից չըքնի—
Համոն երկա՜ր-երկա՜ր

[ էջ 156 ]

Երգում էր՝
«Մեր
Հայրենիք...»։

ԳԼ. Դ

Երևան։
Այսինքն– Նաիրի։

Այսինքն՝ այստեղից սկսած
Գնում էր դարերի հեռուն
Հնամյա, հին մի երազ,
Երկիր մի՝ դարերի ուրու։
Աշխարհի ճամփեքի մեջտեղում,
Ուր գալիս են, խառնվում իրար
Արևմուտքն ու արևելքը հին—
Կանգնել է— դարերի ուրու—
Հնամյա երկիրը՝ Նաիրին։

Որպես արյունոտ հարցանիշ՝
Դարերի մեջ մեխված վաղուց՝
Կանգնել է երազի նման—
Եվ չկա՜ Նաիրի ուրիշ...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Աշխարհի այն ահեղ օրերին,
Աշխարհի ճամփեքի մեջտեղում,
Ուր եղել էր հին Նաիրին—
Կանգնել էր— խանութպան Համոն:

Կանգնել էր խանութի առաջ.—
Նաիրի պես «հզոր», «անսասան»—
Գնացել էր արյունոտ ռազմադաշտ
Համազասպը՝ «քաջ ջանբեզար1»։

-----------------------------------

1 ջանբեզարգվռ. հոգնաբեկ. կյանքից ձանձրացած՝ հոգնած, անձնազոհ ապստամբ՝ պարտիզան (թուրքական լծի դեմ ազգային-ազատագրական պայքար մղող ժողովուրդների մոտ):

[ էջ 157 ]

Իսկ նրանց երկուսի մեջտեղում,
Ակնոցը նաիրյան քթին՝
Կանգնել էր վարժապետ Սողոն՝
Նաիրի հարազատ որդին։

Դարերի մշուշից ելած,
Ձեռքին՝ հնամյա մի նետ—
Դարերի մշուշի վրա
Գրում էր՝ «Վեց վիլայեթ...1»։

Ո՞նց իմանար Սողոն,
Կամ «ղարիբ», «գաղթական» մշեցին՝
Թե ինչո՞ւ Կարպատներն առան
Ու Ռեյմսի տաճարն այրեցին։

Է՛ն էլ նա հազիվ հասկացավ,
Որ երբ ռուսը քաշվեց Վանա—
Ուզեց, որ երկրի երեսին
«Խայու անուն չմնա...»։

Ողբալով Նաիրին հարազատ,
Աշխարհի ճամփեքի միջում—
Վարժապետ Սողոն հուսահատ
Հարցնում էր՝ «Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ...»։

Եվ միայն Պողոսն էր, որ արդեն
Դեպոյից ընկած Պերեմիշլ՝
Ամրանում էր ոգով ու սրտով
Ու մտքեր ընդունում ուրիշ։

Ձուլվում էր բանակին էն մեծ,
Որ հուզվում էր արդեն, խլրտում,
Որ պիտի աշխարհը ցնցեր,
Երբ դառնար կրկին մի օր տուն։

------------------------------------------

1 վիլայեթ (թրք.) նահանգ:

[ էջ 158 ]

Բայց նրանք դեմ-դեմի կեցած
Այն ահեղ, ահավոր կռվում
Արնաքամ դեռ կռվում էին
Հայրենի դաշտերից հեռու։

Իվանը, Հանսը, Ժանեն—
Մոսկովցի, փարիզցի, բեռլինցի—
Բոլո՛րը մի հսկա, բյուրանուն
Բանվոր,
Մուշա,
Գյուղացի։

Եվ նրանց դիերի վրայով,
Լոնդոնից մինչև Կապուտան—
Անցնում էր երկաթե քայլով
Մի հրեշ՝ անունը Կապիտալ։

Գալիս էր Բեռլինից, Փարիզից,
Գալիս էր— հյուսիսից դեղին,
Անցնում էր Նաիրի վրայից,
Բռնել էր Բաղդադի ուղին։

Գլխի տեղ— հսկա մի բերան,
Գլխի տակ— անսահման մի փոր,—
Կանգնում էր դիերի վրա,
Խմում էր արյունը բոսոր։

Հագել էր— պուրպո՛ւր, ոսկի՜,
Շողում էր արևի ներքո,
Ժպիտը ճարպոտ երեսին՝
Արշավում էր հաղթական երգով։

Եվ նրա երգին գերի,
Բաղդադից մինչև Լիոն,
Արնաքամ զարնվում էին
Զորքերը՝ միլիոն-միլիոն...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

[ էջ 159 ]

Արնաքամ կռիվն այս ահեղ
Վերջ պիտի չունենար գուցե,
Թե բանակը մեր ետ չնայեր,
Չկանչեր՝ կանգնեցե՜ք, կանգնեցե՛ք...

Բանակը։
Բանակում մարդիկ,
Որ ուրի՛շ պայքարի սովոր՝
Կանչեցին ուրի՜շ մի մարտի
Բանակները այն ահավոր։

Կանչեցին— ու դարձան իրանց
Ստեպները անծայր ու լեն,
Վառեցին դաշտերի վրա
Մրրիկներ ահեղ, հրեղեն։

Պարզեցին դրոշներ կարմիր,
Կանչեցին աշխուժով հրձիգ.—
— Բանվորներ համա՛յն երկրի,
Միացե՜ք, միացե՜ք, միացե՜ք...

Վառեց նրանց կանչն ամբողջ
Աշխարհը, որպես հրդեհ,
Ծփացին բանակները հոծ
Ու ծփանքը, ահեղ, հորդեց։

Մոկսովը ծփաց փողփողուն,
Ինչպես մի բոսոր դրոշակ—
Պարզե՛ց արնավառ աշխարհին
Մի կարմիր խնդության նշան։

Ու ելած հողմերից այդ վառ,
Որպեսզի խորտակե այդ հինը՝
Լեռնացավ, որպես ղեկավար,
Ու կանգնեց Լենինը։

Ու ելած իրենց տեղից,
Հրահրած արնավառ ոսկով

[ էջ 160 ]

Նորի՛ց բանակները դեղին
Շարժվեցին դեպի Մոսկով...

Եվ, որպես դաժան մի երազ,
Կարմիր զորքերի հանդեպ՝
Փարիզի մշուշից ելած
Կանգնեց գնդապետ Գալիֆեն։

Երկաթե քայլերով նորից
Արշավեց, որպես չար բազե,
Որ Կարմիր Մոսկովում փորի
Մի հսկա, նոր Պեր Լաշեզ...

ԳԼ. Ե

Աշխարհի ճամփեքի մեջտեղում,
Ուր գալիս են, խառնվում իրար
Արևմուտքն ու արևելքը հին—
Ուր եղել է հին Նաիրին—
Կանգնել էր վարժապետ Սողոն։

Մի հսկա հորձանքով ահեղ
Զորքերը անսահման ռուսի
Վարարած ջրերի նման
Քաշվեցին Բասենից, Մուշից։

Նորից— խուժեց թշնամին,
Եկավ— մինչև Կարս հասավ...
Նորի՜ց դարձավ Նաիրին
Բարբարոս սրերի հեսան1։

Նորի՜ց քաղաքներն հնամյա
Դարձրին հողին հավասար—

-------------------------------------------

1 հեսան — մրրաքարերի կարգին պատկանող քար, որ օգտագործում են գործիքներ սրելու համար, սրոց:

[ էջ 161 ]

Դաշտերում անթաղ մնաց
Ժողովուրդը՝ հազար-հազար։

Նորից— անվրդով նստած,
Որպեսզի ձանձրույթից չքնի—
Համոն երկա՜ր-երկա՜ր
Երգում էր «Մեր հայրենիք...»։

Չէ՞ որ Երևան քաղաքում,
Հնամյա Մասիսին մոտիկ,
Մասիսի պես հզոր, կանգուն—
Ելել էր «նաիրյան ոգին»։

Ելել էր «հզոր», «անհաղթ»,
Պարզել էր— երեքգույն դրոշ,
Հառնում էր— «անկաշկանդ», «ազատ»—
Ու չկա՜ր Նաիրի ուրիշ...

Աչքերը դարերի հեռուն,
Ակնոցը նաիրյան քթին՝
Կանգնել է վարժապետ Սողոն՝
Նաիրի հնամյա որդին։

Դարերի մշուշից ելած,
Ձեռքին՝ հնամյա մի նետ—
Դարերի մշուշի վրա
Գրում էր՝ «Վեց վիլայեթ...»։

Իսկ այնտեղ— Կարմիր Մոսկովից
Դեպի աշխարհները բոլոր—
Անթել հեռագիրը նորից
Կանչում էր ձայնով ահավոր։

Կանչում էր— երկրից երկիր,
Ձայնում էր խանդով բոցավառ.

[ էջ 162 ]

— Ելի՛ր, սովալլուկ1 մարդկության
Անեծքով գերված աշխարհ...

Հյուսիսից մինչև արևելք,
Մինչև Հինդ, Հաբաշ, Հնդուչին—
Կանչում էր՝ «Եղբայրնե՛ր, ելե՛ք—
Սա՛ է մեր կռիվը վերջի՛ն»։

Եվ ահա այդ ահեղ կանչին
Շիրակի դաշտերից— հանկարծ—
Զրահապատը խանդով առաջին
Նաիրի դաշտերում զնգաց։

Զրահապատը զնգաց զնգուն,
Շիրակի դաշտերից կանչեց—
Նաիրի հնամյա երկրում
Կարմրավառ, ահեղ հնչեց...

Ու կարմիր, հրդեհի նման
Մրրիկներ անցան սրընթաց—
Եվ, ելած քնից հնամյա՝
Արևելքը, կարմիր, խնդաց։—

Դու հիմա, երկի՛ր Նաիրի,
Աշխարհի ճամփեքի միջում
Կանգնել ես՝ խնդավա՛ռ էլի,
Հառնել ես՝ երկաթե թռչուն։

Աշխարհի ճամփեքի միջում
Ուր գալիս են, խառնվում իրար
Արևմուտքն ու արևելքը հին—
Դու հառնել ես նորի՛ց, բոցավառ,
Վառվել ես՝ կրկի՜ն, կրկի՜ն...

------------------------------------

1 սովալլուկ — սովից լլկված՝ տանջված, տառապած, սովահար:

[ էջ 163 ]

Պարզել ես ճամփեքի միջում
Արնավառ, կարմիր մի դրոշ,
Ու նորի՛ց քո խոսքը հնչուն
Զրնգում է խնդությամբ որոշ։

Եվ ո՛չ թե վարժապետ Սողոն,
Այլ Պողոսն է հիմա քո որդին,
Որ դեմքը քրտինքով ողող՝
Լծվել է գալիքիդ երթին։

Լծվել է օրերիդ երթին
Եվ սրտում խնդություն ու կամք՝
Բյուրերի հետ մեկտեղ, միասին
Այս երկրագունդը հին
Քաշում է դեպի Ապագան...

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Հիմա—
Ամեն տեղ—
Լսո՞ւմ եք—
Զնգոց...
Երկաթի գրգիռ։
Օրերը— հրետանի։
Ու կյանքը, հին կյանքը հիմա —
Հիշո՞ւմ եք—
«Տիտանիկ...»։

Հիշում եք.
Եղավ տո՜ն.
Լույսի ու երկաթի մեծափառ հանդես...
— Օրեր...
Շփոթում...
Մարսելյեզ...
...Անտես։

[ էջ 164 ]

Ու ճչաց—
Սո՜ւր ճչաց—
Կանչեց հոգևար—
Ռադիոն...
Կանչեց։
Դեպի քաղաքները բոլոր,
Դեպի կայարանները բոլոր,
Ճչաց,
Սո՜ւր ճչաց
Կանչեց...

Ու մեռան։
Գնացին։
Ո՞ւր...

— Օրերը թռչում են, թռչում են արագ։
Օրերը— կրակ,
Պուրպուր...

Ուզո՞ւմ ես՝ բռնեմ հոգիդ այսօրվա—
Ու ծանր,
Երկաթե մի դիսկի նման—
Նետե՜մ—
Ո՞ւր նետեմ—
Ո՞ւր...
— Դեպի կյանքը գալիք,
Պուրպուր...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Շինվում է աշխարհը հիմա,
Շինում են
Փողոց առ փողոց—
Մոսկովցի,
Բանվոր մի Իվան,
Մի Չինկ-Ֆու,
Մի Հ.անս,
Մի Պողոս։

[ էջ 165 ]

Ես ասում եմ՝ աշխարհը կդառնա
Մի հանո՜ւր խնդության փողոց,
Ու Չինկ-Ֆուն Պեկինում կխմե
Քո կենա՛ցը, Բարթո՛ւղ, Պողո՛ս...

Իսկ եթե հույսերից իմ այս վառ
Իմ սրտում պիտի մնան վերքեր—
Ես էլի՛ քո փառքը կերգեմ,
Իմ հզո՜ր, երկաթե՛ եղբայր։

Կերգեմ քո կռիվը մեծ,
Աշխատանքդ հզո՜ր, անծի՜ր,—
Այս պոեմս— քո կա՛մքը երգեց,
Այս պոեմս— դո՛ւ երգեցիր։

Թե խաբեն օրերն այս հրկեզ՝
Սրտո՛վ միշտ քեզ պե՛ս ու քեզ հետ—
Ես էլի՛ քո փառքը կերգեմ—
Ես— չնչին,
Վերջին
Պոե՛տ...

1920–1921

 

ՉԱՐԵՆՑ-ՆԱՄԵ

Ձեր մտքերը մի պահ ես պիտի
Այսօր տամ երգերիս քարե։—
— Ե՛ս եմ այս՝ անտուն, անոթի
Մի պոետ— Եղիշե Չարենց։

Ես եկել եմ հեռո՜ւ Իրանից։
Հայրենիքս է— Խանի Մակուն։
Իմ հոգում— արև՛ն Իրանի,
Իրանի արև՛ն է իմ հոգում։

[ էջ 166 ]

Իսկ արյան մեջ երգում է իմ—
Նաիրյան տխրությունն անծիր...

Իսկ ուղեղս— կարմիր-կարմիր
Մոսկովյան հրով այրեցի։

Թող իմ սիրտը— բուրմունքը վարդի,
Իսկ ուղեղս— կրա՛կը խանձի։—

— Իսկ հիմա լսեցե՛ք, մարդի՛կ,
Շահ-Նամեն բանաստեղծ Չարենցի...

I

Ոսկեվառ արևի նման
Իրանից նետված Նաիրի,
Նաիրից նետված Մոսկով—
Ես երգում եմ կյանքս հիմա—
Արևով,
Արյունով,
Ոսկով։

Ես ի՞նչ հրաշքով դարձնեմ
Օրերիս անիվն անգո.

Թող իմ երգը ձեզ թռցնե—

Նաիրի.

Կարս—

Մանկություն...

Ես Կարսում եմ—
Նորի՛ց,
Նորի՛ց...

[ էջ 167 ]

Մանկական շրթերըս կախած՝
Ես տեսնում եմ մորս
Նորից—
Ստինքները՝ երկու ձագար…

Դեռ հոգիս մի նետ է հանգիստ՝
Օրերիս աղեղին կպած։

Հեռևում— մորմոքը զանգի։

Ահա հայրս՝ հագին կապա...

Նրա դեմքը՝ արծաթե ափսե,
Վրան քիթը՝ կեռ մի դանակ։
Թափել է ժամանակն անսեր
Մազերին— ճերմակ նիրվանա։

Ահա մայրս՝ գնում է ջրի,
Գլխին՝ Թեհրանի լաչակ...

Սուլում է քամին Նաիրի—

Ուզում եմ բարձր ճչալ։

Պարզում է ձեռքերն առաջ
Հոգիս, որպես որբ տղա.—
Ուզում է— արևկեզ հարավ,
Ուզում է արևի ծնծղան...

Իսկ երբ մայրս մազերին իր ձյուն
Դնում է ոսկեմուգ հինա—
Թվում է՝ մազերի միջով
Ես կարող եմ Թեհրան գնալ...

Կարող եմ հասնել Հնդուչին,
Տիրանալ գանձերին Շահի...

[ էջ 168 ]

Մանկություն... ոսկեթև՜ թռչուն...
Դեղնավուն ոսկի՜ հինայի...

II

Ես ծնվել եմ Մակու քաղաքում,
Արևի տակ ոսկեղեն, հասուն,
Շոգ շնչի տակ Որմուզդի թևի—

1897 թվին։

Թափել է արևն Իրանի
Իմ հոգում Շիրազի վարդեր։

Բայց տխուր նաիրյան քամին
Իմ սրտում թախիծ է բարդել։
Դեռ աչքերս արևին չբացած
Նետել է ինձ հին մի քաղաք։—

Ես անգույն Կարսում մեծացա՝
Հայրենիքս հեռուն թողած։

Աչքերս թևերի նման
Դեռ նիրհել էին շվարած—
Երբ գրկեց ինձ թախիծն հնամյա,
Որպես տան մշտական ծառա։—

(Նա մեր տանն էր վաղուց մեծացել,
Դեռ եղել էր պապիս ժամանակ։
Մնացել էր՝ հոգնած ու ծեր,
Սպասում էր, որ երկինք գնա։
Մենք նրան ասում էինք՝ ապի,
Նա տանում էր ինձ փողոց.
Սիրում էր ամեն բան թափել.
Երդվում էր նաիրյան հողով...)։

Հորական տնակում նստած,
Նա մռռում էր, որպես տան կատու։

[ էջ 169 ]

Բայց հոգիս կարոտով վստահ
Երազում էր արև ու խնդում։

Եվ հենց նա՛ էր, թախիծն հնամյա,
Որ ծածկած արև ու Իրան—
Մի ծերուկ ուսուցչի նման
Ինձ մի օր վարժարան տարավ։

Ու, ծածկած արև ու Իրան,
Նա, շնչով կարծես մի հրե—
Ուղեղիս կտավի վրա
Փորփրեց հնամյա գրեր...

(Իմ հոգին
Ո՞նց
Իմանար,
Որ հոսանքը այդ հին գրերի
Իմ հոգու անհաղթ թևերին
Պիտի բյուր երկինքներ բանա։

Որ հետո,
Տարիներ հետո,
Առածից բյուրպատիկ ավելի—
Նավերիս ճերմակ կտավին
Նա քամի ու արև պիտի տա...)։

Իմ խաղա՜ղ, կապո՜ւյտ մանկություն,
Դու նման ես լճակն ընկած
Արծաթե լուսինի դիսկին։—

Դու կայիր— ու չկաս հիմա դու,
Արևի դեմ դու, թույլ, հանգար—

Բայց արդյոք կայի՞ր դու իսկի...

III

Եվ ահա— պատանի եմ ես
Տասնըչորս, տասնըհինգ տարեկան։—

[ էջ 170 ]

Հիմա քեզ,— պիտի քեզ երգեմ,
Իմ լուսե, հեռո՜ւ բարեկամ։—

Աստղիկ։— Քո անունը այս
Ես պահել եմ սրտում իմ— վառ։

Ինչպես ծովն ընկած առագաստ
Թող ընդմիշտ նա այնտեղ մնա։

Օ, հաճա՜խ, հաճա՜խ, բարեկա՛մ,
Որպեսզի հոգիս չմրսի—
Ես հիշել եմ վայրկյան-վայրկյան
Կանաչած այգին Կարսի...

Ես հիշել եմ—
Ի՞նչ.
Չգիտեմ։—

Ես հիշել եմ այն ամառվա
Քո ժպիտը—
Տխուր,
Անթև,—
Իմ շապիկը— հիշո՞ւմ ես– ճերմակ...

Հիշո՞ւմ ես...

Ախր ի՞նչ հիշես...

Ախ, ոչինչ չկա հիշելու։—

Աշունը
Տերևներ քշեց—
Թիթեռներ դեղնած հուշերի...

Ների՛ր ինձ,
Ների՛ր, բարեկա՛մ,
Ինչքան էլ լուսե լինեիր—

[ էջ 171 ]

Ես անմիտ պատանի էի
Տասնըչորս-տասնըհինգ տարեկան...

IV

Եվ
Ահա—
Տասներկու թվին—
Առաջին անգամ... այնտեղ...
Առաջին համբույրս տվի—
Քեզ...
Հիշատակ անթև։

Ես ուզում էի— շո՛գ,
Իրան...
Շիրազի վարդեր կարմիր։—

Բայց գտա...
Անկողնի...
Վրա...
Տարածված... մի պաղ... մարմին...
Ներիր, Աստղիկ Ղոնդախչյա՛ն,
Իմ լուսե բարեկամ...
Ների՛ր...

Ես...
Հետո...
Աշխարհներ անցա—
Բայց թողածս ետ չբերի...

Սիրելի,
Լուսե
Ղոնդախչյան—

Ների՛ր... օ...
Ների՛ր...
Ների՛ր...

[ էջ 172 ]

Եվ ահա
Առաջին
Անգամ…
Այնտեղ... միևնույն տարին—
Երևաց մի ուրիշ անգո,
Անունը... Երկիր Նաիրի։
Երևաց։
Երևի չկար։
Երևի չկային վարդեր։

Եկավ—
Ուսերիս վրա
Մի անհուն տխրություն բարդեց։

Թվաց թե—
Տեսնում եմ մշուշում
Մի կապո՜ւյտ-կապո՜ւյտ աղջիկ։—

Նման էր— հնամյա փոշու,
Նման էր— արնոտած խղճի։

Սպիտակ շրթերի վրա
Կային... դեղնավուն վերքեր։

Տվեցի սիրտս նրան—
Ուզեցի, որ նրան երգեմ...

VI

Օ, երգե՛ր իմ—
Առաջի՜ն,
Առաջի՜ն...

«Երեք երգ»...

[ էջ 173 ]

Աստղիկ Ղոնդախչյան

Քրքրեմ
Մոխիրն իմ խղճի

Եվ երբե՛ք, երբե՛ք
Չզղջամ...

VII

Ես ինքս էլ լավ միտ
Չբերի—
Թե ո՞նց՝ Կարսի այգուց—

Տասնհինգ թվի վերջերին—

Արթնացա... զորքերի շարքում։

Կամավոր։

Հայկական բանակ։

Հրացան։ Թնդանոթ։ Ռումբեր։

Եվ ահա— Այգեստանը Վանա։

Եվ ահա– Վարդան, Ռուբեն։

Եվ ահա ընկերներ նոր-նոր։
Նյու Յորքից, Բասենից, Պոլսից։

Մա՛հ
Մա՛հ,
Մա՛հ։
Ընդհանուր, հանուր։

Զինվորի, աղջկա, հարսի։—

[ էջ 174 ]

Ես կարծում էի— այնտեղ,
Ռումբերի ահեղ որոտում
Կգտնեմ քո դեմքը լուսե։

Բայց գտա... դիակներ փայտե,
Ու տեսա մի երկիր, որը դու
Լքեցիր խուժումից մեր սև։

Ու իջավ թախիծն հնամյա
Ու հոգիս ճնշեց, ճնշեց...

Եվ իմ դեմ հրաշքի նման
Կրակվեց քո ուղին անշեղ...

VIII

(Ո՞ւմ ինչ, որ— միևնույն թվին
«Պրոգրես» տպարանը Թիֆլիսում
Ավետեց իմ կոտրած թևի
Արնոտած անկումի մասին...
Ու «Գիր»-ը փոշոտ վիտրինում
Մի փոքրիկ բրոշյուր դրեց։—

Իմ տողերը վիշտ բերին ո՞ւմ—
Դանթեյան իմ տողերն հրե):

IX

Իսկ
Հետո—
Տասնըհինգ թվին—
Երբ եկա, հասա Մոսկով—
Զգացի հսկա մի թևի
Թպրտում... Վիթխարի սոսկում։

Թվաց թե—
Հասնում եմ ահա
Աշխարհի վերջին վրանին,—

[ էջ 175 ]

Բայց որպես ոսկի մի վահան
Բարձրացավ արևն Իրանի...

Վառվեցին իմ հոգում հանկարծ
Վարդերը հեռու Շիրազի...

Օ, սի՛րտ իմ, գլխիվայր ընկար—
Կախվեցիր... աղջկա վարսից։

Զարթնեցին հեռո՜ւ տարիներ—
Ձիերի նման վրնջան...

Արթնացավ հրկիզող մի սեր...

Կարինե։

Կարինե Քոթանճյան...

X

«Ծիածանը»...
Արև՛ն է այնտեղ,—
Նաիրյան թախիծի միջից.
Հրկիզված իմ հոգին բանտել
Եվ ուզում էր անդարձ շիջի1։

Իրանի արև՛ն էր շոգ—
Լացակումած կապույտը Նաիրի...

Ու թախիծը—խեղդող, ճնշող,—
Խառնված ոսկեման հրին։

(Դեռ չկա՜ր աշխարհում անշող
Դեռ չկա՜ր արև-Նաիրրն...)։

1 շիջել — հանգչել, մարել:

[ էջ 176 ]

XI

Մոսկով։
Տասնըյոթ թվական։

Իմ սրտում— արևն Իրանի։

Եվ ուզում էր արևն ագահ
Հրդեհել սկսվող տարին։

Հունվար...
Փետրվար...
Քսանըվեց։

Պոկվեց, ինչպես քար սարից։—

Արևը՝ կարմրակեզ բանվոր՝
Գլորվեց թափով վիթխարի։

Ի՞նչ...

— Հսկա,
Վիթխարի մի քար,
Որ նստել էր մեր թևերին։
Ծծում էր մեր արյունն, ագահ,—
Շնչում էր սառնություն բևեռի։

Գլորվեց։
Ու զուր,
Երերուն,
Մի վայրկյան սպասեց, չըգնաց։
Բացվել էր— անհուն մի հեռու։

Ջարդել էր մի հին մեքենա։
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Կանգնել էր ճամփի սկզբին,

[ էջ 177 ]

Հետևում— մռայլ տարիներ։

Վախենում էր կարծես վազքից...

Կարինե...

Հիմար Կարինե...

XII

Իմ հոգում— արևն Իրանի
Լափլիզում էր հրդեհի նման։

Ու ծանր, որպես գրանիտ,
Նաիրյան թախիծն հնամյա։

Թե իզո՞ւր կրքերիդ բազեն
Հետևեց ինձ երկա՜ր տարիներ...

Տխրություն էր հմայքդ մսե—

Կարինե...

Մշո՜ւշ— Կարինե...

XIII

Ինչպես քարը, մնացած ճամփին,
Որ նորից գլորվի պիտի—

Իմ հոգին կարոտով անբիծ
Սպասում էր վերջին աղետին։

Պիտ ընկներ, որպես գրանիտ,
Քո կարոտը հոգնած իմ խղճից—
Որ ոսկի արևն Իրանի
Խառնըվեր նաիրյան թախծին...

[ էջ 178 ]

Եվ ահա—
Հունիս,
Հուլիս...
Եվ ահա—
Սեպտեմբեր,
Հոկտեմբեր...

Զարնվեց կռանը— սալին:
Տեղացին վիթխարի ռումբեր։

Ու ռումբերը— արնակեզ երգով
Պայթեցին ուղեղում իմ մութ։—

Ու կարմիր ռումբերի ներքո—
Երազներս տվի... քամուն։

Գլորվեց, որպես գրանիտ,
Քո կարոտը հոգնած իմ խղճից։

Ու ոսկի արևն Իրանի
Խառնվեց նաիրյան թախծին...

XIV

Տասնըութ։
Թվական կյանքի։

Իրիկուն։ Վերադարձ։ Առավոտ։

Ազատվեց հին կապանքից
Հոգիս՝ վիթխարի ցավով։

Տասնըութ։
Թվական հրի.

Ողջակեզ— կարմրակեզ բոցում։

[ էջ 179 ]

Արթնացավ արև՛—Նաիրին
Իմ հոգու նո՛ր զնգոցում։

Հրդեհ էր։
Անհատնում կրակ։
Արնաքամ վերքեր կարևեր։

Ու կարոտդ հանկարծ ալվըլան—
Ողջակեզ— հոգիս արևեց։

Ողջակեզ։ Խնդություն։ Ու մի
Անհատնում վատնում միասին —
Եվ հոգիս սանձարձակ թռավ...

Այսպես էր տասնըութ թվին։—

Սո՛մա…

Լյուսի Թառայան...

XV

(Հոսում է արնակեզ մի գինի,
Հրդեհվում է սրտում իմ շոգ.
Անցնում է իմ թեժ արյունից
Ու քանդում է կապանքը ճնշող։
Նա այնտեղ է— դուրսը, նա կա,
Որպես կին, որպես նո՜ր Նաիրի,
Հարբել են խմբեր խելագար
Ու աշխարհը հանձնել են հրին։

Նա այնտեղ է— Լյուսի Թառայան.
Վարդերում, արևում Շիրազի,
Նաիրյան դաշտերի վրա,
Սկյության1 դաշտերում անծիր...

-------------------------------------

1 Սկյութիա — երկիր որ գտնվում էր Սև ծովի հյուսիսային ափերին (մ.թ.ա. 7-րդ դարից մինչև մ.թ.ա. 3-րդ դարը):

[ էջ 180 ]

Ու բոլո՛ր նրանց սրտերում,
Որ աշխարհը հանձնել են հրին։
Հրդեհվել է աշխարհի հեռուն...
— Այստեղ էր այն կարմի՜ր տարի՛ն...)։

XVI

19.

Կարմիր Բանակ։

Հորդել են հեղեղները սև։

Անսահման դաշտերի վրա
Շաչում են քո թևերը լուսե։
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Կայարան։

Զորքեր։
Զորքեր։

Զինվորներ կարմիր։

Գիշեր։

Ու կարմիր զորքերի վրա
Կործվել է խավարը սև։

Խոր,
Խավար,
Ահավոր սպասում։
Հեռուն՝ կրակներ տարտամ։

Առավոտ— կգնանք, հզոր.—
Կփշրենք թշնամու շղթան:
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Այստեղ էր — 19 թվին։

[ էջ 181 ]

Օ, ինչ հո՜րդ էր տագնապն ուղեղիս...

Ու հոգիս հրդեհին տվի,
Որ լափվի բոցերում դեղին։

Այստեղ էր։
19 թվին։
Հավաքվել էր Բանակը Կարմիր։

Ու բոլոր աչքերում ծավի
Անսահման խնդություն կար մի։

Ու մոտի՜կ, մոտի՜կ էր այնքան
Երազած աշխարհը գալիք...

Հավատում էր— տերևն անգամ
Որ... կգա՜, կգա՜ Անձկալին...

Կանգնել էր Նա դռանը
Կարծես—
Խանդավառ՝ ճակատին արև։

Ես երբեք քեզ չե՛մ մոռանա—

Թառայան...

Կայարան Տիխորեցկ...

XVII

(Եվ մի՞թե
Ես
Չերգեցի՞
Ձեր կռիվը, կարմիր
Ընկերներ...

Նայեցի երկաթե գծին—
Հասկացա, որ ամբողջը— մե՛րն է:

[ էջ 182 ]

Ու կարմիր հրդեհում հրձիգ
Վառվելով՝ ձգտեցին իրար—
Անձրևը նաիրյան թախծի
Եվ արևը քո, ոսկի իմ Իրան։

Հասկացա, որ որպեսզի դուք
Միանաք ու ձուլվեք ի մի—
Պիտի նախ իրար միանան
Լույսերը Փարիզի, Պեկինի։

Դեռ պիտի խմիչքը վեդյան1
Բյուրավոր սրտեր խանձե։—
Բայց ուղին ես արդեն գտա՝
Դեռ երեր, անմարմին, անձև...)։

XVIII

Ինձ կանչում էր կարծես անծիր
Կարոտով— երկիր Նաիրին.—

Նորից Հայաստան գնացի
Տասնըինը թվի վերջերին։

Այնտեղ— Նաիրի երկրում,
Հնավանդ ցանկությամբ ուրիշ՝
Արդեն խմբապետ Դրոն
Պարզել էր երեքգույն դրոշ։

Պարզել էր— Երևան քաղաքում,
Հնամյա Մասիսին մոտիկ։

Ու լցրել էին հողագույն
Ուրուներ քաղաքն անոթի։

Որպես քար՝ տխրությունն իջավ,

-----------------------------------

1 վեդյան խմիչք — նկատի ունի հին հնդկական կրոնական ուսմունքը՝ իբրև հոգևոր սնունդ:

[ էջ 183 ]

Ծանրացավ ուսերիս,
Վրաս։

Ես նո՛րից, նորի՛ց քեզ տեսա—
Մանկություն...

Կարոտի իմ...

Կարս։
. . . . . . . . .

XIX

Կարս։
Տասնըինը թվին։
Տասնըինը թվի վերջերին։

Նո՛ւյն երկինքն էր՝ կաթսա արևի։
Նույն խշշոցը քչփչան ջրի...

Բայց արևը իզուր էր փորում
կուրացած աչքերը շենքերի։

Իզո՜ւր էր նաիրյան հեռուն
Ունկնդրում քչփչան ջրին...

Մանկական երազում տեսած
Շուքերի նման չկային
Ծանոթներս— լուսե՜ մարդիկ...

Դարձել էր— սրերի հեսան
Կապույտ մանկությունը իմ—
Իմ կանաչ, պայծա՜ռ բարդին...

Էլ ինչո՞ւ ծիծաղեր հոգիս,
Երբ մի լուրջ քննադատ մի օր
Սարսելով դահլիճն ու ֆոյեն1

-----------------------------------------

1 ֆոյե — ճեմասրահ:

[ էջ 184 ]

Ավետեց ամբողջ աշխարքին,
Որ ծնվել է— մեծ մի պոետ...

Որ ծնվել է երգիչ մի վառ
Ու բերել է երգեր հրե.—

Ցնծա՛, նաիրյան աշխարհ,—

Ցնծա՛... Եղիշե Չարենց...

XX

Երևան։
Քսան թվական։
Փետրվար,
Մարտ,
Մայիս։

Ողջո՜ւյն, ընկեր Թավաքա՛լ։
Մուսայե՜լ։
Սարուխա՜ն։
Ավի՜ս...

Ողջույն բոլորիդ, բոլորիդ։
Ձեր կամքին— երկաթ,
Գրանիտ։

Մոսկովյան կարմրակեզ հրին,
Կարմրավառ վարդին Իրանի..
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Երևան։
Մեկ մայիսի։
Աստաֆյան փողոցում— խմբեր։

Խնդավառ ելած միասին—
Կտրել են փողոցի ճամփեն։

[ էջ 185 ]

Եվ ահա— դրոշներ կարմիր։
Հնամյա Մասիսի առաջ...

Ով որ կա— թող գա՛,
Վառվի՛,
Սուր ճչա, խնդասիրտ գոռա՛։

Զիգզագներ—
Նժույգներ թռան,
Կապվեցին՝ Երևան-Մոսկով.
Թափվեցին շենքերն հնօրյա
Հարվածի տակ երկաթե բազկի։

Ու սրտում իմ վառ խտացան
Գալիքները... Ո՞ւր գայիր էլ։—

Իսկական մարմին ստացած—
Կանգնեց խնդավառ Նաիրին...

XXI

Քսանըմեկ։
Հատված քսանըմեկ։

Ինչ եղավ քսանըմեկ թվին—
Թող հոգիս գալիքի՛ն գամե,
Թող հոգիս ընդմիշտ արևի։—

Ընթերցո՛ղ։ Քո հոգին հիմա
Թող ճեղքեմ երգիս դանակով.
— Ես եղա... առաջին Նաիրյան
Իսկական Կարմիր Բանակում…

Ու տեսավ Մասիսն հնամյա,
Առաջին անգամ իր օրից—
Չերազած հրաշքի նման
Կռիվը նաիրցի բանվորի...

[ էջ 186 ]

Իսկ
Երբ
Տուն դարձանք բանակից
Սպասում էր ինձ արդեն
Նաիրին... երկրային մի կին.
Աչքերը— ջահեր կրակի,
Շրթունքները— Շիրազի՛ վարդեր։

Ինչքան շա՜տ անցան դեմքեր,
Բայց հոգիս թող քեզնո՛վ հարբի.

— Ախ, ինչքա՜ն ես սիրո՜ւմ եմ քեզ,
Արփի՛կ, լուսավո՜ր Արփիկ...

XXII

Ես հիմա ապրում եմ Մոսկվայում
Գլխիս մեջ՝ մրրիկներ ոսկի։

Գլխիս մեջ մի Ռոբերտ Օուեն
Հիմա վառ գալիքն է հսկում։

Գրում եմ պոեմներ, երգեր։
Երազում եմ— Գալիքն անծիր։

Նաիրի՛, ես սիրում եմ քեզ.
Քեզ սիրում եմ, իմ Իրան հրձիգ։

Ես հիմա հեռո՞ւ եմ... Օ, ո՛չ.
Ձեզ մոտիկ եմ հիմա ավելի—
Ինչպես նետը՝ դեպի ետ քաշած՝
Առաջից փախչող գազելին։

Իմ հոգին երեք նետ ուներ—
Պի՛րկ հենած աղեղին օրերի։—

Հիմա՝ թռե՜լ են երեքն էլ—
Զարնվել են— խնդո՛ւն հրին։

[ էջ 187 ]

Ես ձեզ չե՜մ, ձեզ չե՜մ մոռացել.
Դուք հիմա դարձել եք— մի։—

Մենք շուտով, ինչպես նետ երեքծայր—
Թռչելու ենք— Հնդուչին, Պեկին։

Ընդունե՜ք, առե՜ք ինձ հիմա—
Մոսկո՜վ կարմրակեզ հրի,
Իմ ոսկի՜, ոսկի՜ իմ Իրան,
Իմ հեռո՜ւ, հեռո՜ւ Նաիրի...

1922. 6. 1.
Մոսկվա

 

ՄԱՃԿԱԼ ՍԱՔՈՅԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ
(Պոեմ գեղջկական)

Քեզ համար եմ պատմում, գեղջո՛ւկ,
Խրատական զրիցը էս։
Ակա՛նջ արա, լա՛վ լսի դու,
Խելքի կտոր թե որ ունես։
Ռանչպա՛ր, ուշով լսի հիմի,
Թե ոնց քո էս ախպեր Սաքոն
Աղի համար գնաց կռիվ,
Կուռը կտրած ետ եկավ տուն—
Ու թե ընչեր արավ Սաքոն
Ու ո՞նց հասավ իր ուզածին—
Ու թե ընչի՞ մաճկալ Սաքոն
Դեմ է հիմի պատերազմին։

I

Մաճկալ Սաքոն իրանց գեղում
Իրա օրում ապրում էր խեղճ։

[ էջ 188 ]

Գեղի ծերին ուներ մի տուն,
Էրկու թիզ հող վարելատեղ։
Էդ վարելու տեղն էլ որ կար—
Գեղից հեռու, քար ու քոլոտ։
Արտը հեռու, վարը դժար—
Աշխատում էր տարին բոլոր։
Ու աշունքին թե լավ ըլեր—
Մի չոր հաց էր իրան մնում,
Էդ չոր հացն էլ թե որ չըլեր—
Ուրիշի էր մշակ գնում։
Ինքը ջահել— երիտասարդ,
Տունը պառավ հեր ու նանի,
Քրտինք թափում գիշեր ու զօր—
Պահում էր տուն ու ընտանիք։

II

Էս օրումն էր մաճկալ Սաքոն,
Երբ գերմանու կռիվն ընկավ։
Ի՞նչ իմանար մաճկալ Սաքոն—
Ո՞վ է սարքում կռիվ ու դավ։
Ի՞նչ իմանար Սաքոն ռանչպար,
Թե ընչի՞ են կռիվ անում.
Շա՞տ էր տեսել իրա օրում
Էդ նեմեցին կամ գերմանուն։
Ինքը մենակ էն իմացավ,
Որ գզիրը եկավ մի օր,
Թուղթ է էկել քաղքից, ասավ,
Թե ջահելին տանեն զինվոր։

III

Ըլե՞լ է հեչ, որ զենք առնի
Ու հարուստը գնա կռիվ։
Դե հայտնի է սաղ աշխարքին,
Որ խեղճին են տանում կռիվ։
Էսպես էկան հավաքեցին

[ էջ 189 ]

Գեղի քյասիբ-քյուսուբ խալխին.
Ռեսի1 տղին ձեռ չտվին—
Միկուն վերի ծաղի՞կն էր խի...
Բա գզիրանց թաղի Համբո՞ն,
Բա Մելիքանց Սե՞թը մեկ էլ...
Դե ով ուներ ծանոթ ու փող—
Սիպտակ բլեթ էր նրան էկել...

IV

Գեղի ծերին հերը կեցած՝
Ճանապարհ էր դնում տղին,
Սրտին հազար կրակ ու ցավ,
Սրտին հազար աղ ու լեղի։
Ու Սաքոյի վզովն ընկած
Մղկտում էր պառավ նանին
Ու անիծում վիշապ ու չար
Էդ նեմեցին ու գերմանին։
Ի՞նչ իմանար նանը պառավ,
Որ մեղ չունի գերմանն էդտեղ,
Որ հարուստն է խեղդում իրան
Ու էն խալխին՝ իրա պես խեղճ:

V

Ի՞նչ իմանար պառավ նանին,
Որ թե՛ գերման, թե՛ հայ, թե՛ ռուս
Ունևորն է իր թշնամին,
Ու հենց իրանց ռեսը տռուզ։
Որ դրանք են կռիվ քցել,
Խալխին հանել իրարու դեմ,
Որ իրարու արուն ծծեն—
Իրանք վրեն նստեն— ուտեն։
Որ գերմանու խեղճն էլ հիմի
Էդպես գրկած իրա նանին՝

-------------------------------------

1 ռես — գյուղապետ, տանուտեր:

[ էջ 190 ]

Լաց է ըլում աղի-աղի,
Որ զրկում են իրան բանից։

VI

Մնաս բարով ասավ Սաքոն
Իրա պառավ ծնողներին։
Մտիկ տվեց աչքի տակով
Վերջին անգամ իրանց գեղին։
Տեսավ՝ էնտեղ գեղամիջին
Միկուն նստած կապույտ մի ձի,
Ուրախ-ուրախ, թամքին խուրջին՝
Արտն է գնում հրեն հնձի...
Ու ետևից տեսավ ռեսին
Չուխեն հագին, տեսքը գոռոզ,
Հրաման էր տալիս տղին,
Հետն էլ ցնցում փորը տռուզ։

VII

Էսպես Սաքոն տխուր մի օր
Կռիվ գնաց գերմանու դեմ,
Գեղում մնաց հերն հալիվոր,
Պառավ նանին մնաց անտեր:
Էստեղ հարուստ ռեսը էկավ,
Բռնեց յախից Սաքոյի հոր՝
Դու էլ մի խեղճ մարդ ես, ասավ,
Տղեդ սալդաթ, դու հալիվոր։
Ղրկեմ, ասավ, մշակներին
Արտդ հնձեն, բերեն քո տուն։
Մշակներն էլ էնպես բերին,
Որ մի բուռ էր արտը բիթուն1։

VIII

Էս ժամանակ Սաքոն ֆռոնթում
Թոփ էր քցում խալխի վրա։

--------------------------------------

1 բիթուն — բրբ. ամբողջ:

[ էջ 191 ]

Մեկ էլ, ըհը, դեմից մի թոփ
Թռավ — էկավ, դիպավ նրան։
Ընկավ Սաքոն արնակալած
Ու շուռ էկավ հողը գլխին,
Ու թե շունչ կար փորում հալա—
Էն էլ փչեց, կտրավ լեղին։
Ու չիմացավ Սաքոն էլ բան,
Միայն ոնց որ էրազի մեջ՝
Տեսավ նանին՝ վրեն չոքած
Կժով ջուր էր տալիս իրեն...

IX

Աչքը մեկ էլ բացեց Սաքոն—
Պիտերում էր, լազարեթում,
Կուռը կտրած, անտեր ու որբ՝...
Էստեղ բերին, տվին մի թուղթ։
Կարդաց Սաքոն ու իմացավ՝
Հերն էր նամակ գրել գեղից,
Սիրտը կալեց արցունք ու ցավ
Ու ետ՝ փորում կտրավ լեղին։
Էն էր գրում պառավ ապին,
Թե ոնց ռեսը հունձքը կերավ
Ու հետո էլ, նոր գարունքին
Նստավ իրանց հողի վրա։
Ու թե պառավ նանին մեռավ,
Ինքն էլ անտեր ու հալիվոր՝
Մուրացկան է գեղում իրանց,
Թող փող ղրկի՝ ունի թե որ...

X

Գիրը դրեց Սաքոն մի կողմ
Ու լաց էլավ էստեղ մեկ էլ։
Ու միտք արավ մաճկալ Սաքոն,
Թե ընչի՞ է կռիվ էկել։
Ո՞ւմ համար են հավաքում էդ

[ էջ 192 ]

Քյասիբավոր, բանվոր խալխին,
Կռիվ քցում իրարու հետ,
Արուն կապում սաղ աշխարքին։
Ու թե ընչի՞ էդքան հանգին,
Էդքան տռուզ աղեք հազար
Ընենց չելավ՝ ֆռոնթ գային,
Կռիվ տային հետ-հավասար։

XI

Ու միտքն էկան հազարավոր
Էն տղերքը իրանց պոլկի,
Դիփը1 քյասիբ-աշխատավոր,
Գործը թողած՝ էկած զորքի։
Ո՞վ է, ասավ, քշել դրանց
Իրանց տնից, գործ ու կարգից,
Էսպես տվել սրի բերան՝
Հեռի մարդից ու աշխարքից։
Ո՞վ է դրանց տվել պատրոն,
Բերել— քցել սար ու չոլեր—
Հազար թոփի, պուլեմետրի,
Հազար–հազար թվանքի կեր...

XII

Լազարեթում ընկած էսպես
Միտք էր անում Սաքոն։
Մի օր էկան ասին թե՝ ո՜ղջ ըլես,
Չկա էլ թագ ու թագավոր։
Ասին՝ ռսի հողի վրա
Ազատութեն հիմի պտի...
Լավ է, ասավ Սաքոն իրան
Ու դուրս գրվեց լազարեթից։
Ոնց որ մորութ թազա ծնած
Քուչա ելավ Սաքոն թիլ-թիլ.

---------------------------------

1 դիփ — ամբողջ, բոլոր:

[ էջ 193 ]

Քուչում բան չէր փոխվել հալա,
Նայող չկար քյասիբ մարդին։

XIII

Թագավորը դուզ է, չկար,
Համա նրա տեղը թախտին
Նստել էին թե եներալ,
Թե ափիցեր— հարուստ մարդիկ։
Չէր վերջանում կռիվն էլ ետ,
Էլ ետ զորքին քշում ֆռոնթ,
Էլ ետ ախպեր-սալդաթի հետ
Խոսում էին շառ ու զոռով։
Ելավ Սաքոն, գնաց դիվան,
Թե ապրուստ տան, խարջ տան փորի—
Ըսկի ռեխին նայող չելավ
Ու ուշք դնող նրա օրին։

XIV

Ման էր գալիս էսպես քաղցած
Սաքոն էդ մեծ քաղքի միջին։
Ու մի օր էլ ասին՝ հեռվանց
Մարդ է գալիս— «ընկեր Լենին»։
Ասին՝ ինչքան աշխատավոր,
Ինչքան բանվոր, ռանչպար որ կա—
Էդ բոլորի մեծն է Լենին,
Էդ բոլորի առաջնորդը։
Ինչ բանվոր կար էդ մեծ քաղքում—
Դիփը վակզալ գնաց, որ էն
Լենին ասած ընկեր մարդուն
Պատիվ բռնեն, դիմավորեն...

XV

Ելավ ինքն էլ գնաց վակզալ։
Առաջ անցավ սալդաթ Սաքոն։

[ էջ 194 ]

Էդ սհաթին պոեզն էկավ,
Պոեզի մեջ քսան վագոն։
Ու դուրս էկավ ընկեր Լենին,
Բանվոր խալխը տվավ ուռա։
Սաքոն խառնեց նրանց ձենին
Ըռնչպարի ձենը իրա։
Ու երբ մի քիչ ձենը կտրավ—
Խոսեց Լենին ժողովրդին,
Ու ետ էնպես խոսքեր ասավ,
Որ ջուր խմեց դիփի սրտից։

XVI

Մինչև հիմի, ասավ Լենին,
Աղի համար կռիվ արիք,
Հիմի վախտն է, որ ձեր սվին
Շուռ տաք էլ ետ՝ դեմ տաք աղին։
Ասավ՝ բուրժո՛ւյն է թշնամին
Կռիվ ղրկած բանվոր խալխի.
Նա՛ է խմում արյունն հիմի
Ժողովրդի ու աշխարքի։
Ձեզ կռիվ է ղրկել, ասավ,
Ձեզ պես հալալ բանվորի դեմ,
Որ ձեր ձեռով տիրե աշխարք,
Դուք կոտորվեք— ինքը ուտե։

XVII

Էլ վերջ, ասավ ընկեր Լենին,
Էս արնախում պատերազմին.
Պատերազմը ներսում պտի,
Որ բուրժույի հոգին հանի։
Ի՞նչ ունենք մենք սալդաթի հետ
Ըլի նեմեց, ըլի ռսի.
Ամեն սալդաթ հալա տգետ
Ու բուրժույի ձեռին եսիր։
Մենք բարև ենք ղրկելու էդ

[ էջ 195 ]

Գերման զորքին ու բանվորին,
Որ վեր կենա բուրժույի դեմ,
Քցի նրան ու տրորի...

XVIII

Խաղաղութե՜ն ֆռոնթում, ասավ,
Կռի՜վ ներսի բռնավորին.
Հարըստի հետ անենք հեսաբ1
Ու տա՛նք նրա տռուզ փորին։
Ու երբ, ասավ, հեսաբ արինք
Ու բուրժույի մահը տեսանք—
Հողը կտանք ըռանչպարին,
Բանվորներին զավոդ ու հանք։
Ել վե՜ր, ասավ ընկեր Լենին,
Ու բուրժույի հաշիվը տե՛ս,
Կռիվն է էս, ասավ, վերջին—
Բանվոր խալխի կռիվը մեծ...

XIX

Էսպես ասավ Լենինն իրանց։
Լսեց Սաքոն ու հասկացավ։
Միտը էկան նանը մեռած,
Հերն հալիվոր, կրակ ու ցավ։
Միտը բերեց Սաքոն մեկ էլ
Ռեսանց հրեշ— բռնավորին.—
Ասավ՝ գնամ ետ գեղը մեր
Ու տամ խշտով2 նրա փորին։
Պոեզ նստավ էդ օր Սաքոն,
Էկավ–հասավ գեղը իրանց,
Մտիկ արավ աչքի տակով—
Քար չէր մնացել քարի վրա...
Ո՛չ հեր կար էլ, ո՛չ մեր, ո՛չ տուն,
Հողն էլ ռեսանց տղի ձեռին.

-------------------------------------

1 հեսաբ(պրսկ.) հաշիվ:
2 խշտիկ — նիզակ, սվին:

[ էջ 196 ]

Էդ էր դատել մաճկալ Սաքոն
Ի փոխարեն կտրած կռի...

XX

Գնաց Սաքոն աչքը արուն
Ու ձեն տվավ ռեսանց ցեցին.
Մտածել էր ճանապարհին,
Որ մի քացով նրան քցի։
Բայց դեմ ելավ էդտեղ նրան
Տռզած ադեն տանուտերի՝
Հնպարտ կեցած դռան վրա,
Ձեռը դրած մաուզերին...
Ռեսանց տղա Միկուն էր էդ,
Որ տնումը նստել հանգիստ,
Կերել, խմել— ու հիմի էլ
Դարձել էր ցեց— մաուզերիստ։

XXI

— Հը՞, մե՞ր տղա, արի մի դե՛ս,—
Ասավ հնպարտ տղեն ռեսի.
Քո սաղ կռից վախեցել չեմ—
Պտի վախեմ հիմի կեսի՞ց...
— Բա մեր հո՞ղը... ասավ Սաքոն.
— Հո՞ղ,— քրթմնջաց ռեսի տղեն.—
Ընենց մի հող հիմի տամ քեզ,
Որ քեզ համար լավաշ թխես...
Քանի թեզ 1 է գնա՛, ասավ.
Մտի՛կ արա, ասավ, ձեռի՜ս...
Ու ձախ ձեռը բեղին տարավ,
Աջը դրավ մաուզերին։

XXII

Թողեց Սաքոն գեղը իրենց,
Փախավ դաշնակ մավզերիստից,

----------------------------------------

1 թեզ — շուտ:

[ էջ 197 ]

Էկավ Գյումրի քաղաքը մեծ,
Որ էստեղից մաշին նստի—
Գնա նորից Մոսկով քաղաք,
Ուր օրենք էր սավետական,
Ուր էլ չկար ռես ու աղա,
Ոչ էլ դրանց նման մի բան։
Ուզեց Մոսկով գնա էլի,
Անցնի էլ ետ ճամփեն դժար,
Տեսնի թե ի՞նչ կասի Լենին
Հայաստանի խալխի համար...

XXIII

Գյումրի էկավ Սաքոն գեղից
Ու Գյումրըվա վակզալի քով
Ըռաստ էկավ մի լավ տղի,
Հետը զրից արավ խելքով։
Բանվոր էր էդ ծանոթ տղեն,
Պարավոզ էր ռեմոնտ անում,
Ճանաչում էր հալա գեղեն
Մեր Սաքոյին, հորը, նանուն։
Զրից արին սրտանց։ Մեկ էլ
Էս բանվորը, թե՝ հա՛, շուտով
Տի դաշնակի յախից բռնեն,
Որ սավետի ըլի հետո...

XXIV

Ու ցույց տվավ բանվոր տղեն
Էդ դեպոյի դեսը մի քիչ,
Ոնց որ վիշապ էրկաթեղեն՝
Բրանեվոյի1 պոեզը մեծ։
Մե՛րն է, ասավ, Սաքո՛ ախպեր,
Ըստեղից ենք նշան տալու...
Դու էլ մնա, ասավ, մեզ հետ—

--------------------------------------

1 բրոնևոյ — ռուս. զրահապատ, զրահավոր:

[ էջ 198 ]

Էլ իզո՛ւր ես Մոսկով գնում...
Մնաց Սաքոն։ Մի շաբաթ անց
Բրանեվոյի վրից մին էլ
Հարայ տվին, քշեցին ցած—
Դե դաշնակն էլ հո չէ՞ր քնել։

XXV

Կռի՜վ, կռի՜վ դաշնակներին,
Իշխանութեն սավետական...
Սաքոն ինքն էլ գնաց կռիվ,
Չնայած որ կուռը չկար։
Մի քանի օր Գյումրի քաղքում,
Բայազեթում, Կարսա բերդում
Կարմիր բայդաղ1 տեսավ Սաքոն,
Սավետական իշխանություն...
Բայց հալա տես, որ ըռանչպար
Խալխը՝ եսիր ցեց դաշնակին՝
Հասկանում չէր սավետական
Իշխանության կարգը կարգին։

XXVI

Սեպուն էկավ իրա զորքով,
Մավզերիստներ բերավ հազար,
Կռիվ էղավ էդտեղ հինգ օր,
Հինգ օր էսպես տվին իրար։
Կռիվ տվին մերոնք հինգ օր,
Վերջը քաշվան Ղազախու սար.
Էդ օրվանից մաճկալ Սաքոն
Բալշևիկ էր, կուսակցական,
Ու բալշևիկ տղերանց հետ
Գնաց Բաքու ու մի տարի
Չանցած՝ էկավ իրանց գեղ ետ,
Որ տա ռեսանց տղի փորին...

1 բայդաղ — դրոշ:

[ էջ 199 ]

XXVII

Էկավ— գեղը էն չէ՞ր հո էլ.—
Աղքատ խալխը ելել ոտքի—
Ոչ Միկիչ էր գեղում թողել,
Ոչ դաշնակի մռութ ու քիթ։
Հարուստներից ով մնացել—
Մաճկալ Սաքոն հախից էկավ,
Ու հաստատվեց էդ գեղում էլ
Իշխանութեն սավետական։
Շինականը կպավ գործի
Ու պատերազմ չկար էլ ետ—
Ոչ ինգլիզի, ոչ էլ նեմցի
Ու կամ թուրքի, վրացու հետ։

XXVIII

Հիմի Սաքոն իրանց գեղում
Նախագահ է գեղխորհրդի։
Վախտ-վախտ նստում գիր է գրում
Ռանչպարական «Մաճկալ» թերթին։
Ու թե գեղում խոսք է ըլում
Պատերազմի-բանի մասին—
Նա միշտ էն է զրից անում,
Թե ի՞նչ ասավ ընկեր Լենին։
Ռանչպա՛ր, դու լա՛վ լսի նրան,
Մտի՛կ արա կտրած կռին,
Ու թող ըլի էլ քեզ խրատ
Էս Սաքոյի զրիցը հին։

XXIX

Մաճկալ Սաքոն էլ քեզ խրատ,
Էս զրիցն էլ քեզ օրինակ։

Մենք շառ չունենք խալխի վրա,
Ոչ էլ կռիվ ու պատերազմ։
Համա թե որ էկան մեր դեմ

[ էջ 200 ]

Բուրժույները, կռվեն միթամ—
Կարմիր Բանակ հիմի ունենք,
Դրանց ռեխին մի լավ կտանք։
Մահ թշնամուն հիմի հարուստ,
Մեր տերության վրա թե գան—
Բանվոր խալխին խաղաղ ապրուստ,
Իշխանութեն սավետասան...

1924

Լրացուցիչ տեղեկություններ

Աղբյուր՝ «Լույս» հրատարակչություն, Երևան 1985
Տրամադրել է՝ Միքայել Յալանուզյանը

Տես նաև
Design & Content © Anna & Karen Vrtanesyan, unless otherwise stated.  Legal Notice