ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ (1500–1800 ԹԹ.)

Ժամանակաշրջանի ընդհանուր բնութագիրը։ Երևանի գրավումը Շահ– Իսմայիլի կողմից (1502 թ.): Քաղաքի գրավումը մերթ թուրքերի, մերթ էլ պարսիկների կողմից 1514—1550 թթ.։ Երևանը 1551 — 1555 թթ. թուրք-պարսկական պատերազմների ժամանակ։ Մուստաֆա Լալա փաշայի 1579 թ. արշավանքը և Երևանի գրավումը։ Ֆահրադ փաշայի 1583 թ. արշավանքը դեպի Երևան և վերջինիս բերդի վերակառուցումը։ Ֆահրադ փաշայի նշանակած նոր բեյլերբեյը և Երևանի ու շրջակա բերդերի կայազորները։ 1590 թ. հաշտությանը։ Շահ-Աբբասի 1603—1604 թթ. արշավանքը և Երևանի գրավումը. Թավրիզի ու Նախիջևանի գրավումը, Երևանի բերդի ընդարձակումն ու ամրացումը, Երևանի բերդի պաշարումը և գրավումը։ Մեր հիշատակարանները Երևանի բերդի պաշարման ու գրավման մասին։ Ջղալօղլի Սինան փաշայի արշավանքը։ Բազմահազար հայերի (այդ թվում և երևանցիների) բռնագաղթը դեպի Պարսկաստանի խորքերը։ Ջալալիների ասպատակությունները։ 1606 —1609 թթ. սովը։ Կարճատև հաշտություն։ Օքուզ Ահմադի և Խալիլ փաշայի 1616 —1617 թթ. արշավանքները և Երևանի պաշարումը։ Սուլթան Մուրադ IV–ի 1635 թ. արշավանքը և Երևանի գրավումը։ Շահ-Սեֆիի 1636 թվականի արշավանքը և Երևանի վերագրավումը։ Արարատյան աշխարհի ավերումը և բնակչության ծանր վիճակը Մուրադ IV–ի ու Շահ-Սեֆիի արշավանքների հետևանքով։ 1639 թվականի հաշտության պայմանագիրը և Երևանը։ Օսմանական և պարսկական բանակների ազգային խայտաբղետ կագմն ու սպառազինությանը։ Թահմազ-Ղուլի խանի նվաճումներն Անդրկովկասում։ Եղվարդի 1735 թվականի ճակատամարտը։ Կարսի բերդի պաշարումը։ Երևանի գրավումը 1735 թ. սեպտեմբերի 22-ին և թուրք-պարսկական հաշտությունը

Ազատագրական շարժման արտահայտումները Երևանում մինչև XVIII դ. սկիզբը։ Իսրայել Օրու նամակ-խնդրագրերն ու զեկուցագրե-

րը և Երևանը։ Երևանի ազատագրման հարցը Օրուն փոխարինած Մինաս վարդապետի նամակներում ու զեկուցագրերում։ Հայոց կաթողիկոսի և Թիֆլիսի արքեպիսկոպոսի նամակներն՝ ուղղված Մինաս վարդապետին։ Պետրոս դի Գիլանենցի օրագրությունը։ Պետրոս I-ի կասպյան արշավանքը և ազատագրական շարժման աշխուժացումը։ Ազատագրական պատերազմները Ղարաբաղում և Սյունիքում։ 1724 թ. Երևանի պաշտպանության մասին եղած սկզբնաղբյուրներն և ուսումնասիրությունները։ Պարսկաստանի ու Անդրկովկասի ներքին դրությունը XVIII դ. աոաջին քառորդի վերջերին և թուրքական արշավանքը։ Թուրքական բանակի առաջավոր ջոկատի արշավանքը Յալղուզ Հասանի և Ղոչ Ալիի գլխավորությամբ. Եղվարդի ճակատամարտը և Կարբիի դեպքերը։ Երևանի պաշարումը և առաջին կռիվները հայ-պարսկական աժերի ու թուրքական բանակի միջև։ Թուրքական բանակի նոր ստացած համալրումները։ Թուրք պատմագիր Չելեբիի վկայությունները։ Երևանի և շրջակա գյուղերի բնակիչներից կազմված զորքերի թիվը, ջոկատները, ղեկավարները, քաղաքի պաշտպանության համակարգը ըստ նախօրոք մշակված պլանի։ Հերոսամարտեր։ Նոր համալրում։ Վերջին հերոսամարտը։ Երևանի գրավումը թուրքական բանակի կողմից։ Երևանի 1724 թվականի պաշտպանության նշանակությունը։ Թուրքական տիրապետության հաստատումը երկրում և բնակչության ծանր վիճակը։ Սոցիալական շարժման արտահայտությունները Երևանում XVII դ. առաջին քառորդում

Դրությունը Նադիր շահից հետո և ժամանակաշրջանի քաղաքական կարևորագույն անցքերը։ Երևանի կիսանկախ խանությունը. Երևանի խանության անկախացումը, Մահմադ և Ազատ խաների արշավանքներն ու դրանց ետ մղումը վրացական զորքերի օգնությամբ, Երևվանի խանը վրացական թագավորների հարկատու։ Լեզգիների 1753— 1754 թթ. արշավանքները և երկրի ավերումը։ Հերակլ II-ի 1765 ու 1769 թվականների արշավանքները և Երևանի խանի հարկատվության վերականգնումը։ Հերակլ II-ի 1779 թվականի արշավանքը և դրա հետևանքները։ 1781 —1794 թվականների դեպքերից։ Աղա-Մամեդ խանի ավերիչ արշավանքը և Երևանի խանության ենթարկումը շահական իշխանությանը։ 1796—1800 թվականների դեպքերը և Երևվանը։ Ազատագրական շարժման ուժեղացումը դարի վերջերին

Քաղաքական դեպքերի թողած ազդեցությունը Երևանի խանության և Երևան քաղաքի վարչական վիճակի վրա։ Երևանի խանության (կուսակալության) մյուս անունները։ Խանության սահմանները և գրաված տերիտորիան։ Մահալաբաժանումը։ Մահալների կառավարչական սիստեմը։ Երևանի խանության մասալները XIX դ. սկզբներին։ Երևանը համանուն խանության կենտրոն։ Երևանի բերդը և նրա կայազորը։ Խանական զորքի սպառազինությունը։ Երևանի խանությունը որպես ներքին իրավունքներով օժտված ֆեոդալական իշխանություն։

Խաների (բեյլերբեյերի) նշանակման կարգը, իրավունքները, եկամուտները։ Երևանի խանի (բեյլերբեյի) հարաբերությունները հարևան խանությունների ու փաշայությունների նետ։ Երևանի թուրք փաշաները։ Երևանի խաները ժամանակակից հեղինակների բնութագրմամբ։ Երևանի խանության վարչական ապարատը և պաշտոնները, Երևան քաղաքի վարչական վինակը և կառավարման կարգը

Արհեստների զարգացման խափանման ազդակները։ Արհեստների տեսակները։ Արհեստների զարգացման աստիճանը։ Աշխատանքի բաժանումը արհեստի ներսում։ Արհեստների տեղաբաշխումը քաղաքում։ Համքարությունները։ Արհեստավորներից գանձվող հարկերը

Երևանի առևտրի նշանակության բարձրացումը։ Ներքին առևտրի բնույթը և կազմակերպումը քաղաքում։ Ապրանքների տեսակներն ու գները։ Դրամահատությունը և դրամի միավորները։ Արտաքին առևտրի բնույթը։ 1639 թ. հաշտությունը և նրա ազդեցությունն արտաքին առևտրի զարգացման վրա։ Պետական մյուս պայմանագրերում առևտրին նվիրված հոդվածների բնույթը։ Ճանապարհները։ Հաղորդակցության միջոցները։ Ճանապարհների վտանգավորությունը։ Արտաքին քարավանային առևտուրը։ Մաքս։ Չափի ու կշռի միավորները։ Առևտրականների ու վաճառականների խմբերը։ Կապիտալի համակենտրոնացման աստիճանը

Հողատիրության ձևերը։ Հողի առ ու վաճառքը, նվիրատվությունը և ժառանգման կարգը։ Վաշխառություն։ Այգու և հողի չափման միավորները։ Ոռոգումը։ Քաղաքի գյուղատնտեսության կարևոր հյուղերը՝՝ այգեգործությունը և բանջարաբուծությունը։ Տնայնագործական գինեգործություն։ Հողից վերցվող հարկերը։ Բնական աղետները և դրանց հետևանքով քաղաքի գյուղատնտեսական հյուղերի կրած վնասները

Հասարակության խմբերը։ Հասարակության արտոնյալ դասի դիրքն ու արտոնությունները։ Աշխատավոր բնակչության խմբերն ըստ զբաղմունքի։ Հարկերն ու հարկադիր աշխատանքները և աշխատավոր բնակչության ծանր դրությունը։ Վարձու աշխատողները և նրանց իրավական ու տնտեսական դրությունը

Քաղաքի բնակչության շարժումը. բռնի տեղահանությունները և ներգաղթերը։ Բնակչության ազգային կազմը։ Երևանի ունիթորական միսիան։ Հավատափոխությունը և դրա դրդապատճառները։ Բնակչության աճն ու մոտավոր թիվը։ Առողջապահական վիճակը։ Ֆալախկա պատիժը։ Բնակչության սովորությունները։ Կրոնական տոները

Քաղաքի ավերումը պատերազմների և 1679 թվականի երկրաշարժի հետևանքով։ Քաղաքի արտաքին ընդհանուր տեսքը։ Թաղամասերն ու արվարձանները։ Ներքին կյանքը։ Շուկան և հրապարակները։

Բաղնիքները, քարավանատները, գերեզմանոցը։ Տների կառուցվածքն ու բակերը։ Խմելու ջուրը։ Եկեղեցիներ, մզկիթներ, կամուրջներ։ Բերդն ու խանի ապարանքը։ Ժ. Շարդենի նկարագրած հին աշտարակը

Պայմանները։ Դպրոցները։ Եկեղեցիներում պահպանվող ձեռագրերը։Երևանցի գրիչները։ Նաղաշ Հովնաթանի գործունեությունը Երևանում։Սաֆարօղլի տաղասաց։ Չափածո վիմագիր արձանագրություններ։Երևանի քարավանատանը թարգմանված «Մտաց բանային» երկը։։

Միմոսների և կատակերգակների փողոցային համերգները։Խաչատուր Ծաղկող։ Մարգար Զաքարիա Խոհենց Երևանցի։Ստեփանոս Րաբունի։ Մելքիսեթ վարդապետ Երևանցի և Աբրահամ Երևանցի։ Սիմեոն Երևանցի։ Ոսկան Երևանցի։ Մովսես Սյունեցու գործունեությունը Երևանում։ Եփրեմ կաթողիկոս Ձորագյուղցի։ Երևանցիների մշակույթը Նոր Երևան գաղութում

Աղբյուր՝ Հակոբյան Թ., Երևանի պատմությունը (1500—1800 թթ.). – Եր., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1971։
Scanned: Վահագն Մխոյան
OCR: Դիանա Ազատյան
Ուղղագրում՝ Լինա Քամալյան

• Թադևոս Հակոբյան. Պատմական Հայաստանի քաղաքները
• Կամսար Ավետիսյան. Հայրենագիտական էտյուդներ
• Вараздат Арутюнян. Город Ани