ArmenianHouse.org - Հայ գրականություն, պատմություն, կրոն
Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support
ArmenianHouse.org in EnglishArmenianHouse.org in Russian

Եղիշե Չարենց

ԵՐԿԵՐ


Նախորդ էջԲովանդակություն  | Հաջորդ էջ

ԷՊԻՔԱԿԱՆ ՖՐԱԳՄԵՆՏՆԵՐ

[ էջ 351 ]

ՉՈՒԳՈՒՆԵ ՄԱՐԴԸ1

На берегу пустынных волн
Стоял он, дум великих полн,—
А. ПУШКИН

Там, где сливаяся шум,
Обнявшись, будто две сестры,
Струи Арагвы и Куры,
Был монастырь.
М. ЛЕРМОНТОВ

Այս ձորում ահա, անհողդոդդ-վեհ,
Կանգնած է Մարդը այդ չուգունե։—
Դիմացը — լե՜ռն է սրագագաթ,
Որի այն խոժոռ գագաթին ցից
Թառել է վանքը, որպես արծիվ:
Ներքևը, վարը, ահա վարար
Հոսում է գետը։ — Նրա ափով,
Որպես մի հողե ժապավեն գորշ՝
Բարակ ձգվում է ահա շոսսեն։—
Քանի՜ դարեր է այստեղ հոսել
Այսպես այս գետը, քշել հեռուն
Պղտոր ջրերը իր վարարուն
Եվ իր ափերին ամայի-սև
Լոկ խոժոռ ժայռեր այստեղ տեսել
Եվ այդ ժայռերի գրկում կքած՝
Խարխուլ խուղե՛ր2 լոկ։— Ուղիով այս,
Որով թռչում է ահա օթոն,
Մի օր անցել է, գուցե ոտով,

------------------------------

1 Լենինի արձանը Զագէսում։
2 խուղ — խրճիթ, հյուղ, խուց, ստորգետնյա բույն:

[ էջ 352 ]

Մի գանգուր պոետ հյուսիսեցի...
Նրա հանգո՛վ է, որ հյուսեցի
Ես է՛լ այս երգս, նվիրված քեզ,
Օ, վիթխարի՛ դու, օ, վեհ Զագէս։—
Հիմա այս ձորում, անգողդողդ-վեհ,
Կանգնած է Մարդը այդ չուգունե։—

Հասակը բարձր է։— Հպարտ կեցած,
Որպես մի քարե վիթխարի սյուն՝
Անհուն հայացքը սևեռած ցած՝
Պարզել է ձեռքը։— Ըմբոստ հոսում,
Խոսում է գետը ներքևում սև
Ու շրթունքներից թափում փրփուր։—
Այդ գետը ե՞րբ է արդյոք տեսել,
Որ մի մարդկային մոգական ձեռք
Իր վեհ ընթացքը կասեցընե։—
Առաջ անցնում էր այստեղից լուռ,
Որպես մի արքա դանդաղաքայլ,
Եվ անվրդով էր ու անայլայլ
Նրա ընթացքը։— Քանի՜ դարեր
Այդպես անցել է նա աներեր
Եվ կամքով իր կուռ ու վիթխարի
Քանդել խութերը ճանապարհի
Եվ իր ընթացքով արքայական
Սաստել ամբողջը։— Մի օր եկան,
Լցրին ափերը մարդիկ ինչ-ո՛ր,
Նրանց ընթացքը խորհրդավոր,
Տարօրինակ էր։ — Ձեռքերին թուղթ,
Առած հետները ցցեր, կացին՝
Իր հին չափերը չափչփեցին։
Հետո մի ըմբոստ, ժիր ժողովուրդ
Բռնեց ափերը ու խլրտաց։—
Իսկ գիշերները ոսկեշղթա
Ձգվում էր լույսը դեպի հեռուն
Ու առկայծում էր իր ջրերում
Նրանց վառ բույլը։ — Առավոտից
Մինչև խավարը իջներ գետին՝

[ էջ 353 ]

Ներքևը, վարը, ձորամիջում
Եռում էր կյանքը ու շառաչում։
Մի հսկայական պողպատե ցուլ
Փորում էր հողը։— Բառաչով ցուրտ
Թռչում, փնչում էր երկաթե ձին։
Որպես մի քարե պառաված ցին,
Իր այն բարձունքից դարավոր-վեհ՝
Քրքջում էր վանքը չարությամբ լի։—
Եվ այդ քրքիջը անլսելի—
Չարագուշակ էր։–– Սակայն անցան
Օրե՜ր, նո՛ր օրեր, օրեր էլի՛—
Եվ այդ քրքիջը դարձավ սարսափ։
Իր կույր աչքերով մի օր տեսավ
Ներքևը, վարը, նա հուն մի նոր,
Եվ այդ վիթխարի, քարե հունով
Հոսեց հին գետը։— Սակայն ինչո՞ւ,
Ինչո՞ւ է գետը ահեղ փնչում,
Եվ ինչո՞ւ նրա հորձանքի դեմ
Կանգնեց պատնեշը այդ բետոնե,
Եվ գետը, գետը դարձավ խոնարհ...
Հետո կրակներ ցոլացին վառ,
Կարծես երկինք էր գետից ելել,
Օ, մի նո՛ր երկինք բյուրարեգակ...
Այդ արևներից ոսկեկրակ
Հետո ձգվեցին բարակ թելեր
Դեպի քաղաքը այն հեռավոր —
Եվ սի՛րտը, սի՛րտը լցվեց ահով։ —
Ներքևը — կյանքն է հիմա քրքջում.
Օ, եթե դառնա՜ր հանկարծ թռչուն,
Մի երկնասլաց թռչուն ջահել,
Կարող աչքերով շուրջը նայեր,
Պարզեր թևերը ու սլանար...
Բայց շղթայված է ժայռերին նա՛
Եվ քա՛ր է ինքը ու սիրտը — քար։—
Նա գուցե այստեղ մի քանի դար
Դեռ մնալու է այսպես չնչին,
Մինչև որ մի օր քամուց փլչի

[ էջ 354 ]

Եվ դառնա զրույց ու հիշատակ։—
Եվ նա աչքերով իր միգապատ
Նայում է շուրջը, նայում ներքև,
Ուր գետն է երգում ահեղ երգեր,
Եվ ուր, կեցվածքով անսահման վեհ՝
Կանգնած է Մարդը այդ չուգունե...

Դա ո՞վ է, ի՞նչ է, ինչո՞ւ է նա
Ներքևում կեցել, որպես պահակ,
Եվ շուրջը, շուրջը նրա ահա
Եռում է կյանքը բյուրարեգակ։—
Դա ո՞վ է, ի՞նչ է արդյոք խոկում,
Եվ ի՞նչ հույզեր են նրա հոգում,
Եվ ի՞նչ մտքեր են արդյոք նստել
Նրա ճակատի խորշոմներին.
Նա ի՞նչ է ուզում այս ափերից
Եվ ինչո՞ւ է նա եկել այստեղ...

Մռայլ է վանքը։— Անհուն ահից
Կքվել, թեքվել է նա ավելի,
Եվ, քարե սիրտը այդ ահով լի՝
Նա լուռ նայում է հեռուներին,
Նայում է՝ աչքը ահեղ մահի —
Եվ լուռ է շուրջը ու ամայի։—
Մռայլ է վանքը։— Կպած ժայռին,
Որպես մահամերձ մի ցին վայրի՝
Շնչում է ծանր, հազիվ հևում։—
Անցնում է կյանքը... Ու ներքևում,
Որպես մի հսկա, անհողդողդ-վեհ՝
Կանգնած է Մարդը այդ չուգունե...

 

ՀՈԿՏԵՄԲԵՐ 25 — 23 1917

(Ֆրագմենտ1)

Где над возвышенным крыльцом,
С поднятой ланой, как живые,
Стоят два льва сторожевые...
А. ПУШКИН

Երկինքը գորշ է։ — Պղտոր Նևան
Դանդաղ՝ խփում է իր ափերին,
Եվ մառախուղը ծխանման
Իջել է թանձր։ — Պալատների
Մութ ֆասադները մառախուղում
Կարծես ճոճում է մի անտես ձեռք.
Անծայրածիր մի, անսահման երթ
Տարուբերվում է քաղաքում հար.—
Ամենուրե՛ք, օ, ամենուրե՛ք
Եռում է երթը այդ անդադար։—

Երկինքը գորշ է։ — Այնտեղ, հեռուն,
Ուր գորշ Նևան է տարուբերում
Իր լայն իրանը ալիք-ալիք,—
Նստել է ծանր ու անառիկ
«Ավրորա» նավը։— Ձմեռային
Անթով պալատն է ահա այնտեղ,
Որպես մի գամփռ, իր դեմ նստել։—
Աճում է ահը։— Սարսափն անդեմ
Դառնում է ծանր ու դժնադեմ
Ու թանձրանում է հետզհետե։—

Աճում է ահը։— Ձմեռային
Հին պալատից այս մի քիչ ներքև,
Ուր առյուծներն են այն ամեհի,
Որոնք պոետն է այն մեծ երգել
Երգով իր բարձր,— այնտեղ ահա
Թնդանոթներ են դրված մեկին,

-----------------------------------------

1 ֆրագմենտ — հատված, պատառիկ, բեկոր:

[ էջ 356 ]

Եվ հրացանը ձեռքին պլստած,
Թնդանոթներից մեկի կողքին
Ահա կանգնած է մի գունատ կին։
Երիտասարդ է։ — Նրա դեմքին
Նստել է ահը։ — Նրա բարակ
Մատներն հազիվ են պահում սառած
Ու ծանր կոթը հրացանի։
Ճնշում է ցուրտը։— Խոնավ քամին
Մինչև թոքերն է նրա մտնում,
Եվ նա նայում է ու թշնամուն,
Որ մոտենում է— նա չի գտնում։—
Աճում է ահը։ —
Ինչո՞ւ է նա,
Գունատ այս կինը, կանգնած այստեղ,
Ինչո՞ւ է ահը այդպես նստել
Նրա նուրբ դեմքին ու աչքերին.
Այս անդառնալի րոպեներին
Այդ ո՞վ է նրան դրել այստեղ։—
Աճում է ահը։—
Թեկուզ անդին,
Իր կանգնած տեղից մի քիչ հեռու,
Ահա ցցված է Ալեքսանդրի
Ծանոթ հասակը,— իր սիրելու,
Իր մտերիմի՛, որին այնքան
Սիրում է ինքը, որ օրերով
Ահա կռվում է, որպես հերոս
Բոլշևիկների «հորդայի» դեմ,—
Թեկուզ կանգնած է ահա այնտեղ
Իր տրուբադուրը,— սակայն կրկին
Ճնշում է ահը։— Հեռուներից
Անդեմ սարսափ է մի արշավում,
Եվ մառախուղը պալատներին
Դժկամությամբ է արդեն նայում։—
Աճում է ահը։ —
Այս կինը, տե՛ս,
Որ սրթսրթում է ահից այդպես,

[ էջ 357 ]

Որի պրոֆիլը1 նման է հին
Մի հախճապակե մեդալյոնի,—
Ահա՛ այս կինը զինվոր է մի
Այն ամազոնյան2 բատալյոնի,
Որ հրացանը հիմա ձեռքին
Արհավիրքներից պիտի փրկի
Այս պալատները, ուր տարիներ
Զվարճացել է Կատարինեն...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Աճում է ահը։—
. . . . . . . Այնտեղ, հեռուն,
Այս առյուծներից մի փոքր անդին,
Ուր մառախուղն է դանդաղ քերում
Ամեհի պատերը սենատի,—
Այն անծայրածիր հրապարակում,
Ուր, կարծես հենց նոր լեռից պոկած,
Ընկել է ծանր մի հսկա քար
Ու վերից իր ձեռքն է տարածում
Դեպի հեռուներն արքան այն մեծ,—
Այնտեղ ամբոխներ են խռնվել
Եվ, սուր սվիններ կոշտ ձեռներին՝
Դժկամ՝ նայում են պալատներին։
Աճում է ահը, ինչպես փորձանք։—
Օ, դո՛ւ, կարո՞ղ ես հիմա երգել
Այս մառախուղը թե՛ խոլ, թե՛ վեհ,
Այս լեռնացումը գահակործան...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Աճում է ահը։ Մառախուղում
Վերջին վայրկյանն է արդեն դողում—
Եվ ծանրության տակ Պետրոս Մեծի
Արդեն ճոճվում է պղնձյա ձին...
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

------------------------------------

1 պրոֆիլ — կիսադեմ:
2 ամազոնյան — ամազոնուհուն հատուկ. պատմ. ամազոնուհիներից բաղկացած. ամազոնուհի — ըստ հունական առասպելաբանության Սև ծովի ափերին ապրող և հարևան երկրները ասպատակող հեծյալ քաջ կանայք. կին հեծյալ, փխբ. քաջ կին:

[ էջ 358 ]

Աճում է ահը։ . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . Այնտեղ, հեռուն,
Ուր գորշ Նևան է տարուբերում
Իր լայն իրանը ալիք-ալիք —
Կանգնել է, ծանր ու անառիկ,
Քարե այն տունը։ — Այդտեղ առաջ
Մի մենաստան է եղել խաղաղ,
Ու սովորել են հետո այդտեղ
Այն նուրբ կույսերը սիրել, խանդել,
Երգել ռոմանսներ, պարել կադրիլ1
Ինչ երազել է ամեն պատրիկ
Իր հոմանուհու2, կնոջ համար...
Գոռ ռազմավայր է այնտեղ հիմա։
Նեղ սենյակներում, վարը, բակում,
Այգում, փողոցում, հրապարակում
Անդուլ վխտում են, հագած շինել,
Մարդկային դժկամ բազմություններ։—
Ու թնդանոթներ, գնդացիրներ,
Ռումբաձիգ գնդեր կանգնած ահա,—
Այդտեղ իր բո՛ւյնն է հիմա դրել
Մի չտեսնված, մի նոր բանակ։—
Աճում է ահը:—
Վերը այնտեղ,
Նեղ սենյակներից մեկում, հանդարտ
Նստած է փոքր, աշխույժ մի մարդ:
Հասակը կարճ է։ — Աչքերի մեջ
Աննկատելի ժպիտ կա մի.
Ամբողջ մարմինը միանգամից
Շրջում է նա, երբ նայում է ե՛տ։—
Նա աշխատում է խորասուզված։—
Մեկ-մեկ մարդիկ են մտնում դռնից,
Որին հսկում են երկու կարմիր
Զինվորներ՝ հագած զգեստներ պարզ:

------------------------------

1 կադրիլ — եվրոպական պար և այդ պարի երաժշտությունը:
2 հոմանուհի — ամուսնացած կին, որ օտար տղամարդու սիրուհին է, տարփուհի, առհասարակ՝ սիրուհի:

[ էջ 359 ]

Նա աշխատում է խորասուզված,
Ինչ-որ թեզեր է գրում նա, երբ
Հնչում է զանգը հեռախոսի։
Իր աթոռի հետ նա միասին
Շրջվում, առնում է փողը. անշարժ
Մի պահ լսում է. դեմքի վրա
Նստում է հոգսը։— Հետո հանկարծ
Կարծես ցնցում է մի ձեռք նրան.—
«Ավրորա՞... Ի՞նչ է... չե՞ն հանձնըվում...
Արդեն ուզում եք... ի՞նչ... կրակե՞լ...» —
Վայրկյանը դար է արդեն թվում։
Նա մտածում է։ Ակնթարթ մի
Մնում է համր։ — Հետո հանկարծ
Հպում է փողը շրթունքներին,
Շնչում է ծանր— ու կամացուկ
Հրամայում է.—
«Կրակեցե՛ք»։
Աճում է ահը:

Լրացուցիչ տեղեկություններ

Աղբյուր՝ «Լույս» հրատարակչություն, Երևան 1985
Տրամադրել է՝ Միքայել Յալանուզյանը

Տես նաև
Design & Content © Anna & Karen Vrtanesyan, unless otherwise stated.  Legal Notice