ArmenianHouse.org - Հայ գրականություն, պատմություն, կրոն
Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support
ArmenianHouse.org in EnglishArmenianHouse.org in Russian

Խաչիկ Դաշտենց

ՌԱՆՉՊԱՐՆԵՐԻ ԿԱՆՉԸ


Բովանդակություն   Նախաբան   Խոսք հեղինակի
Մաս I-1   Մաս I-2   Մաս I-3   Մաս I-4   Մաս I-5   Մաս I-6   Մաս I-7   Մաս I-8
Մաս II-1   Մաս II-2   Մաս II-3   Մաս III-1   Մաս III-2


ՕՁԵՐԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ԲԻՆԳՅՈԼ

Ալադին Միսակն ասաց, որ շուտով մեզ կդիմավորի Խնուսից եկած մի փորձված ուղեցույց։

Եվ իսկապես, շուտով այդ մարդը երևաց։ Նա մեզ հանդիպեց այն ժայռերի մեջ, որտեղ եռանդով գանձ էր որոնում մեր ծանոթ վանեցին։

Հին սուրհանդակ էր Շեկ Գավիթը։ Նա քրդական տարազով շրջագայում էր իրենց գավառի մեջ, գիշերային ճամփորդությամբ երբեմն հասնելով մինչև Կովկաս։

Դավիթը ճամփորդում էր միշտ գիշերով։ Անվախ էր, արագաշարժ և սրատես։ Նրա աչքերը գայլի աչքերի պես վարժված էին խավարին և կարծես մթության մեջ ավելի լավ էին տեսնում։ Այդ գյուղացին ճանապարհներին հատուկ նշաններ էր անում և նույնիսկ գիտեր, թե ո՛ր քարի տակ ի՛նչ է պահել իր նախորդ ուղևորության միջոցին։ Գնում էր շա՛րունակ առշևից և գրեթե չէր խոսում ընթացքի ժամանակ։ Մեկ էլ տեսար՝ արագ շուռ եկավ և քարավանը տարավ բոլորովին տարբեր ուղղությամբ։ Շների հալոցից, առուների և աղբյուրների կարկաչից և ծառերի սոսափյունից իմանում էր, թե ո՛ր բնակավայրին է մոտենում։

Հասանք Սիփան սարի ստորոտը։ Այդտեղ էր գեղեցիկ Մավին հանդիպել ինձ իմ պատանեկան թափառումների ժամանակ։

Շեկ Գավիթը Մանազկերտի լեռների միջով մեզ առաջնորդեց դեպի Զեռնակի լանջերը։ Երկու տեղ միայն կանգ առավ. առաջին անգամ կասկածեց, թե սխալ ենք գնում, որովհետև շատ մութ էր։ Մի ժայռի տակ ռուսական ձիու պայտ էր պահել. ստուգեց. պայտը իր տեղումն էր, ուրեմն ընթացքը ճիշտ էր։ Իսկ երկրորդ կանգառին մութի մեջ կռացավ մի քարի, քարը շուռ տվեց և տակից հանեց մի զույգ տրեխ։ Հա֊ գավ, իսկ ունեցածը, որ ավելի հնամաշ էր, դրեց ժայռի տակ ու նորից շարունակեց ճամփան։

Մի երրորդ տեղ մի քարի թիկնելով կիսաձայն կարդաց,

«Ես կըսեի՝ թե ես եմ. Ան, որ կըսե թե ես եմ, Կըլլա՝ ինչպես որ ես եմ»։

— Մենք ինչով ենք զբաղված և ինչ է քարոզում այս տապանագիրը։ Եթե դրա տակ պառկածը իսկական տղամարդ է, նա ինչու պետք է գերեզման ունենար։ Ոչ, մենք չենք ուզում քեզ պես լինել,— խոսքը տապանաքարի տակ հանգ֊ Լողին ուղղելով ասաց Մշեցի Տիգրանը։— Մենք այն սերունդըն ենք, որ գերեզման չունի։

— Մոտենում ենք Կայենի ծառերին և Աբելի աղբյուրին,— գավազանը խավարի մեջ պարզելով ազդարարեց Շեկ Դավիթը։

Գիշերով հասանք Խաչմելիք գյուղի տակ։

— Մեր ձախ թևի վրա Ժաժան քարն է,— բացատրեց ճամփացույցը՝ ձեռքը դեպի ձախ ուղղելով։

Երեքս էլ մեր աչքերը լարեցինք. խավարի միջից մարդանման սև կերպարանքով մեզ էր նայում բարակ հողասյունին կանգնած մի վիթխարի ժայռ։

— Իսկ սա Հաջի Հայդարի սպանության վայրն է,— մեր աջակողմում ինչ–որ տեղանք ցույց տվեց Շեկ Գավիթը։

— Այժմ մոտենում ենք օձերի խազին աչին,— զգուշացրեց ճամփացույցը աղոթարանին նայելով։

Հարամիկ գյուղի շրջակայքում մեծ քարաբլուրներ երեվացին։ Հենց որ արևը ծագեց, անթիվ–անհամար սև օձեր հայտնվեցին այդ արտասովոր տեսքով քարաբլուրների վրա, որոնցով մեր ճանապարհն էր անցնում։ Շեկ Գավիթն ասաց, որ այդ օձերը չեն խայթում ։ Հայտնվում են արևածագին և գիշերից առաջ անհետանում են։ Եվ այնուամենայնիվ դըրանք օձեր էին և այդ օձերը փակեցին մեր ճանապարհը։ Նրանք գունդ–գունդ քարերին պառկած կամ գլուխները տնկած ամբողջ օրը մեզ էին նայում։ Արևամուտին անհետացան, ինչպես հայտնվել էին, և ճանապարհը բացվեց։

Օձերի թագավորությունից անցնելով հասանք Հարամիկ։ Մեր հայդուկ «Բրինդարը» այդ գյուղից էր։ Շեկ Դավթի կարգադրությամբ նրանց տանը մեր քրդական տարազը փոխեցինք և շտապեցինք Արոս և Խաչալույս գյուղերի մոտով իջնել Մշո դաշտ։ Ճանապարհին համիդիե ձիավորներ երևա֊ ցին։ Շեկ Դավթին, որ մեզնից առաջ էր գնում, բռնեցին, իսկ մենք թաքնվեցինք խոտերի մեջ։ Նրանց մեծավորը հարցրեց.

— Ո՞վ եք, ինչու՞ ընկերներդ փախան և ուր կերթայիք։

— Կերթայինք Բերդ՝ մանգաղ առնելու,— ասաց Գավիթը։

— Գիշերով ինչու՞ կերթաք։

— Չեթեներից վախենալու համար գիշերով կերթանք։ Երբ համիդիե ձիավորները հեռացան, Շեկը սուլելով հա-

վաքեց մեզ և վտանգ զգալով կտրուկ շրջադարձ կատարեց՝ մեր քարավանը տանելով դեպի Սև կամուրջ։

Շեկը գնաց այդ գյուղը, որ մեզ համար տեղ պատրաստի։ Գնաց և երկար ժամանակ չերևաց։ Գյուղի կողքին մի հին մարագ կար։ Լուսաբացի մոտ ես և Մշեցի Տիգրանը մարագի դուռը բաց անելով մեր բեռները ներս տարանք։ Տիգրանը և Ալադին Միաւկը պառկեցին քնելու, իսկ ես պահակ կանգնեցի։ Արևը բավական բարձրացել էր, երբ մի կին, կողովը շալակած, եկավ մարագի ղռան առաշ։ Բանալին մաքրեց, դուռը բացեց։ Մեզ տեսնելով վախեցավ և ուզեց փախչել։ Ես իմ թաքնված տեղից բռնեցի նրան՝ ասելով, մայրիկ, չվախենաս, մենք հայ ենք։ Եկանք, լույսը բացվեց՝ մտանք ձեր մարագը։ Հոգնած, նեղված ճամփորդ ենք։ Կարելի է երթաս մի քիչ հաց բերես մեզ համար և իմանաս գյուղում զորք կամ համիդիե ձիավոր կա ,. թե ոչ։

Կինը կողովը հարդ լցրեց ու գնաց։ Շատ չանցած եկավ կողովը շալակին։ Կողովի չորս կողմը գրել էր կաղամբի թուփ, մեջտեղը՝ մի պուտուկ մածուն ու հաց և ծածկել կա՛ղամբի թփով։

— Կարո՞ղ ես մի կուժ էլ ջուր բերել,— ասացի։

Ազնիվ կին էր և անունն էլ՝ Ազնիվ։ Գնաց ջուր էլ բերեց։ Ասաց, որ քսանհինգ զինված ձիավոր կա գյուղում։ Ապա կողովը լցրեց հարդով ու դուրս ելավ։ Գնալուց առաշ ասաց. «Տղաներ, էս մածունն ու հացը թաքուն եմ բերել, մեր տանեցիքն էլ տեղյակ չեն»։

Զարմանալի մի լռություն էր համակել Ալադին Միսակին։ Ոչ խոսում էր, ոչ երգում։ Իսկ Մշեցի Տիգրանը շատ անհանգիստ էր, որ Շեկ Դավիթը գնաց ու ետ չեկավ։

Հանկարծ ինչ–որ աղմկալի ձայներ լսվեցին մարագի շրշա֊ կայքում։ Աղմուկը ուղիղ դեպի մեզ էր գալիս։ Գլուխս դռան արանքից դուրս հանեցի տեսնելու, թե ինչ բան է, չլինի թե Դավթին բռնել են ու մենք մատնված ենք։ Իմ դուրս գալն ու գլխարկիս վայր ընկնելը մեկ եղավ։ Մոռացել էի, որ գլխիս առաջամասը մեջտեղից խուզված էր։ Կռացա գլխարկս վերցնելու։ Մարագի մոտով լեռնական քրդեր էին անցնում, իրար հրմշտելով ու գռռալով։ Նրանք իմ գլխի խուզված մասը նըկատելով կարծեցին, թե ես քուրդ եմ և ձեռքով արեցին, որ միանամ իրենց խմբին։ Մի քանիսը նույնիսկ շարժվեցին դեպի իմ կողմը։ Ես առանց շփոթվելու մարագի դուռը կամաց ծածկեցի և ինքս շտապեցի նրանց մոտ, որ խափանեմ մեր թաքստոցին մոտենալը։ Նրանց կանչերից ու քայլվածքից իմացա, որ Բինգյոլ են գնում։

— Բինգյո՞լ եք գնում,— հարցրի քրդերեն։

— Բինգյո՜լ, Բինգյո՜լ,— խմբով պատասխանեցին։

— Ես էլ եմ գալիս,— ասացի։

— Դե՛, շուտ միացիր մեզ։

Ինչ արած, ուզեի չուզեի պետք է միանայի նրանց, թեկուզ մի որոշ հեռավորության վրա, մինչև մարագից հեռանային և այնուհետև մի ելք կգտնեի վերադարձի համար։

Սակայն այնպես եղավ, որ չկարողացա ետ գալ և մինչև Բինգյոլ գնացի այդ բազմության հետ։ Այդ սարի արևելյան կողմը հայերի ամառանոցն էր, արևմտյանը՝ քրդերի։ Նըրանց մեծ մասը ամառանոց էր գնում, մի քանիսն էլ գնում էին Բինգյոլից ձյուն բերելու իրենց աղաների համար։

Ես էլ ձյուն բերող դարձա, որ շուտ ետ գայի ընկերներիս մոտ։

Ձյունի և սառույցի վաճառքով զբաղվում էին գլխավորապես Մժնկերտ գյուղի բնակիչները։ Ամառվա շոգերին նըրանք կամ Բինգյոլի սարերումն էին, կամ Խնուս բերդի շուկայում։

Սև օձերի թագավորությունից Բինգյոլ ընկնելը մեծ բախտավորություն էր ինձ համար։ Որքա՜ն էի երազել գեթ մի անգամ լինել Բինգյոլում և գտնել բրաբիոն ծաղիկը։ Գտնել և երջանկանալ։ Իզուր չէ, որ ղրան էր կոչում նաև ժայռերի ստվերների ետևից թափառող և իրական գանձ որոնող վանեցին։ Ականջիս մեջ մեկ անգամ էլ ուժգնորեն հնչեց նրա ձայնը. «Գնացե՜ք, գնացե՜ք Բինգյոլ։ Բրաբիոն ծաղկի տեղը Բինգյոլն է»։

Եվ ես Բինգյոլումն եմ։ Ու՞ր է այն գագաթը, որի այսինչ կողմից այսքան քայլ անելուց հետո երեք օր ծոմ պահող և ոտաբոբիկ ապաշխարողը կգտնի այդ անմահական ծաղիկը։

Ինձ հետ եկած քրդերը ցրվեցին ամեն մեկը մի կողմ, նույնպիսի աղմկալի կանչերով ու գույնզգույն տարազներով, ինչպես հանդիպել էի Սև կամուրջի մարագի մոտ։ Ամեն մեկը գնաց մի գագաթի ու մի աղբյուրի ուղղությամբ։

Իսկ Բինգյոլի աղբյուրները այնքան շատ են իրար նման, որ մարդ կարող է հեշտությամբ մոլորվել և անսպասելիորեն վերադառնալ այն աղբյուրին, որից քիչ առաջ ջուր է խմել, կարծելով, թե նոր ակունք է։ Իմ փնտրածը անմահական ծաղիկն էր։ Բայց ինչպե՞ս գտնել այն։

Մի խոսք կար Մշո դաշտում. Սալնո ձորի նուռը ուտես, Բինգյոլի ջուրը խմես։ Սալնո ձորի նուռը կերած չկայի, բայց Բինգյոլի ջուրը խմեցի։ Իմ հաշվով երեք անգամ յոթ աղբյուրից ջուր առա, ամեն մեկից մի կում և վերջին աղբյուրի մոտ պառկելով՝ քնեցի մինչև առավոտ։ Երբ արթնացա, իմ արախչին չկար, փոխարենը գլխիս մի քոլոզ էր դրված։ Ով էր դըրել՝ չիմացա։

«Երևի սա իմ բախտն է»,— ասացի։ Այս քոլոզը կօգնի ինձ, որ շուտով Սև կամուրջ հասնեմ։

Շուռումուռ տվեցի, նայեցի, ժպտացի, դրեցի գլխիս ու վեր կացա։

Բարձունքին ձյուն կար։ Հասա ամենաբարձր գագաթին ու կանգ առա։ Ամբողջ Բինգյոլը աչքիս առաջ էր։ Խոտավետ գեղեցիկ աշխարհ։ Ոտքերիս տակ ձյուն էր ու ծաղիկ, վերեվում՝ կապույտ երկինք և հավքերի երազային սլացք։

«Որ քոլոզը եղավ, երևի մի գրաստ էլ կլինի, որ Բինգյոլից ձյուն տանեմ»,— մտքումս ասացի։ Ճիշտ այդ ժամանակ մի փոքրիկ քարավան սկսեց դանդաղ իջնել լեռան կողով։ Ուղտերից մեկը համառորեն ծունկը զարկել էր գետնին ու վեր չէր կենում։ «Կա չկա, սա է այն հեքիաթային գըրաստը, որ ինձ Բինգյոլից ցած է տանելու»։ Արագությամբ պոկեցի ձյունասառույցի մի հաստ շերտ, կողքից էլ մանուշականման մի ծաղիկ և վազեցի դեպի չոքած ուղտը։ Սառույցը դրեցի ուղտի շալակը և մեջքը շոյեցի, որ վեր կենա։ Հանկարծ նա պարանոցը երկարելով, ելավ տեղից, ու ես կպած մնացի նրա սապատին։ Ու այդպես էլ ուղտի մեջքին նստած դանդաղ օրորվելով քարավանին հասա։

Ուղտապանը մժնկերտցի մի հայ էր, որ ձյուն ու սառույց էր տանում Խնուս-Բերդի բնակիչներին։ Ուրախացավ, որ իր համառ գրաստին քարավանին հասցրի և նույնիսկ մի քիչ թեփ տվեց, որ իմ սառույցը ճանապարհին չհալչի։

Ու այդպես քոլոզը գլխիս, ուղտի վրա նստած, զանգակների կանչով ես Բինգյոլից ցած իջա։

Խնուս–Բերդում սաստիկ շոգ էր։ Մժնկերտցու ձյունն ու սառույցը իսկույն սպառվեց։

— Ձյունը Բինգյոլի՞ց է,— հարցրեց մի ուշացած տղա՛ մարդ, հևիհև մոտենալով ինձ։

— Բինգյոլից է, բայց վերջացավ,— պատասխանեց քարավանի տերը։

— Տանը հիվանդ կա, Բինգյոլի ձյուն է ուզում։ Գոնե մի կտոր սառույց ճարվեր հիվանդիս համար։

Ես իմ բերածը տվեցի նրան։

— Որտե՞ղ է ձեր հիվանդը,— հարցրի։

— Շապատին։

Մժնկերտցի ուղտապանը քարավանը առած շարժվեց դեպի սար, իսկ ես նրան շնորհակալություն հայտնելով իմ նոր ուղեկցի հետ բռնեցի Շապատինի ճանապարհը։

Անցանք Արոս և էլպիս գյուղերը։ Հարամիկը իր քարաբլուրներով մնաց վերևում։

— Երեկ այստեղ հազարավոր սև օձեր կային, ի՞նչ եզան։

— Նրանք տարին մեկ անգամ են մեծ խմբերով երևում, ամեն Համբարձման արևածագին։ Այժմ թաքնված են քարաբլուրների տակ,— պատասխանեց իմ ուղեկիցը։

— Իսկ ձեր գյուղում սև զորք կա՞,— հարցրի։ ֊Չկա,

— Նրա՞նք էլ տարին մեկ անգամ են երևում։

— Ոչ, ամենաքիչը ամիսը մեկ անգամ։ Երեկ Սև կամուրջում քսանհինգ համիդիե ձիավոր կար։ Այս գիշեր նրանք քաշվեցին Վարդովի լեռները։

Ուշ երեկոյան Շապատինը անցնելով հասա Սև կամուրջ։ Մշեցի Տիգրանը և Ալադին Միսակը պառավի մարագում նըստած ինձ էին սպասում։ Շեկ Գավիթը քնած էր հարդի վրա։ Իմ ոտնաձայնից իսկույն արթնացավ։ Երեքն էլ սաստիկ զարմացան իմ գլխին մի տարօրինակ քոլոզ և ձեռքիս մի անծանոթ ծաղիկ տեսնելով։

— Ի՞նչ պատահեց քեզ, որտեղի՞ց ես գալիս,— հարցրեց Մշեցի Տիգրանը բարկացած։

— Բինգյոլից,— պատասխանեցի։

— Ինձ չթողեցիր Մասիս բարձրանամ, իսկ դու մինչև Բինգյո՞լ հասար,— գոռաց վրաս։

— Ստիպված էի։

— Այդ ի՞նչ ծաղիկ է ձեռքիդ։ Բրաբիո՞ն։

— Հասա մինչև Բինգյոլի ամենաբարձր գագաթը, բայց այդպիսի ծաղիկ չգտա։ Իմ բերածը լեռնային մանուշակ է։

Խնուս–Բերդից մի խճուղի էր դնում դեպի Մուշ։ Շեկ Գավիթն ասաց, որ այդ ճանապարհով Մշո դաշտ իջնելըվտանգավոր է։ Խավարը ճեղքելով նա մեզ նազիկ լճի տակով առաշնորդեց մինչև Գրգուռի ծծմբագույն ստորոտները և վերադարձավ Խնուս։

Հովիվներից իմացանք, որ մեծ զորք է պաշարել Շամիրամ գյուղը, և ճանապարհը փակ է։ Գրգուռի ստորին լանջերին մի քարայր կար։ Մեր բեռները թաքցրինք այդտեղ և հովիվներից հաց վերցնելով, մագլցեցինք Նեմրութն ի վեր։ Երկու գիշեր մնացինք Նեմրութի գագաթին։ Գտա Նեմրութի այն ժայռը, որի մոտ տեսել էի Աղբյուր Սերոբին։ Այդ՛տեղ էր, որ ես առաջին անգամ սկսեցի ծխել։ Հիշեցի Աղբյուր Սերոբին ու Արաբոյի ւոուփը հանելով՝ փաթաթեցի առաջին գլանակը իմ կյանքում։

Երրորդ օրվա լուսաբացին մեր բեռները թաքստոցից վերցնելով՝ Գրգուռի լանջերով շարժվեցինք դեպի Մշո դաշտ։ Հեռվում երևում էին Ծիրնկատարն ու Ծծմակա Քիթը Մեղրի քարերով։ Այդտեղ էր Բերդակի սարը։ Այդտեղ էր Գևորգ Չաուշը իր հայդուկներով սպասում մեզ։

Հազիվ էինք պատրաստվում նետվելու Տավրոսի լանջերին, երբ սկսվեց ձյունախառն բուքը։

ՏԱՎՐՈՍԻ ԲՈՒՔԸ

Դուք գիտե՞ք, թե ինչ բան է բուքը Հայկական Տավրոսում։

Աստվա՜ծ իմ, ի՜նչ ուժգնորեն է փչում սառնաշունչ քա՛մին։ Ամեն րոպե ձյունախառն մրրիկը կարող է քեզ անդունդ գլորել։ Բայց իմ շալակին բեռ կա։ Ես շալակատար եմ և պարտավոր եմ այդ բեռը տեղ հասցնել։ Ես մենակ չեմ, ինձ հետ են Մշեցի Տիգրանը և Ալադին Միսակը։ Երեքս էլ ուխտյալ զինվորներ ենք։ Տիգրանը առջևից է գնում, նրա ետևից՝ Միսակը, իսկ Միսակի թիկունքից ես եմ քայլում։ Գնում ենք ժայռերի միջով, ձեռնափայտերը հաստատորեն բարձրացնելով ու իջեցնելով, երբեմն իրար դիպչելով կամ բախվելով ժայռերին, մերթ կռանալով ու բարձրանալով և մերթ սահելով ներքև, շարունակ որոնելով հեշտ անցուղի և անվտանգ լեռնապտույտ։

Քայլում եմ ու մտածում` այս ծանր բեռը, որի մեջ վառոդ ու փամփուշտ կա, ես տանում եմ պարպելու բռնակալների Կրծքին, տանում եմ պաշտպանելու իմ թշվառ հայրենակիցներին բեկերի և հելուզակ ցեղերի հարձակումներից։ Տանում եմ սուլթանի թախտը պայթեցնելու։ Բոլորն են վառոդ կուտակում սուլթանի դեմ. Սալոնիկի թուրքը, մակեդոնացին, հույնը, հայը, արաբը, քուրդը, ասորին...

Ոռնում է Տավրոսը։ Գետնին սառած ձյունը կածից կամ անդունդից բարձրացնելով՝ ուժգնորեն բերում–զարկում է դեմքիդ, թիկունքիդ, մեջքիդ։ Այնպիսի բուք է, որ երկու քայլ հեռավորության վրա ոչ մի առարկա չես տեսնում։ Վրաս ձյունի պաղ շերտ է գոյացել։ Քամին օրորում է ինձ և աշխատում է իր հետ ներքև քաշել։ Ես ճոկանը գետնին սեղմելով և կուրծքս բքին դեմ տալով, ճգնում եմ ոտքերիս վրա կանգնած մնալ։ Արդեն երերում եմ։

Քիչ առաջ այնպես պարզ էր երևում Մշո Դաշտը Նեմրութի լանջերից, իսկ այժմ ամեն ինչ խառնվեց իրար։ Ծծմակը բռնված է զարհուրելի բորանով։ Ոչ Մառնիկի անտառն է երեվում, ոչ Ծիրնկատարը, ոչ Կորեկ աղբյուրը։

Բայց ու՞ր է Ալադին Միսակը։ Բուքը գալարվում է մի սև ու սուր առարկայի շուրջ և ճիգ է դնում տեղից շարժելու։ Ալադին Միսակն է։ Ոչ, դա Միսակը չէ։ Մի ցից ապառաժ է, որ կատաղորեն դիմադրում է ձյունախառն քամու հարվածներին։ Այդպես դիմադրել է դարեր ու բարակել։ Իսկ ի՛՛նչ եղավ Միսակը։ Չլինի՞ թե անդունդ գլորվեց։ Ես հասա ցից ապառաժին և կռանալով նայեցի։ Ահա նա գնում է սոսկալի հակը շալակին։ Առջևից ընթանում է Մշեցի Տիգրանը՝ նույնպիսի մի հակ շալակած։ Կայծակի մի հարվածով կարող է այդ ամբողջ բեռը բռնկվել և մի ակնթարթում ոչնչացնել մեզ։ Բայց կայծակ չկա, միայն կատաղի քամին է հռնդում դիվային ձայներ արձակելով։

Պայանո՜, պայանո՜, պայանո՜...

Ոչ, այդ Ալադին Միսակը չէ, այդ Տավրոսի բուքն է երգում։ Տավրոսի բու՜քը։

Աշխարհի ամենաչքնաղ լեռը այսքա՜ն մոլեգնած։ Ոչ այդ լեռան սպիտակ մեջքն է երևում, ոչ կանաչ կողերը, ոչ էլ իր տակ ծալված բրդոտ սրունքները։

Գարնանը ինչպիսի եդեմական ծաղկունք ասես չի բացվում այդ սարի վրա։ Իսկ այժմ՝ նայի՜ր ինչպես ահասարսուռ է նա ու փոթորկային։ Մոլեգնած է Տավրոսը։ Տարոնի ժողովուրդը իր բնավորությամբ որքան նման է այդ սարին։ Տարոնցին էլ նրա պես եդեմական ծաղիկներ ունի իր հոգում, իսկ երբ մոլեգնեց՝ վայ հանդիպողին։ Այդ պահին նա ավելի մոլեգին է, քան Ծծմակի վիհերից պայթող ամպրոպն ու մըրրիկը։

Բայց ես տարվեցի Ալադին Միսակով և Տիգրանին մոռացա։ Իսկապես, ի՞նչ եղավ Մշեցի Տիգրանը։

— Տիգրա՜ն։

Ոչ մի արձագանք։

— Տիգրա՜ն։

Ու զարհուրելի մտքեր պաշարեցին ինձ։ Չլինի՞ թե իմ հայդուկ ընկերը անդունդ գլորվեց։ Իսկ անդունդը ուղիղ իմ կողքին է, իմ ոտքերի տակ։

— Տիգրա՜ն,— մի վերջին անգամ գռռացի ես։

Իմ կանչը երևի հասավ Ալադին Միսակին։ Նա էլ իր հեր֊ թին գռռաց։ Բայց Տիգրանը չկար։ Մի՛՛թե այդ սքանչելի հայդուկը այստեղ պետք է ավարտեր իր կյանքի ուղին՝ պղնձագույն Գրգուռի մրրիկների մեջ։

Փչի՜ր, կատաղորեն փչի՜ր, Տավրոսի բուք, Մախլուտոն քեզանից զորավոր է։ Նա տոկուն հայդուկ է, իսկ հայդուկը ոչ փառք է որոնում, ոչ հանգիստ։

Եվ նա քեզ կհաղթի։

Ուժգին հռնդյունով քամու մի հոսանք անցավ, ասես պոկված լեռան գագաթից և իմ մեջքին զարկվելով, որոտաց դիմացի ժայռերի մեջ՝ իր հետ տանելով իմ քոլոզը։ Ես վայր գլորվեցի։ Ալադին Միսակն էլ գլորվեց։ Մի երկար պահ այդպես գետնին գամված մնացինք։ Սպիտակ մի փայլակ լուսավորեց Գրգուռի ստորին լանջերը, որին հետևեց մի խլացնող ճայթյուն։ Երբ ուշքի եկանք, Մշեցի Տիգրանը արդեն հասել էր լեռան ստորոտը և իմ քոլոզը ձեռքին բռնած ինձ էր սպասում։

Քամու բերանից էր թռցրել։

Վերջապես բուքը հանդարտվեց։ Ձյունախառն մի անձրևով ավարտվեց մեր երկարաձիգ և դաժան ճամփորդությունը, և մենք սառած, գրեթե ուժասպառ, մեր բեռները հասցըրինք Մառնիկի անտառը՝ ֆիդայիների բնակատեղին։

ԾԾՄԱԿԻ ՔԱՐԱՅՐՆԵՐԸ

Ալվառինջ լեռան կողերին մի քանի հին ծերպեր կային, որոնք կոչվում էին «Գևորգի քարայրներ»։ Տեղը քարքարոտ էր և ոտնահետքերից ապահով։

Կարգադրություն եղավ, որ բերած փամփուշտները թաքցընենք այդ քարայրների մեջ։

Երբ մենք բեռներով մոտեցանք, ոչխարենու ահագին գդակով մի տղամարդ իր եղունգներն էր մաշեցնում առաջին քարայրի ժայռին քսելով։

— Կայծակ Անդրեասն է,— զգուշացրեց Մշեցի Տիգրանը։ Մեր ոտնաձայնից Անդրեասը շուռ եկավ։ Ճշմարիտն ասած, դող եկավ վրաս այդ մարդու կերպարանքին նայելիս։ Անդրեասը հավատարիմ և քաջ զինվորն էր Սերոբ Աղբյուրի, որին ես տեսել էի Խլաթի սարերում։ Նա միշտ իր դասակի առջևից էր գնում և ոչ միայն կտրել էր կարգապահությունը խախտող իր զինվորներից մեկի ականջը, այլև պահանջել էր Սոսեի հեռացումը հայդուկների միջավայրից, որ խմբի մարտունակությունը չթուլանա։

Անդրեասը եղել էր Անդրանիկի յոթ հոգիանոց խմբի հետ, որին զինաթափ էին արել ալիանցիք և շենիքցիները, ու նըրանք Շենիքից փախչելով պատսպարվել էին Սեմալում։

Սերոբի մահից հետո Անդրեասը դարձել էր անճանաչելի։ Անխնա էր թշնամու հանդեպ, բայց Սերոբի գլխի վրա երդվողին ազատում էր պատժից։ Ձմեռ թե ամառ՝ նրա ձին միշտ թամբած էր, խուրջինը կապած և հրացանը գլխավերևում։

Տեսքը ահարկու էր։ Ահռելի աչքեր ուներ այդ ֆիդային և դեպի ականջները նիզակների պես ցցված սուր երկար բեղեր։ Եղունգներրը հաստ էին, ամուր, որ մաշեցնում էր ժայռերին քսելով։

Կայծակ Անդրեասին անծանոթ տեսնողը վախից փոխում էր ճանապարհը, այնքան սարսափազդու էր նրա կերպարանքը։ Ջուր խմելիս լոքում էր գետնին և բազուկները մի-մի ապառաժի դրած, քիթն ու ականջները կոխում էր աղբյուրի մեջ, երկայն բեղերը ծփփացնելով ջրի երեսին։ Այնպես էր ջուրը կլթկլթացնելով ներս քաշում՝ բերանը հետզհետե մոտեցնելով ակունքին, ասես ուր որ է աղբյուրը կցամաքի։ Ձին և ինքը միասին էին ջուր խմում։ Պատահում էր, որ ձին ջրում արտացոլված նրա պատկերից խրտնելով սանձը ետ էր քաշում։ Այդպես էին խմում բոլոր ֆիդայիները, բայց ուրիշ էր, երբ Կայծակ Անղրեասն էր չոքում աղբյուրին։

Արդեն մթնում էր, երբ Անդրեասի առաջնորդությամբ վերջին քարայրի դուռը հասանք, որ նայում էր «Արաբոյի քարի» վրա։ Բնական էր, որ նախ Անդրեասը մտներ, ապա ես և Տիգրանը։ Այդպես էլ եղավ։ Անդրեասը պառկեց փորի վրա և օձի պես սողալով քարայրի անցքից ներս մտավ, այն էլ ոչ թե գլխի, այլ ոտքերի կողմից։ Մենք էլ իրեն հետևելով այդպես սողալով ներս սահեցինք, ետևից զգուշորեն քարշ տալով մեր բեռները։

Քարայրի ներսը ընդարձակ էր և ուներ մի քանի խորշեր։ Բեռները պահեցինք մի նեղ խորշի մեջ և մեզ համար մի հարմար տեղ գտնելով՝ նստեցինք։ Հատակին մի թաղիք կար փռված, վրան չոր խոտ և մի մաշված արա։

— Սա Ալվառինջու Սեյդոյի խորշն է, — ասաց Կայծակ Անդրեասը։— Սեյդոն գնացել է գյուղ իր սնդուկը բերելու։

Թեպետ օդը ծանր էր, և ոտքերը երկարել հնարավոր չէր, որովհետև տեղը նեղ էր, մենք գիշերը այդտեղ մնացինք։ Լուսադեմին եկավ Սեյդոն մի մեծ սնդուկ շալակած և չախմախլի հրացանը թևը գցած։ Նա մի առանձին անցք ուներ, որով ելումուտ էր անում։ Սնդուկը ներս բերեց, փամփուշտները խնամքով դասավորեց մեջը և մեզ հետ փորսող տալով ելավ անձավից։

Ոսկրոտ դիմագծերով, խոշոր գեղեցիկ աչքերով և թիկնավետ լանջով մի տղամարդ էր Սեյդոն, որ ինձ հետ մասնակցել էր Բերդակի առասպելական կռվին։ Իշխանական ձևեր ու քայլվածք ուներ, թեպետ իրենց գյուղում նախ հոտաղ էր եղել, ապա մաճկալ։ Նա մեզ հրաժեշտ տալով չախմախ֊ լին ձեռքին դիմեց դեպի Մեղրի քարերը։ Արաբոյի ժայռի մոտով շարժվեց դեպի Ծծմակի ամենաբարձր կետը և նստեց թփուտով քողարկված մի քերծի, աջ ձեռքով հրացանի փողը բռնած, իսկ ձախով հենվելով նրան։ Շատ վայրեր էր թափառել Սեյդոն, բայց իր սիրած տեղը Ծծմակի Քիթն էր։ Գիշեր ու ցերեկ չախմախլին ձեռքին նստում էր այդտեղ, աչքը Ֆրանկ–Նորշենի և Ալվառինջի ճանապարհներին պահած։ Երբեմն կարողանում էր անսխալ որոշել, թե այդ ճանապարհներով ով է անցնում. անցորդը խաղաղ շինակա՞ն է, թե՞ շինականին տանջող բռնակալ։ Ամիսներով, տարիներով հսկում էր իր որսին և վերևից՝ թրը՛խկ,..

Կայծակ Անդրեասը Գևորգի քարայրներին էր հսկում, իսկ Ալվառինջու Սեյդոն՝ Նորշենի ճանապարհներին։

Հայացքս Ծծմակի բարձր քերծին էր, երբ Անդրեասը աներևութացավ, Նայում եմ՝ քարայրը կա, իսկ Անդրեասը չքացավ։

— Տիգրան, ու՞ր է Անդրեասը։

— Չգիտեմ։

Ու շվարած ուսերն է թոթվում։

Երկուսով վազեցինք դեպի աջակողմյան դեղնած մացառուտը։ Հասանք այն պահին, երբ Անդրեասը մի քոլոզավոր տղամարդու ականջներից բռնած զայրալից նայում էր նրա աչքերի մեջ։

— Երդվիր Սերոբ Աղբյուրի գլխով, որ դու լրտեսության համար չես եկել։

— Սերոբ Աղբյուրի գլուխը վկա, ես լրտես չեմ։ Ես Կողբի աղի համար եմ եկել։

— Իսկ Կողբը որտե՞ղ է։

— Կողբը հեռու տեղ է։ Լսել եմ, որ Կոզբից աղ եք բերել։ Անդրեասը կատաղորեն շարունակում էր նայել նրա աչքերի մեջ։

— Ո՞վ ես դու և գիտե՞ս, թե ինչ բան է փոթորիկը։

— Ես, ես... Սերոբ Աղբյուրի գլուխը վկա…— կմկմաց անծանոթը և դեռ խոսքը չավարտած սարսափից անշնչա՛ցավ այդ ահատեսիլ հայդուկի բազուկների մեջ։

ՍՈՒՐԸ ԽՈՆԱՐՀՎԵՑ ԽԱԶԻՆ

Կայծակ Անդրեասի ձեռքերի մեջ սարսափից շունչը փչած քուրդը Հաջի Ֆերոյի մարդկանցից էր։

Ո՞վ էր Հաջի Ֆերոն։

Պրտըրխե անունով մերկ ու քաղցած մի քուրդ իր նման մի քանի քրդերի հետ Բռնաշենից իջել էր Մշո դաշտ։ Առաջին գյուղը, ուր ոտք էր դրել, Քոլոսիկն էր, որ հնում եղել էր «Կարմիր իրիցու» տների խաշների մակաղատեղին։ Եկվորը նախ բնակություն էր հաստատել հայ շինականների գոմերի և ախոռների մեջ։ Ապա Խասգյուղի բնակիչ Փարեղյան Տոնապետի մոտ ջրաղացպան էր դարձել, իսկ իր ընկերները նույն վայրում վարձվել էին իբրև հովիվ և նախրորդ։ Անցել էր մի քանի տարի և ընդամենը մի այծի փոստով Մշո դաշտ եկած Պըտըրխեն Քոլոսիկում հիմնաղրել էր բալաքցի աշիրեթի մեկ ճյուղը, դառնալով այդ ճյուղի առաջնորդը։

Հաջի Ֆարըզը կամ Ֆերոն որդին էր Պըտըրխեի։ Հոր մահից հետո Հաջի Ֆերոն օսմանյան իշխանավորների պաշտպանությամբ արդեն տեր էր դարձել ամբողջ Քոլոսիկին և Խասգյուղի մեծ մասին, իր ազդեցությունը տարածելով նաև այդ շրջանի Ալվառինջ, Շմլակ, Էրիշտեր, Մկրագոմ և Քրդագոմ գյուղերի վրա։ Խասգյուղի սահմանից հողեր գրավելով, նա «Սևակ» անունով աղբյուրի մոտ երկհարկանի սպիտակ քյոշկ էր շինել իր հարակից շինություններով, այդ վայրը վերածելով աշիրեթական թաղի։

Սեփականացնելով Քոլոսիկը, Հաջի Ֆերոն արգելել էր հայ գյուղացիներին իրենց խաշները այդ գյուղի արոտների և գոմերի մեջ պահել և անտառից ցախ բերել։ Քոլոսիկ լեռան աղբյուրներից յոթ առու էր հոսում դեպի Խասգյուղի դաշտերը։ Հաջի Ֆերոն բռնագրավել էր այդ առուները, բնակիչներին թույլ չտալով օգտվելու ջրից։ Քոլոսիկի ձորի մեջ գյուղացիներն ունեին յոթ ջրաղաց։ Բալաքցի աշիրեթապետը հրդեհել էր դրանք և կողքին սեփական ջրաղացներ էր շինել իր համար։

Հաջի Ֆերոն սուլթանի և նրա վարիչների գործակալն էր Մշո դաշտում։ Մշո ոստիկանապետի և կառավարչի հրահանգով նա բալաքցի զինված քրդերին ուղարկում էր այս կամ այն հայ շինականի տունը, որոնք տանտիրոջ հացը ուտելուց հետո ոտքի կանգնելով հրացանազարկ էին անում նրան և վերադառնում իրենց գյուղերը։ Այդ ցեղապետի անմիջական թելադրությամբ սպանվել էին ս. Աղբերիկի երկու վարդապետները (Ղազար և Պետրոս), Ալվառինջի երկու գյուղապետները (Վահան և Սմբատ) և Խասգյուղի, Շմլակի և Մկրագոմի մի քանի հայտնի շինականներ։

Բավական Էր, որ Հաջի Ֆերոն սուլթանի մարդկանց հայտնի դարձներ, թե այսինչ գյուղում ֆիդայիներ կան և իսկույն Մուշից կամ Բաղեշից զորք ու թնդանոթ Էր շարժվում այդ գյուղի վրա։

Ֆերոն մի եղբայր ուներ՝ Ալի և երկու որդի՝ Հասան և Մահմուդ։ Իսկ ծառաները շատ Էին և մեծ մասամբ դաժան։ Նույնիսկ նրա նախրապահները հետապնդում Էին հայ ֆիդայիներին։

Խասգյուղի և Քոլոսիկի երկրորդ հարստահարիչը և սուլթանական գործակալը Սլո Օնբաշին Էր։ Սա հասնանցի քուրդ Էր։ Մշո մեջ մի քանի տարի իշապանություն Էր արել և առաջ Էր քաշվել մեծ պաշտոնի։ Խասգյուղի միջով անցնում Էր պետական խճուղին։ Գյուղում թղթակցական կայան կար (Գորդոն), ուր տասներկու ոստիկաններ Էին աշխատում։ Մուշից եկողները այդտեղ Էին փոխում ձիերը և շարունակում ճանապարհը դեպի Բաղեշ։ Սլեման Օնբաշին այդ կայանի գլխավորն Էր և ամենքը նրան «Գորդոն» Էին կոչում։

Այդ երկուսը՝ Հաջի Ֆերոն և Սլեման Օնբաշին իրենց ծառաների և ոստիկանների միջոցով լրտեսում Էին ֆիդայիների երթևեկը։ Առանձնապես այդ ուղղությամբ եռանդուն գործում Էին Գորդոնի ոստիկան Պարտկա Ճաղոն, Համիդ Օնբաշին, բոստանչի Շաքիրը, նախրորդ Իպոն և Գորդոնի ծառա լալ Հասոն։

Մեր բերած փամփուշտը քարայրում թաքցնելու հաջորդ օրը Հաջի Ֆերոն եկավ Ալվառինջ սարը իմանալու, թե ինչ եղավ իր ուղարկած լրտեսը։

Մենք, որ այդքան հեռավորությունից վտանգի ու փոթորիկների միջով մեր բեռները բերել–հասցրել էինք Մառնիկ և փորսող տալով թաքցրել քարայրի մեջ, կհանդուրժեի՞նք միթե, որ բալաքցի այդ ավազակը հանդգներ մոտենալ մեր զինարանին։

Ահա թե ինչու համարձակ վճիռ եղավ ոչնչացնել նրան։

— Ինչու՞ ես մեզ լրտեսում,— գռռաց Կայծակ Անդրեասը կատաղի մի ցատկով գետնից պոկելով Հաջի Ֆերոյին և օդում պահած ահռելի աչքերով նայեց նրան։

— Ես լրտես չեմ։ Ես եկել եմ իմանալու, թե ինչ եղավ մեր ղոլամը, որին ուղարկել էի ձեզանից աղ վերցնելու։

— Աղի համար Մ ուշ են գնում և ոչ թե Մառնիկի անտառը։ Քո ծառան շունչը փչեց իմ ձեռքերի մեջ։

— Ինչպե՞ս, սպանեցի՞ք։

— Ոչ, սարսափից մեռավ։

— Օ, ինչ գազանային տեսք ունես, ես վախենում եմ քո աչքերից։

— Դուք մեզ գազան դարձրիք։

Եվ այն միջոցին, երբ բալաքցի հարստահարիչը սարսափից գրեթե մարում էր Անդրեասի բազուկների մեջ, և ես ու Մշեցի Տիգրանը մեր դաշույնները մերկացնելով պատրաստվում էինք արագացնելու հրեշի մահը, Տեր Քերոբը խաչը ձեռքին հևիհև հայտնվեց մեր առաջ։

Նրա հետ եկել էին նաև գյուղապետ Մուքոն և Թարղու երեցը։

— Մի՜ անեք այդ բանը, ի սեր Քրիստոսի, աղաչում եմ ձեզ,— գոչեց Տեր Քերոբը ծունկի իջնելով մեր առաջ։

— Տեր Քերոբ, դու աստծո մարդ ես և մի խառնվիր մեր երկրային գործերին։ Մեր վճիռն արդար է։ Մեր գյուղացիները երկու անգամ ուզեցել են այս ճորտատերին սպանել և դու ընդդիմացել ես։ Գոնե այս անգամ քո խաչը հեռու տար,— ասաց Մշեցի Տիգրանը։

— Մեր գյուղի կողմից խնդրում եմ ձեզ ազատ արձակել Հաջի Ֆերոյին։ Նա բարի քուրդ է և Քրիստոսն ուզում է, որ այդպիսիները ապրեն,— խոսեց գյուղապետ Մուքոն։ Նույն խնդիրքով դիմեց Թարղու երեցը։

— Հանուն Քրիստոսի,— գոչեց Տեր Քերոբը և խաչը պահեց մեր զենքերի վրա, ու մենք նահանջեցինք։

Սուրը խոնարհվեց խաչին։

— Գնա, Հաջի Ֆերո, այս անգամ էլ կյանքդ խնայվեց։ Գնա և քանի ապրում ես, հավիտյան պարտական մնա հայոց խաչին, նաև այս բարի քահանային ու բարի մարդկանց, որ քեզ կորզեցին մեր դաշույնների տակից,— ասաց Կայծակ Անդրեասը և նրան օդից գետնին իջեցնելով՝ հրաման տվեց հեռանալու։

ՈՎ ՓՉԵՑ ՃՐԱԳԸ

Ամեն հայդուկ գիտեր, որ դեպի արևելք շարժվելիս, գյուղից դուրս գալով նա նախ պիտի գնար արևմուտք և ապա միայն դառնար դեպի արևելք, որ գյուղացիները չիմանային, թե ո՛ր ուղղությամբ գնաց։

Կարկուտ Թադեն թեև Խլաթի սարերը թողնելով եկել միացել էր Գևորգ Չաուշի խմբին, սակայն դարձյալ անհանգիստ կրակող էր։ Տեղի-անտեղի բարկությամբ չխկացնում էր փակաղակը և գնդակը պայթեցնում։ Գևորգը սրան մի օր գործով ուղարկել էր Սասնո կողմերը։ Բայց Թադեն ճանապարհը շփոթելով, փոխանակ դեպի հյուսիս գնալու, շարժվել էր դեպի հարավ։ Մոտը զենք կար և որովհետև անզուսպ էր, կարող էր կռիվ բորբոքել Սասնո կողմերում, ուստի երեք հայդուկ ինձ հետ վերցնելով՝ շտապեցի նրա ետևից։

Ֆրանկ-Մոսոն հետնապահ էր։ Հետնապահը միշտ ետեվից էր քայլում՝ իր հետ քարշ տալով մի ծառաճյուղ, որ ֆիդայիների հետքերը կորցնի։

Երկար թափառումներից հետո գտանք Թադեի հետքը։ Մշեցի Տիգրանը և Չոլոն շտապեցին նրան բերելու, իսկ ես և Ֆրանկ–Մոսոն որոշեցինք մի քիչ հանգստանալ։

Գոմի առջև մի ծառ կար։ Հրացանը գրկած նստեցի ծառի ճյուղին։ Մոսոն պառկեց ոտքերիս տակ՝ գետնին։ Նա պիտի քներ, իսկ ես՝ հսկեի։ Եթե պատահեր, որ քունս տաներ՝ անպատճառ պիտի ընկնեի Մոսոյի վրա։ Իմ ընկնելուց նա պիտի արթնանար։ Այսպես փոխնեփոխ պիտի քնեինք ու հսկեինք։ Հազիվ էին կոպերս իրար կպել և գլուխս ծանրացել կըրծքիս, երբ Մոսոն վեր թռավ քնից։ Ինչ–որ մեկը թափով ընկել էր նրա վրա և արագ բարձրանալով՝ սարսափահար ետ քաշվել։ Ֆրանկ-Մոսոն սկզբում կարծել էր, թե ընկնողը ես եմ։

— Մախլուտո՛։

Այդ կանչի վրա ես ճյուղից վայր թռա։ Ձեռքս շարժվեց դեպի իմ զենքը, իսկ Մոսոն մերկացրեց դաշույնը։ Մեզանից ոչ հեռու մի մարդ կիսաստվերում կանգնած ծանրագին շընչում էր։

Երկուսով մոտեցանք։

Երիտասարդ մի քուրդ էր՝ քոլոզը գլխին։

— Ձեր բախտն եմ ընկել, աղա, ինձ մի սպանեք։ Ջահել քուրդ եմ և օգնության համար եմ եկել։

— Ի՞նչ օգնություն։

— Օգնություն, աղա։ Մեր գյուղից մինչև էստեղ վազելով եմ եկել։

— Ինչո՞ւ ես վազել։

— Որ իմ պատիվը փրկեմ։

— Որ սա պատվից է խոսում, ուրեմն ազնիվ մարդ է, — ասաց Ֆրանկ-Մոսոն, ձեռքը բարեկամորեն նրա ուսին դընելով։

— Անու՞նդ։

— Ամինո։

— Հանդամիջյան կռի՞վ է, հողային հա՞րց։

— Ի՜նչ հողային հարց, ի՜նչ հանդամիջյան կռիվ։ Ավելի մեծ գործ է. իմ պատվի սինորն են ուզում քանդել։

— Դե, պատմիր, պատմիր։

— Մեր կողմերը սովորություն է, աղա, ազապ աղջիկները թաշկինակներ են կապում մաքիների վզից։ Որ տղան որ թաշկինակը արձակեց, նույն օրն էլ նշանդրեք է լինում։

Մի շաբաթ առաջ, երբ ոչխարը գյուղ եկավ, ես մեկի վզից արձակեցի մի կարմիր թաշկինակ։

— Նշանդրեքն եղա՞վ։

— Նույն օրը։

— Է՜, հետո՞։

— Վաղը իմ հարսանիքն է։

— Է՜, գնա քո հարսանիքն արա, ո՞վ Է խանգարում։

— Բայց, աղա, մենք մի անիրավ բեկ ունենք, երեկ ինձ կանչեց ասաց, որ հարսանիքից հետո հարսին պետք է առաջին գիշերը իր տուն տանի։ Իմ բաբոն ասաց, թե գնա հայ ֆիդայիներին կանչիր։

Ամեն ինչ պարզ էր։

Ոչ մի բան այնքան մոտ չէ ֆիդայու սրտին, որքան հասարակ ժողովրդի իրավունքին ու պատվին պաշտպան կանգնելը։

Տղաները եկան ու ես այդ գործը վերցրի մեզ վրա։

— Հարսնացուն թու՞խ է, — հարցրի։

— Մի քիչ շեկլիկ է։

— Հասա՞կը։

— Ճիշտ իմ բոյի չափ։

— Չոլոյին վերցրու, — խորհուրդ տվեց Մշեցի Տիգրանը։

Ես էլ գտա, որ ամենահարմարը Չոլոն է։ — Քոլոզ ունե՞ք, — հարցրի։

— Քոլո՞զ, — զարմացավ քուրդը, — մեր երկիրը լիքը քոլոզ է։

— Ճրա՞գ։

— Ճրագ էլ կճարվի։

Չոլոն անմիջապես մեջտեղ նետվեց դաշույնն ու տասնոցը արայի տակ կապած, իսկ Կարկուտ Թադեն Փակաղակը չըխկացնելով նետվեց մի քարի տակ, իբրև թե նշան է բռնում անիրավ բեկին։

Ամինոն մեզ նկարագրեց բեկի տան դիրքը, որից հետո բաժանեցինք գերերը. թե ով պետք է հսկեր տանիքին և ով պետք է գրոհեր բեկի վրա։ Չոլոն կատարելու էր հարսի և ահաբեկիչի դերը։ Պատասխանատու դերերից մեկը հանձնեցինք Կարկուտ Թադեին։ Նրան նշանակեցինք ճրագ փչող։

Ես և Տիգրանը քաշելու էինք պարանը, իսկ Ֆրանկ–Մոսոն ներկայանալու էր իբրև քավոր և խաչեղբայր։

Որոշեցինք մեր հանդիպման վայրը և Ամինոյի հետ ընկանք ճամփա, որպես թե գնում ենք հարսանիք։ Նախավերջին գյուղի մոտով անցնելիս, Ամինոն մեզ համար հինգ սպիտակ քոլոզ բերեց և մի կծիկ պարան։ Ես Ֆրանկ–Մոսոյին և Կարկուտ Թադեին Ամինոյի հետ ուղարկեցի բեկի գյուզը, առաջինին որպես քավոր, իսկ երկրորդին՝ ճրագ փչող։ Բացատրեցինք, թե ճրագ փչելիս Թադեն որտեղ պիտի կանգնած լինի և ինչ դիրքով ճրագը պահած։

Երբ ես, Մշեցի Տիգրանը և Չոլոն տեղ հասանք, հարսանիքն արդեն սկսել էր։

Ալիբեկ աղան բեղը սրած նստել էր փեսայի կողքին՝ աչքը շարունակ հարսի վրա պահելով, որի երեսը քողի տակ էր։ Հարսի ձախ կողմում հպարտ նստել էր Ֆրանկ–Մոսոն՝ սպիտակ քոլոզը գլխին։ Հետևում իբրև թիկնապահ Կարկուտ Թադեն էր հսկում, նույնպես սպիտակ քոլոզով, ձեռքին մի մեծ ճրագ։ Ես, Տիգրանը և Չոլոն կանգնեցինք հարսանքատան շեմքին, ձեռքներս աբաների տակով մեր զենքերին դըրած։ Չոլոն իր քոլոզը թեքել էր ականջին։

Երբ հարսանիքը վերջացավ, մենք շեմքից կամացուկ ետ քաշվեցինք։

Ալիբեկի անկողինը խնամքով պատրաստված էր և հարսը քիչ հետո պիտի գնար նրանց տուն։ Աղան առաջինը դուրս եկավ, իսկ ետևից շարժվում էր հարսը թափորով։ Ֆրանկ֊ Մոսոն գնում էր փեսայի կողքից, իսկ Կարկուտ Թադեն թիկունքից՝ ճրագը ձեռքին բարձր պահած, ինչպես պայմանավորվել էինք։

Բեկի տան շեմքին Թադեն որսաց հարմար ժամանակ և ճրագը փչեց։ Չոլոն մութի մեջ իր քոլոզը տվեց փեսային և հարսնթագը քողով արագությամբ հարսի վրայից վերցնելով դրեց իր գլխին ու իբրև հարս ընթացավ բեկի ետևից։

— Բարի վայելու՜մ, Ալի բեկ, շատ չտանջես հարսին, էս մի Գիշերը քոնն է, մնացյալ բոլոր գիշերներն իմն են, — ասաց Ամինոն և Չոլոյի քոլոզը հարսի գլխին դնելով, նրան իրենց տուն տարավ։ Ես ու Տիգրանը բարձրացանք տանիք։ Երդիկից կռացած նայեցինք։ Աղան արդեն պառկել էր և հրճվանքից բեղերն էր շփում։ Չոլոն եկավ և շորերով մտավ անկո՛ղին։ Բեկը թևերը պարզեց, որ հարսին գրկի, Չոլոն տասնոցը արայի տակից հանելով՝ դեմ տվեց նրա կզակին։

— Օզնեցե՜ք, ինձ սպանում են։ Հարսի քողի տակ ջանֆիդան է թաքնված, — սարսափահար գոչեց Ալիբեկը։

— Չեմ սպանի, բայց սրանից հետո չհամարձակվես երիտասարդ ընտանիքի պատիվը արատավորել, — սպառնաց հայ ֆիդային։

Ալիբեկի աղաղակի վրա մարդիկ հավաքվեցին շեմքին։ Ոմանք ներս մտան, բայց պարանն արդեն կախվել էր, և Չոլոն պլուլվելով, հարսնթագը գլխին, մի ակնթարթում բարձրացավ տանիք, իսկ Կարկուտ Թադեն արագությամբ դուրս նետվելով անհետացավ մութի մեջ։

— Ճրագը ո՞վ փչեց, — լսվում էին զարմացական կանչեր այս ու այն կողմից։

Մինչ հարսանքավորները ուշքի կգային, թե ինչ կատարվեց, մենք արդեն հեռացել էինք գյուղից, հարսնթագը և քողը բեկի տանիքին թողնելով։ Թադեն, որ հաջողությամբ փչել էր ճրագը, Ֆրանկ–Մոսոյի հետ մեզ էր սպասում պայմանավորված վայրում։

Հաշվեցինք քոլոզները։ Ֆրանկ–Մոսոյի քոլոզը չկար։ Մութի միջով վազելիս ընկել էր գլխից։ Չոլոյի քոլոզն էլ չկար։ Տիգրանը գովեց Չոլոյի քաջությունը, իսկ Կարկուտ Թադեն հանդիմանեց, որ ճրագը փչելիս փոքր–ինչ շտապել էր։

— Ճիշտ է, դու մի քիչ շուտ փչեցիր ճրագը, — հաստատեց Չոլոն։

Ֆրանկ–Մոսոն էլ նույն բանը պնդեց՝ իր գլխանոցի կորուստը վերագրելով ճրագ փչողի հապճեպությանը։ Ըստ նրա, Թադեն պետք է ճրագը փչեր փեսայի բեկին ուղղած խոսքից առաջ։

Իսկ ես պնդեցի, որ Կարկուտ Թադեն, հակառակ իր անհամբեր բնավորությանը, ճիշտ ժամանակին է հանգցրել ճըրագը, և մենք այդ գործի հաջողության վերջաբանը փաստորեն նրան ենք պարտական։

Մնացյալ երեք քոլոզները պարանի հետ փաթաթելով դրեցինք Ֆրանկ–Մոսոյի ուսապարկը և ուղղություն վերցրինք դեպի Սև սար։

Այս շշմեցնող ահաբեկումը, որ աներևակայելի հմտու՛թյամբ կատարվեց, կայծակի արագությամբ տարածվեց լեռ֊ նական քրդերի մեջ։

Նույն գիշերը հայտնի դարձավ, որ Ալիբեկը սարսափից մեռել էր, իսկ երիտասարդ Ամինոն իր նորահարսի հետ փախել էր Ֆարխինի կողմերը, խոստանալով այնտեղից կապար և ծծումբ ուղարկել Գևորգ Չաուշին՝ սուլթանի և նրա անխիղճ բեկերի դեմ կռվելու համար։

ՍԵՎ ՍԱՐԻ ԲԺԻՇԿՆԵՐԸ

Լույսը խավարին էր խառնվել, երբ հասանք Բռնաշենի լեռներին։ Ծառերն այդտեղ բարձր էին, քարափից–֊քարափ ելնող և կիրճից–կիրճ իջնող։ Մեկը մյուսի կատարից ցոլք առավ և անտառը լուսավորվեց։

Առաջինը ոսկեվորվեց կաղամախիների պուրակը՝ տերևներից լույսի շիթեր թափելով սպիտակ սունկերով ծածկված իր ծնկներին։ Մի ճախրասլաց հսկա կաղամախու գագաթին սևին էր տալիս ինչ–որ բան, լուսաբացի կապույտ զեփյուռից օրորվելով։

Երեքով վերև նայեցինք։

Չոլոն պնդեց թե արծիվ է, Մշեցի Տիգրանը՝ թե հաբան է։

— Հաբանը ի՞նչ գործ ունի ծառի վրա, — զարմացած նըկատեց Ֆրանկ–Մոսոն։

— Արինոքցի հովիվներն են կախել։ Մեջը խորոված կա։ Եվ իսկապես. կաղամախիների պուրակի ամենաբարձրիկ ծառագագաթին ճոճվում էր մի կաշեպարկ։ Այնպես հով էր այնտեղ, տերևների այնպիսի սոսափ կար, որ թվում էր, թե հիմա վայր կընկնի, մինչդեռ այծեպարկը անաղմուկ ճոճվում էր ետ ու առաջ, ասես անտառի վրայով մի հսկա արծիվ էր պատրաստվում թռիչքի։

Թը՜րմփ։

Վերևից մի ծանր բան ընկավ։ Կարծեցինք, թե հաբանն է, բայց շուտով մի խոր տնքոց լսվեց և հայհոյախառն մի բարձրագոչ անեծք՝ Հաջի Ֆերոյի հասցեին։

Վազեցինք։ Ծառերի տակ մեր առջև փռված էր քեռի Երանոսը՝ իմ ծանոթ ջորեպանը։ Խեղճի որովայնը պատռվել էր և աղիքները դուրս թափվել։ Երկու ձեռքով բռնել էր փորը և գոռում էր ցավից։

Թշվառ մարդ։ Տարիներ առաջ ես բուժել էի նրա մեջքի մկանների կծկումը, բայց այս մեկին օգնելը իմ ուժերից վեր էր։ Ոչ էլ Ֆրանկ–Մոսոն կամ Մշեցի Տիգրանը կարող էին օգնել։

Չոլոն առաջարկեց նրան շտապ հասցնել Բռնաշենի հովիվների մոտ։

Բայց ինչպե՞ս։

Կարկուտ Թադեն հանձն առավ հիվանդին շալակել։ Հը֊ մուտ էր Թադեն այդ գործում։ Պատահել էին շատ դեպքեր, երբ նա վիրավոր կամ հոգնած հայդուկին, զենքն էլ հետը, շալակելով սարից–սար էր տարել։

Մենք զգուշությամբ բարձրացրինք ջորեպան Երանոսին։ Թադեն իսկույն մտավ տակը, հիմնական ծանրությունը առնելով իր վրա։ Աջ ոտքը ես բռնեցի, ձախ ոտքը՝ Մշեցի Տիգրանը, և գնացինք։ Չոլոն կողքից էր հսկում, որ աղիքները չթափվեն կամ հավքերը չկտցահարեն վերևից, իսկ ՖրանկՄոսոն որպես հետնապահ, դարձյալ իր գործին էր։ Մեր ոտնահետքերն էր անհետացնում կամ առաջ վազելով, բարձրացնում էր այս կամ այն կախված ծաոաճյուղը, որ անխափան անցնենք։

Ճանապարհին քեռի Երանոսը հատուկենտ խոսքեր շըշընջաց, որից պարզ դարձավ նրա պատմությունը։

Ոստիկանապետ Հյուսնի էֆենդին տեսնելով, որ նա ջորեպանություն է անում Բաղեշի ճանապարհներին դեպի Սա֊ սուն փոխադրելով կասկածելի մարդկանց և կասկածելի բեռներ, արգելել էր նրան այդ ճանապարհներին երևալ։ Վերջին անգամ նրան նկատել էին Մանազկերտի գյուղերում, ուր նա Խութա սարերից ընկույզ էր տանում, մի բեռ ընկույզը փոխանակելով մի բեռ ցորենի հետ։ Այդ բանը կատարվել էր Մոսե Իմոյի հայտնի ուղևորությունից հետո։

Երանոսը ստիպված ծառայության էր մտել Հովհաննես վարդապետի մոտ։ Անտառից փայտ էր կտրում և ջորիին բարձած բերում էր վանք։ Սակայն այստեղ էլ նրա դեմ ցրցվել էր բալաքցի Հաջի Ֆերոն, արգելելով նրան մերձակա անտառներից փայտ կտրել։ Երանոսը հարկադրված թափան֊ ցել էր Բռնաշենի անտառների խորքը։ Այդտեղ էլ նա փայտ կտրելիս գլորվել էր ծառից, և փորը մի սրածայր կաղնե֊ ոստի դեմ առնելով՝ պատռվել էր վերևից վար։

Մակաղատեղին մոտ էր։

Մեր աջ թևի վրա մի թիկնավետ հովիվ իր խաշներին նայելով մտազբաղ ետ ու առաջ էր քաշում համրիչի հատիկները։

— Խոդեդանն է, — ասաց Չոլոն, հեռվից ճանաչելով նըրան։ Չոլոն հայտնեց, որ այդ հովվի կինը Բայազ անունով դաշտեցի մի աղջիկ էր, որի հարսանիքի զուռնի ձայնը Արինոքից մինչև Մարութա սարն է հասել։

Խութեցի հովիվները իրենց հաշիվը պահում էին տերողորմիայի հատիկների կամ իրենց մատների վրա, յուրաքանչյուր միավորի համար ծալելով մեկ մատ կամ համրիչից մեկ ուլունք քաշելով։

Մեր ոտնաձայնից, թե տերևների ուժեղացող սոսափից, նրա հաշիվը խառնվեց և նա նորից սկսեց իր համրանքը՝ այս անգամ համրիչի հատիկները զույգ–զույգ քաշելով և բարձրաձայն հաշվելով. երկու քսան, երեք քսան, չորս քսան, հինգ քսան։ Վերջին թիվը եղավ տաս սաքսան, այսինքն ութ հարյուր։

Հաշիվը չէր ստացվում։ Մի թփի տակ երեք թաքնված այծեր նկատեց. քոլեն մեկ, քռեն մեկ, բաղեն մեկ — քթի տակ հաշվեց նա իրար կողքի երեք մատ ծալելով։ Այդ էլ չօգնեց։ Մեծ թվով այծեր էին պակասում։

Մակաղատեղում մի ավելի երիտասարդ հովիվ, Տոնե անունով, կրակի մոտ նստած իր տրեխն էր կարում այծի սև մազից ոլորած թելով։ Մեզ տեսնելով նա բոլորովին չկորցրեց իրեն։ Տրեխը ցած դրեց, հանգիստ վեր կացավ տեղից, ձեռքերը լվաց, ջորեպան Երանոսին մեջքից վար առնելով պառկեցրեց կրակի կողքին, թաղիքի վրա, աղիքները խնամ֊ քով լցրեց փորը, դասավորեց, ինչ–որ անծանոթ բույսերով թմրեցրեց ճղվածքի եզրերը, թելը ոլորեց և երկար մախաթը տաքացնելով՝ մեր ներկայությամբ սկսեց հիվանդի փորը կարել :

Շատ բան էի տեսել, բայց մախաթով մարդու փորի կար և այն էլ այծի սև մազից ոլորած թելով առաջին անգամ էի տեսնում։

— Կմեռնի, — հաստատապես պնդեց Ֆրանկ–Մոսոն։

— Չի մեռնի, — ասաց Չոլոն։

Ես էլ այն կարծիքին էի, որ ողջ չի պրծնի։ Հովիվը մախաթի քիթը նորից դաղեց կրակով։

— Հը՜շ կացեք, — մեր տագնապը նկատելով հուսադրեց բռնաշենցի Տոնեն — առաջին անգամ չէ, որ փոր եմ կարում։ Մարդու փորն էլ էծի փորի նման է։ — Եվ նա մախաթը կրա՛կից վերցնելով, կարը ավարտեց ջորեպանի պորտի մոտ։ Հանգուցեց, կռացավ ատամներով կտրեց թելը և դանակը վերցնելով մի բարակ գիծ քաշեց իր ձեռնափայտին, այն գծերի տակ, որոնք ցույց էին տալիս իր մորթած այծերի հա֊ շիվը։ Այդ հովիվն էլ այդ ձևով էր իր հաշիվը պահում։

Ըմբոստ այծերը շատ էին չարչարում Սև սարի հովիվներին։ Ամենօրյա կռիվը գայլերի հետ այնքան նեղություն չէր պատճառում նրանց, որքան խաշների հանգիստը վրդովող այղ անհնազանդ այծերը։ Գիշերով հանկարծ անջատվում էին հոտից և, իրար ետևից թռչկոտելով նետվում էին սար ու ձոր՝ վտանգավոր ապառաժներից ու քերծերից կախվելով։

Անտառի խորքից հայտնվեցին խութեցի երկու ուրիշ հովիվ, բերելով այդ գիշերը հոտից փախած անհնազանդ այ֊ ծերին։ Հովիվներից մեկը եղջյուրներից քարշ տալով կրակի մոտ շպրտեց մի մորուքավոր ամեհի այծի, որի ծնկները ջախջախված էին, իսկ մի եղջյուրը փշրված։

Կեռ եղջյուրներով այդ մոլեգին քոշը մի ամբողջ տարի տանջել էր հովիվներին՝ այծերի մի ստվար բազմություն շարունակ տրոհելով հոտից։ Սև մորուքավոր այդ այծի ետևից գնում էին հատկապես սպիտակ այծերը, կարծես կախարդված, մերթ անաղմուկ ու մերթ աղմկալի, իրար հրելով քարափներից գլորվող ջրվեժի ալիքների պես։ Այղ գիշերը նա նրանց խաբելով տարել էր մինչև Կարմիր ալուջների ձորը, պատճառ դառնալով ոմանց կորստյան, իսկ ինքն էլ սրունքները և մի եղջյուրը ապառաժներին զարկելով՝ ջախջախվել էր։

Նույնիսկ հովվական գելխեղդ շները այդ Հոգնությունից այնքան էին գազազած, որ ըմբոստ այծերի խումբը ալուջների կարմիր ձորից հանելով և քարափի հոտին միացնելուց հետո, կատաղած եկան շրջապատեցին վիրավոր քոշին և շարունակեցին չարությամբ հաչել վրան։ Կարծես բնազդորեն զգում էին, որ խաշների և իրենց ամենամեծ թշնամին սև մորուքով այդ անհնազանդ ըմբոստ այծն էր։

Հիվանդը ծանր տնքաց։ Շները այծին թողնելով հարձակվեցին նրա վրա։

Եկավ Խոդեդանը, որի հաշիվը երրորդ անգամ խառնվել էր ստամբակ այծերի պատճառով։ Նա շներին զսպեց և վշտահար Երանոսի դժբախտությանը իրազեկ դառնալով, լըրջորեն ստուգեց հիվանդի փորը և գտավ, որ կարվածքը հաջող էր։ Ցավերը մեղմացնելու համար կարգադրեց դաղձով տաք ջուր տալ նրան։

— Տվել եմ, — ասաց Տոնեն։

— Էլի տուր։ Մեր անտառի դաղձը փրկություն է փորացավի դեմ։

Վիրավոր քոշի վիճակը ավելի լուրջ էր։ Հովվապետը մի ցավալի հայացք նետեց խռովարար այծի խանձված ծընկներին։

Ապա նայեց մեզ։

Մենք թույլ չտվեցինք այդ ըմբոստ այծին մորթել։

Հովիվ Տոնեն վազեց դեպի կաղամախիների պուրակը։ Նա մեզ հյուրասիրեց իր հայտնի անուշահամ խորովածով, որ մի օր առաջ կախել էր անտառի ամենաբարձր ծառից։

Այնպես զով էր սարի վրա, այնպիսի սոսափ կար Բռնաշենի հեքիաթային լեռներում։

Ջորեպան Երանոսը չմեռավ։ Հինգ օր հետո հովիվները նրա կարը քանդեցին և նա ողջ–առողջ վերադարձավ վանք, իսկ մենք Խաչուկ սարից Կարմիր ալուջների ձորը իջնելով, դիմեցինք դեպի Բերդակի անտառները։

Հովվական շներից մեկը մեզ հետ իջավ մինչև ալուջների կիրճը։ Այդ այն շունն էր, որ այդ կիրճում արյուն էր լիզել։

Դարձանք ետ նայեցինք։

Բարձր–բարձր կաղամախու կատարին դարձյալ ճոճվում էր խութեցի հովվի այծեպարկը։

Տեղ հասնելով Ֆրանկ–Մոսոյի առաջին գործը եղավ քոլոզները հանձնել Կայծակ Անդրեասին՝ քարայրում պահելու համար։

ՀԵՍՈԻ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ ՄՈՏ

Այդ տարի այնքան ձյուն էր եկել, որ ինչպես կասեր սասունցի Ֆադեն «ճնճուղ որ պառկեր վըր մեջքին ու զոտվնին տնկեր վերև կհասներ աստված»։

Մենք ս. Աղբերիկի սարի վրա, ձյուների տակ մի ընդարձակ այր շինեցինք և մտանք մեջը։ Երբ ցրտերը սաստկացան, ես Գալեին, Փեթարա Մանուկին, Չոլոյին և Ախոյին ձյուների տակից հանելով ուղարկեցի Սասուն, Սպաղանաց Մակարի մոտ, իսկ ինքս քայլ առա դեպի ս. Կարապետի վանքը, որոշելով այնտեղ անցկացնել այդ դաժան ձմեռվա մնացյալ մեկ–երկու ամիսը։

Ես գիտեի, որ վանքում զինյալ պահակներ կան, բայց իմ վճիռը անխախտ էր, որովհետև այնտեղ էր գտնվում Գևորգ Չաուշը, որից լուր չունեի երկար ժամանակ։ Գևորգը այդ վանքն էր մտել բքոտ մի գիշեր և թաքնվել նրա խուցերից մեկում։

Շատ գեղեցիկ ճանապարհներ ունի ս. Կարապետի վանքը, բարձր ու ոլորիկ անցուղիներ։ Առատ ձյունը խոր շերտով նստել էր այդ բլրի վրա։ Ձյունով էին ծածկված վանքի բոլոր սարերը իրենց դրախտային անտառներով։ Լուսին չկար։ Ոչ Գլակա լեռն էր երևում, ոչ Հավատամքը։ Ձյունի սպիտակությունը մութի մեջ ցոլանալով աղոտ լուսավորում էր ձորի կողերով ձգվող իմ ճանապարհը, և ես ընթանում էի առաջ մեն–մենակ՝ տասնոցը աբայիս տակ կապած։

Անցա ս. Հովհաննու վանքը և Խոզմո սարի տակով դիմեցի դեպի Ձիարեթ։ Հետևյալ օրը իրիկնամուտին նշմարեցի վանքի գմբեթները և զանգակատունը, որ վեր էին խոյանում ձյունածածկ պարիսպների միջից։ Իմ բախտից սոսկալի բուք էր, իսկ դա օգնում էր ինձ համարձակ մուտք գործելու այնտեղ։ Բնության արհավիրքն երբեմն միջոց է դառնում մարդկային ոխերիմությունից պաշտպանվելու։

Տանիքին շրջող զինված ոստիկանը մաքառում էր բուքի դեմ, գլուխը անվերջ թաքցնելով թևերի տակ։ Ես վանքին մո՛տեցա Հավատամք սարին նայող դարպասի կողմից շրջան֊ ցելով վանքի փականները և յոթ խոտաճարակների նահատակության վայրը։ Մի ծանոթ նախրապահ կար այդտեղ, որի հորթերից մեկը ես և Չոլոն մի առիթով մորթել էինք ֆիդայիների համար։ Այժմ, երբ հոգնած ու ցրտահար կանգնած էի դրսում, իմ միակ փափագն էր ինձ նետել գոնե նախրապահ Սահակի տաք ախոռներից մեկը։

Վանահոր խցիկում ճրագ վառվեց, իսկ բուքն այնպես էր ոռնում, որ հսկող ասկյարը քիչ էր մնում գլորվի տանիքից։ Անմիջապես որսացի մի հարմար միջոց և ինձ արագությամբ նետեցի վանքի պարսպի տակ։ Սեղմվեցի պատին և սկսեցի նայել, թե ինչպես բուքը ձյունը ավլելով անհետացնում էր իմ ոտնահետքերը։ Փոքր–ինչ շունչ առա և մի ձյունագնդակ պատրաստելով զարկեցի ճրագի լույսը ցոլացնող բարձր պատուհանին։

Գևորգը պայմանավորվել էր Հեսու վարդապետի հետ, որ իր պատուհանին ձյունագնդակ խփողը կարող է ինքը լինել կամ իր մեծավոր ֆիդայիներից որևէ մեկը։ Նետեցի երկրորդ գնդակը։ Ուղիղ փեղկին դիպավ։ Պատուհանը անաղմուկ բացվեց, և մի հաստ պարան դանդաղորեն սահեց ներքև։ Ես պարանը կապեցի մեջքիս և սկսեցի արագությամբ վեր բարձրանալ։ Երկու տղամարդ վերևից քաշում էին պարանը։ Մեկը Հեսու վարդապետն էր, հագին ֆարաջա և գլխին գդակ, իսկ մյուսը՝ վարդապետ Ստեփանոսը։

Ձյունախառն քամին վերջին անգամ իմ սառած մեջքին հարվածելով անհետացավ մթության մեջ, զարկվելով վանքի պարիսպներին։ Շուտով վանահայրը ինձ առավ իր կորովի բազուկների մեջ՝ իմ մրսած կուրծքը ծածկելով իր տաք, փարթամ մորուքով։ Նույն ամրակազմ ծերուհին էր, հայրական ժպիտով ու գուրգուրանքով, ինչպես տեսել էի Առաքելոց վանքի օրերին։

Գևորգ Չաուշը այդ վանքում էր սովորել, իսկ ես այդտեղ եղել էի երկու անգամ, որից առաջինը Գևորգի հետ դեպի Ֆար֊ խին գնալու ճանապարհին։ Ծանոթ էի միայն նրա ընդարձակ բակին, ուր ամեն տարի Վարդավառին և Պայծառակերտոլթյան տոնին մեծ բազմություններ էին հավաքվում՝ դիտելու փահլևանների խաղը։ Չգիտեի նույնիսկ, թե որտեղ է ապրում վանահայրը և հանկարծ այդ տարաժամ պահին վեր մագլցելով մտել էի վանահոր մենավորիկ խուցը։

Ներսը տաք էր։ Կաղնեփայտե կրակը ճթճթալով վառվում էր բուխարիկի մեջ։ Խցի պատերից և առաստաղից կախված էին վայրի տանձի ու խնձորի և հասած արջմասուրի չորացած շարաններ։ Անկյունում դրված էր մի կճուճ մա֊ նանա, խորոված սունկ և կորեկհաց։

Այդ սակավապետ մարդը չափազանց շռայլ էր, սակայն, երբ խոսքը վերաբերվեր իր ժողովրդի փրկության դատին։ «Դեղին ոսկին ավելի զորեղ է, քան թոփն ու թվանքը, — ասում էր Հեսուն։ — Տվեք ինձ խալվարներով ոսկի և ես առանց կովի հայոց թագավոր հաստատեմ գահի վրա։ — Եվ մեծաքանակ ոսկի տալով, Հեսուն ժամանակին իրեն է ենթարկել սուլթանի շատ ազդեցիկ պաշտոնյաների և քուրդ աղա֊ ների։— Ավելի լավ է հայ գյուղացու ամբարը մի քիչ դատարկ լինի ժամանակավորապես, քան ինքը զոհված՝ լիքը ամբարի կողքին վերջնականապես։ Այն ապերախտը կամ դավաճանը, որ չի խոնարհվում ոսկու առաջ, նրան պետք է վերացնել մեջտեղից զենքով կամ կախաղանով», — քարոզում էր Հեսու վարդապետը։ Եվ նրան հաջողվել էր մի քանի վտանգավոր մեծավորների այդ ձևով վերացնել ասպարեզից։

Այդպես էր սասունցի այդ զարմանալի կրոնավորը, որին ժողովուրդը, հայ թե քուրդ, պաշտում էր՝ համարելով նրան մի երկրորդ Գևորգ Չաուշ հոգևորականի զգեստով։

Ստեփանոս վարդապետը բորբոքեց պատվառի կրակը, որ տաքանամ, և մի պնակ ապուր լցնելով դրեց սեղանին։

Բայց ես Գևորգ Չաուշի համար էի վանք մտել, իսկ Չաուշը չէր երևում։

— Որտե՞ղ է, — հարցրի։

Երիտասարդ Ստեփանոսը կռահեց, որ իմ աչքերը Գևորգին են որոնում և ձեռքը փորձեց դնել բերանիս, որ լռեմ, սակայն վանահոր հայացքը նկատելով՝ արագությամբ ետ քաշեց։

— Խոսքը ու՞մ մասին է, — հարցրեց Հեսուն։

— Նախրապահ Սահակի, — անմիջապես պատասխանեցի ես, գլխի ընկնելով, որ այստեղ մի մեծ գաղտնիք կա, որից վանահայրը տեղյակ չէ։

— Սահակը հիմա քնած կլինի, — հանգստացրեց սրբազանը։— Թեև վանքի վրա այժմ խիստ հսկողություն կա, բայց դու իմ մոտ կապրես, երբեմն հյուր լինելով Սահակի ախոռներին։

— Քիչ առաջ, երբ դրսումն էի, իմ միակ փափագն էր ինձ նետել վանքի տաք գոմերից մեկը և հանգիստ քնել Սահակի կողքին, — ասացի ես։

Ու հանկարծ Ստեփանոս վարդապետը իմ ներկայությամբ ծնկի իջավ ծերունի վանահոր առաջ.

— Ների՛ր ինձ, սրբազան։ Ես մեղավոր եմ։ Նե՛րիր մեղավորիս։ Այժմ այնպիսի վիճակ է, որ ես չեմ կարող չբանալ մի գաղտնիք։ Մեկ ամբողջ ամիս է, որ Գևորգ Չաուշը թաքնված է իմ խուցի մեջ։

— Իսկ ինչու՞ ես այդ բանը գաղտնի պահել։

— Որ անվրդով մնայիք և գիշերները չտանջվեիք, սրբազան։ Գիտեմ, որ դուք սիրում եք Գևորգ Չաուշին։ Եթե իմանայիք, որ նա այստեղ է, պիտի մտահոգվեիք չարաչար։ Իսկ մտահոգությունը մտքի անդորրն է քանդում։ Չէ որ, ինչպես ասացիք, վանքի վրա հսկողություն կա։ Ես նրան թաքցրի, որ գիշերները հանգիստ քնեք։

— Նա ինչպե՞ս մտավ այստեղ։

— Սուլթանի զորքը ձյուն ու բքին գյուղերն ընկած Գևորգին էր փնտրում։ Սպաղանաց Գալեի ականջներն ու քիթը սառել, իսկ Փեթարա Մանուկի ոտքերի մատները ցրտահարվել էին։ Գևորգը նախրապահ Սահակի միջոցով լուր էր տվել ինձ, որ ինքը գտնվում է Գլակա սարի վրա, հիվանդ է և ուզում է թաքնվել վանքում։ Ես նրան ուղարկեցի տաք հանդերձանք և խորհուրդ տվեցի զգուշությամբ մերձենալ վանքին։ Պայմանավորված ժամին իմ խցիկի լուսամուտին մի ձյունագնդակ դիպավ և ես ու մեր նախրապահը նրան պարանով վեր քաշեցինք։ Ուղիղ մեկ ամիս է, որ Գևորգ Չաուշը իմ խցի մեջ է և բոլորովին կազդուրված։

— Վե՛ր կաց և բեր Գևորգին այստեղ, — ասաց ծերունի վանահայրը։ Ստեփանոսը ոտքի ելավ և քիչ անց վերադարձավ Գևորգ Չաուշի հետ։

Նախ մենք գրկախառնվեցինք, ապա Գևորգ Չաուշը և Հեսու վարդապետը։ Վանահայրը այդ հեքիաթային հանդիպման առթիվ բացեց պահարանը և գինով լի մի դդում հանելով՝ առաջարկեց խմել Գևորգ Չաուշի և իմ կենացը։

— Դու ներված ես, Ստեփանոս, — ասաց վանահայրը։ — Երիտասարդները ավելի համարձակ են և կորովի։ Ապագան երիտասարդի ճակատին է և ծերի թիկունքին։ Այս ֆիդայիների պատճառով գուցե մենք և մեր վանքը կործանվենք մի օր, բայց երբ սուրբը պիտի կործանվի, վանքը ինչու համար է։ Եկ խմենք Գևորգ Չաուշի և իր հավատարիմ հայդուկի կենացը։ — Նա ձախ ձեռքով պահեց մորուքը և աջով դատարկեց գավաթը, վրայից կուլ տալով մի կտոր չորացած մասուր։

Գինին երբ խմեցինք, Գևորգը դարձավ և մանկան պես ուրախ բացականչեց,

— Անուշ գինի էր։

— Իրավ, որ անուշ գինի էր, — հաստատեցի։

Գևորգի հետ ես վանքում ապրեցի մոտ երկու ամիս, վայելելով վանահոր հյուրընկալությունը և նրա անուշ գինիները։ Գևորգը Ստեփանոսի հյուրն էր, իսկ ես՝ Հեսու վարդապետի։ Ապրում էինք պահարանների մեջ՝ ամեն րոպե մեր գլխին զգալով ահեղ վտանգ։

Երբ ձնհալն ընկավ և ս. Կարապետի լեռները սկսեցին կանաչել, պատրաստվեցինք դուրս գալ վանքից։ Նախ պետք է գնար Գևորգ Չաուշը։

Այդ օրը գյուղերից տուրք հավաքող զինվորներ էին եկել վանք։ Հեսուն գնացել էր նրանց կերակրելու։

Գևորգն ասաց, «Երբ վանահայրը գա, դու խոսք բաց արա և վանքի գինին գովի։ Ես էլ քո ասածը կհաստատեմ։ Տեսնենք կարո՞ղ ենք մի դդում գինի ևս ձեռք գցել»։

Քիչ վերջը վանահայրը եկավ։

— Գնացին, — ասաց նա։ — Կերակրեցի և ճամփու դրեցի։

— Հայր սուրբ, –— ասացի, — Գևորգին էլ պետք է ճամփու դնել։ Երեկվա գինին շատ համեղ էր։

— Իրավ, որ պատվական գինի էր, — իմ խոսքը ընդհատելով ասաց Գևորգը։

Վանահայրը ծիծաղը դեմքին աչքերի ծայրով Գևորգին նայեց և իր խուզարկու հայացքը մեզ վրա դարձնելով ասաց.

— Մինչև իրիկուն էլ գովեք, էլ գինի չկա։ Այգ անաստվածները իմ բոլոր դդումները քամեցին։

Գևորգից մի շաբաթ հետո հեռացա ես։ Այն միևնույն պարանով, որով մագլցել էի դեպի վանահոր խուցը, կանուխ մի առավոտ ես վերևից զգուշությամբ սահեցի վանքի պատի տակ։ Պարանը վեր քաշելու ժամանակ Հեսու վարդապետի կապտավուն գնդակը ընկավ ներքև։ Սուլթանի պահակը, որ հսկում էր տանիքին, կարող էր նկատել, ուստի արագու՛թյամբ թասակը գետնից վերցնելով թաքցրի իմ ծոցի մեջ։ Նայեցի վերև. Հեսու վարդապետը ժպտում էր և ձեռքի ու գլխի կտրուկ շարժումով հասկացնում, որ խելացի վարվեցի իր գլխանոցը իմ ծոցում անհետացնելով։

Բավական հեռացել էի վանքից, երբ ետ դառնալով նկա՛տեցի, թե ինչպես նախրապահ Սահակը վանքի հորթերը գոմից հանելով, անհետացնում էր իմ ոտնահետքերը վերջին ձյուների վրա։

Հայդուկների փոքրիկ խմբերը իրենց թաքստոցներից ելնելով շարժվեցին դեպի Տավրոսի կանաչ լանջեր՛ը։ Նորից փայ՛լեցին զենքերը և նժույգները վրնջացին։ Սասանի կողմից եկավ Սպաղանաց Մակարը՝ իր հետ բերելով իր լեռնցի քաշերին։ Ծիծեռնակների ձորից բարձրացան Լաճկանցի Արթինը և քուրդ Հասանոն։ Ամբատաբերդի լանջերով դեպի Բերդակի անձավները շտապեցին Մառնկա Պողեն, Բամբկու Մելոն և Ալիզռնանցի Մուքոն։ Մութ գոմերից արևերես ելան ասորի Աբդելոն, Մշեցի Տիգրանը և Հաջի Գևոն։

Ալադին Միսակը և Կարկուտ Թադեն էլ եկան՝ ամեն մեկը մի ծերպից։

Բրինդարն էլ եկավ։

Եկան Աղջնա Վահանը, ձիապան Բարսեղը և Ֆրանկ–Մոսոն։

Ջնդոն էլ շարժվեց դեպի Սև սար։ Ալվառինջու Սեյդոն հրացանը գրկած թառեց Ծծմակա Քթին։

Կայծակ Անդրեասի ձին խրտնած ծառս եղավ սարի վրա՝ իր տիրոջ զարհուրելի արտացոլքը տեսնելով աղբյուրի մեջ։

ԳԵՎՈՐԳ ՉԱՈԻՇԻ ՆՎԵՐԸ

Գարնան մի առավոտ Գևորգ Չաուշը ինձ կանչեց և մի հրացան հանձնելով՝ ասաց.

— Այս զենքը կտանես Խութ և իմ կողմից կնվիրես նոր Մելիքին, նոր Մելիքը Խութա լեռների քրդական աշիրեթապետն էր Ղասմրեկ անունով։ Նա ուղղակի շառավիղն էր Տարոնի երբեմնի ցեղապետ Միրզա բեկի, որի տունը կոչվում էր նաև Յոթ Թամբեր։

Ղասմբեկը 1905 թվից ի վեր Գևորգ Չաուշի և Հեսու վարդապետի ջանքերով գաղտնի համակիր էր դարձել հայ ֆիդայիներին և ստանալով «Նոր Մելիք» անունը, սկսել էր օգնել հայ-֊քրդական հարաբերությունների ամրապնդմանը։ Գևորգը և Ղասմբեկը ծառանեբի փոխանակություն էին կատարել։ Մի հավատարիմ քրդի Ղասմբեկը ուղարկել էր Գևորգ Չաուշի մոտ, իսկ Գևորգը իր զինվորներից մեկին ուղարկել էր Խութա Բեկի մոտ որպես թիկնապահ և բաշ–ղոլամ։ Ղասըմբեկի ուղարկածը քուրդ Հասանոն էր, իսկ Գևորգի ուղարկածը՝ Սև Ղուկասը։ Ղասմբեկը բարեկամներ ուներ Խութի և Չխուրի հայկական գյուղերում, նույնպիսի բարեկամներ ուներ Գևորգ Չաուշը քրդական գյուղերի մեջ։ Փոխայցելություններ կատարելիս բաշ–ղոլամները իրենց տերերի աոջևից էին գնում, որ ճանապարհներին իրենց վրա հարձակում չլինի։

Ղասմբեկը քուրդ աշիրեթների մեջ թշնամիներ ուներ, որոնց գլխավորը հասնանցի աշիրեթն էր։ Մերձենալով և համակիր դառնալով հայ ֆիդայիներին, նա ուզում էր ոչ միայն զորացնել հայ և քուրդ ժողովուրդների բարեկամությունը, այլև ֆիդայիների անունով սարսափի մեջ պահել իր հակառակորդ հասնանցի քրդերին։

Գևորգ Չաուշը հաճախ էր լինում այս բեկի տանը և նրան հրացան ուղարկելով նպատակ ուներ ավելի ամրապնդել հայդուկների կապը այդ ազդեցիկ քրդի հետ։

Թեպետ ինքս կասկածով էի վերաբերվում նոր Մելիքի անկեղծությանը, բայց և այնպես սիրով հանձն առա այդ պաշտոնը, քանի որ ես էլ կողմնակից էի հայ և քուրդ ժողովուրդների բարեկամությանը՝ սուլթանական բռնակալության դեմ միասնաբար գործելու համար։ Բացի այդ, դրա մեջ ես տեսնում էի Չաուշի նոր կեցվածքը իմ հանդեպ։ Ձիապանից ես դարձել էի սուրհանդակ, հասարակ շալակատարից հասել էի Գևորգ Չաուշի ամենավստահված անձի աստիճանին։

Ոչ մի բան այնքան բաղձա լի չէ հայդուկի համար, որքան զենքը։ Միայն քաշ մարդը կիմանա, թե ինչ է նշանակում քաջի զենքը նվեր տանել քաշին։

Հասկանալի է, որ ես միայնակ չէի գնալու, այլ իմ շքախմբով, որոնցից մեկը Շենիքցի Մանուկն էր, իսկ մյուսը՝ Չոլոն։

Ես ճանապարհ ընկա Գևորգ Չաուշի ձին հեծած և հրացանը ձեռքիս, որի փողը փաթաթված էր ճերմակ կտավով։

Առջևից բաշ–ղոլամ Հասանոն էր ընթանում, իսկ թիկունքից՝ Մանուկն ու Չոլոն։

Հասանոն քաշ գիտեր ճանապարհները և նրա մեղ հետ լինելը նշան էր, որ Խութա քրդերի մեծավորը մեր բարեկամըն է։ Մենք գնում էինք սարերի կատարներով, թանձր անտառների ու ժայռերի միջով։

Այդ վայրերով էր Մուսան փախցրել Գյուլիզարին։

Զանգաղբյուրի սարով հասանք Տախտակներ։ Ծաղկաշատ սարատափի վրա մի գեղեցիկ պուրակ բացվեց մեր առաջ։ Հասանոն ասաց, որ այդ պուրակում Նոր Մելիքը ամեն գարնան մետաքսե կարմիր վրան է զարկում իր կնոջ համար։

Մեր ոտքերի տակ երևաց Խվներ փոքրիկ գյուղը՝ Ղասըմբեկի սպիտակ քյոշկով։ Ոլոր լեռնուղին սարատափից իջնելով մեզ ուղիղ տանում էր դեպի բեկի ապարանքը։

Լսվեց շների հաչոց։ Հասանոն սաստեց նրանց և մենք հանդիսավոր երթով մոտեցանք սպիտակ քյոշկին։

Խութա բեկը որսի էր գնացել և ես իմ շքախմբով հարկադրված էի սպասել նրա վերադարձին։

Ինձ շատ էին պատմել Ղասմբեկի կնոջ՝ Ջեմիլեի գեղեցկության և խելքի մասին։ Եվ ահա ամուսնու փոխարեն մեզ դիմավորելու եկավ նրա գեղանի տիկինը։ Հասանոն, որ եղել էր այդ ապարանքի բաշ–ղոլամը, հեռվից խոնարհ գլուխ տվեց իր տիրուհուն։

Իմ վիճակը ծանր էր։ Ֆիդայի դառնալուց հետո երկրորդ դեպքն էր, որ ես ստիպված էի լինում կնոջ հետ խոսել։ Բայց այս անգամ ինձ չէին պատժի կնոջ հետ հանդիպելու համար, քանզի ես հատուկ առաքելությամբ էի եկել և հարկադրված էի ինձ պահել չափի և պարտականության սահմանների մեջ։ Ջեմիլեն եկավ ղոլամների հետ, դեղին ճիզմեներ հագած, մեջքին արծաթյա գոտի, պարանոցին մարգարտյա մանյակ և զարդարված սաստիկ։ Զարմանքով նայեց ինձ և իմ համարձակ կեցվածքին ձիու վրա։

— Բարով, տիկին, — ասացի։— Ես Գևորգ Չաուշի սուրհանդակն եմ, և սրանք իմ խմբի մարդիկն են։ Հավատարիմ Հասանոն մեզ հաջող բերեց այստեղ։— Ապա ավելացրի. — Մի նայիր մեզ վրա այդպես զարմացած, թեև մեր տեսքը շատ է սոսկալի, անակնկալ հյուր ենք, սակայն ցանկալի։

— Այդ խոսքն ասողը ո՞վ է։

— Մի հասարակ ղաչաղ, քարափներն ընկած անտիրական մի թռչուն։ Եվ արժե՞ր միթե, որ դու այդպես զուգված–զարդարված ընդառաջ ելնեիր մի կորած հավքի։

— Ով էլ լինես դու, բարով ես եկել մեր քյոշկը, — ասաց Ջեմիլեն ձիու գլուխը բռնելով և ուռած կուրծքը դեմ տալով իմ հոգնած երիվարին։— Մենք սիրում ենք երկնքի ղշերին և մեր բախտը ֆիդայու ձեռքին է։

Նա մի պահ լռեց, մի քայլ ետ գնաց և ապա շարունակեց. — Ինչու՞ ես դու քեզ ղաչաղ անվանում, կամ կորած հավք։ Ես լավ գիտեմ, որ դունյան (աշխարհը) մի անիվ է և մենք՝ նրա մատները։ Մի օր վեր ենք ելնում իբրև բեկ, մյուս օրը տակն ենք իջնում իբրև ղաչաղ։ Բայց ամենից թանկը անիվի սռնակն է, որի շուրջը վեր ու վար է անում անիվն իր ճաղերով։

— Խանու՛մ, — ասացի, հիացած նրա խելացի պատասխանով, — ճիշտ է, որ մենք նման ենք երկնքի հավքերին, բայց ես մի դժբախտ հավք եմ՝ վերևից վար գլորված։

— Դու մի քաջ ֆիդայի ես և ինձ ծանոթ է կյանքիդ պատմությունը։ Այս տան մեջ ես շաբաթներով բուժել եմ Սպաղանաց Գալեի թևը և խնամել ու պահել եմ շատ ֆիդայիների։ Իսկ Գևորգ Չաուշը ՛այս տան մշտական այցելուն է և գնահատելի բարեկամը։

— Ես էլ այդ բարեկամության համար եմ այստեղ եկել, խանու՛մ, — անմիջապես վրա բերեցի ես։

Այդ խոսքի վրա տիկինը մոտեցավ և ինձ նվիրեց արծաթյա կոճակներով մի ելեկ։

— Ա՛ռ այս նվերը Ջեմիլեի կողմից, — ասաց նա, — որ նրա ձեռքով է կարված, իսկ այժմ վայր իջիր ձիուց, — և հրամայեց ղոլամներին, որ ձիու սանձը և ասպանդակները պահեն։

— Ների՛ր, խանում, — ասացի, — որ պահելով այս թանկագին հիշատակը ինձ վրա, չպիտի կարողանամ սակայն ձեր ապարանքը մտնել, մինչև որ համապատասխան փոխհատուցում չբերեմ քեզ և միայն այն ժամանակ իրավունք ունենամ բազմել ձեր կողքին։ Իսկ այժմ վերցրու այս հրացանը, որ Գևորգ Չաուշի նվերն է նոր Մելիքին իբրև բարեկամության նշան։ Բայց կինը նույնպես ռազմիկ է, և ես իմ քաշ հայդուկապետի զենքը վստահում եմ քաշի ձեռքին՝ իր քաջին հանձնելու։

— Նե՛րս մտեք, — ասաց Ջեմիլեն խոնարհաբար իրենց շեմքը ցույց տալով։— Սա Գևորգ Չաուշի եղբոր տունն է, իսկ ես Գևորգի քույրն եմ։ Խութի և Մոտկանի քրդի և հայի մեջ տարբերություն չկա։ Նույնիսկ քրդերը լեզվով հայախոս են։ Մեր մեջ մեկը անունով հայ է, մյուսը՝ անունով քուրդ, մեկը՝ խաչապաշտ, մյուսը՝ իսլամ, բայց բոլորն էլ մեկ են— և Բռնաշենի վանքը, և Մարութա ս. Աստվածածինը՝ մեր բոլորի ուխտատեղին։ Նե՛րս մտեք։ Իմ բարի Հասանո, պատվիրակներիդ աոաջնորդիր Ղասմբեկի դիվանխանեն։

Ես կռացա, որ զենքը հանձնեմ, բայց այդ միջոցին երկընքով մի հավք անցավ։

Խանումը վերև նայեց։

— Զա՛րկ, — ասաց Շենիքցի Մանուկը, — քաջությունդ ցույց տուր։ Տես, հոսընկուլը բարձրից դեպի դիմացի ժայռն է թռչում։

Մինչև փորձառու Շենիքցին իր խոսքը կավարտեր, Չոլոն շտապով մի փամփուշտ տվեց ինձ և ես մի դիպուկ հարվածով թռչունը վայր բերեցի երկնքից։ Ընկավ ուղիղ Ջեմիլեի ոտքերի առաջ, մի քանի քայլաչափ հեռու։ Չոլոն վազեց և որսը բերելով տվեց ինձ.

— Սա էլ իմ կողմից նվեր ձեզ, — ասացի ես և զարկված հավքը հրացանի հետ հանձնեցի քյոշկի տիրուհուն։

Այդ միջոցին մի կարճատև փող հնչեց և Խութա բեկը սարից իջնելով, շտապով առաջացավ դեպի իր ապարանքը։ Առջևից ընթանում էր բաշ–ղոլամ Սև Ղոլկասը, Հասանոյի հետ փոխանակված մեր ֆիդային, իսկ ետևից և կողքերից գալիս էին տասնյակի չափ ղոլամներ սպիտակ քոլոզներով և որսով ծանրաբեռ։

Խանումը մոտեցավ և Գևորգ Չաուշի հրացանը հանդիսավորությամբ հանձնեց իր տիրոջը։ Նոր Մելիքը համբուրեց զինափողը՝ գլուխը խոնարհելով զենքը բերողի և հանձնողի առաջ։

— Գևորգ Չաուշին շատ բարև արա։ Նա իմ դեմ շատ կռիվներ է մղել, բայց դա առաջ էր։ Մենք այժմ բարեկամներ ենք և նա իմ եղբայրն է, — խոսեց բեկը։— Մեր ընդհանուր թշնամին սուլթանն է։ Սուլթանից բացի ես ունեմ նաև երկու գլխավոր թշնամի. մեկը հասնանցի աշիրեթն է, որ նստած է Սասնո լեռների վրա, իսկ մյուսը հայդարանցի քրդերն են, որ տիրում են Քոսուրա սարերին։ Թող այս զենքը ավելի ամրապնդի դաշինքը իմ և հայ ֆիդայիների միջև ընդդեմ մեր ընդհանուր թշնամու և իմ ոխերիմ աշիրեթների։ Ջեմիլեն սպանված հավքը ձեռքին լռությամբ ընթացավ դեպի շեմքը։

— Որսից եմ գալիս, բայց հաջողակ որսը այստեղ է կա՛տարված, — զսպված խորամանկությամբ նկատեց նոր Մելիքը՝ մի կտրուկ հայացք նետելով վրաս և երկար նայելով խանումի ետևից։

— Բարեկամի տուն է, մտե՛ք, — գոչեց Խութա լեռների տերը՝ ձեռնացույց անելով իր ապարանքի բացված դուռը։

— Ուշ է, Խութա բեկ, իմ առաքելությունը ավարտված է և ես պետք է վերադառնամ, — բացատրեցի ես և հրաժեշտ առնելով նոր Մելիքից և նրա ղոլամներից յուրաքանչյուրին մի քանի մանրադրամ պարգև տալով, իմ շքախմբով անհետացա Խութա լեռների մեջ։

Բաշ-ղոլամ Սև Ղուկասը բրդյա շալով վիզն ու ականջը փաթաթած, մինչև Բռնաշենի սահմանը ուղեկցեց մեզ և Հասանոյի հետ համբուրվելով՝ վերադարձավ Խվներ։

Հասանոն դարձյալ առջևից էր գնում։

Ճանապարհին Չոլոն հարցրեց.

— Դու հավքի՞ն զարկեցիր, թե՞ խանումին։

— Երկուսին էլ, — վրա բերեց Շենիքցի Մանուկը։

— Եվ որովհետև ես այդ հաջող որսը քո տված գնդակով արեցի, Չոլո, ուրեմն քեղ է պատկանում խանումի արծաթե կոճակներով ելեկը։

Ու ես Չոլոյին հանձնեցի Ջեմիլեի ինձ տված թանկագին պարգևը։

Բովանդակություն   Նախաբան   Խոսք հեղինակի
Մաս I-1   Մաս I-2   Մաս I-3   Մաս I-4   Մաս I-5   Մաս I-6   Մաս I-7   Մաս I-8
Մաս II-1   Մաս II-2   Մաս II-3   Մաս III-1   Մաս III-2

 

Լրացուցիչ տեղեկություններ

Աղբյուր՝ Խաչիկ Դաշտենց «Ռանչպարների կանչը»: Երևան:

Տրամադրել է՝ Արևիկ Գառամովա
Scanned: Արևիկ Գառամովա
OCR: Անդրեյ Մ.
Ուղղագրում՝ Անդրեյ Մ.

Տես նաև

«Ռանչպարների կանչը» ռուսերեն / ”Зов пахарей” на русском

Design & Content © Anna & Karen Vrtanesyan, unless otherwise stated.  Legal Notice