ArmenianHouse.org - Հայ գրականություն, պատմություն, կրոն
Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support
ArmenianHouse.org in EnglishArmenianHouse.org in Russian
Թադևոս Հակոբյան

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ (1500–1800 ԹԹ.)

Previous | Բովանդակություն | Next

[էջ 452]

ՀԱՄԱՌՈՏ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՏԵՂԵԿԱՏՈՒ ՑՈՒՑԱԿ

1. Երևանի պատմության հիմնական տարեթվերը (1500-1800 թթ.)

1502 թ. — Պարսկաստանի Շահ-Իսմայիլը գրավում է Երևանը։

1514 թ.— Սուլթան Սելիմը գրավում է Երևանը։

1534 թ.— Սողթան Սուլեյմանը գրավում է Երևանը։

1555 թ.— Սուլթան Սուլեյմանը գրավում է Երևանը։ Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև կնքվում է հաշտության պայմանագիր, ըստ որի երկու պետությունների միջև սահմանային գիծն անցնում էր Հայկական Պար, Կոտուրի և Զագրոշի լեռնաշղթաներով։

1579 —1580 թթ. — Թուրքական զորավոր Մուստաֆա Լալա փաշան գրավում է Երևանը։

1580 — 1581 թթ.— Երևանում բռնկվում է սով։

1581 թ. — Դեկտեմբերի 9 — 12-ը Երևանում եղել է անգլիացի վաճառական ճանապարհորդ Ջոն Նյուբերին՝ Թավրիզից Թոքատ գնալիս։

1581 —1582 թթ. — Թուրքական զորավար Ֆահրադ փաշան գրավում է Երևանը։

1582 —1583 թթ. — Թուրքական Ֆահրադ փաշան կառուցել է տալիս Երևանի՝ մինչև XIX դ. վերջերը պահպանված բերդը։

1590 թ.—Ժամանակավոր հաշտություն է կնքվում Շահ-Աբաս I-ի և թուրքական Ֆահրադ փաշայի միջև։

1604 թ.—Օգոստոս, Շահ-Աբաս I-ը գրավում է Երևանը։ Աշուն, թուրքական Ջղալօղլի Սինան փաշայի արշավանքը դեպի Երևան։

Աշուն, Շահ-Աբաս I-ի հրամանով Արարատյան երկրից և շրջակայքի գավառներից տասնյակ հազարավոր

[էջ 453]

հայ բնակիչներ են բռնագաղթեցվում դեպի Պարսկաստանի խորքերը։

1605 թ.—Ժամանակավոր հաշտություն է կնքվում պարսիկների և թուրքերի միջև։

1605 —1607 թթ.—Ջալալիներն ասպատակություններ են կատարում Հայաստանում և հարևան երկրներում։

1606 —1609 թթ.—Հայաստանում և հարևան շրջաններում բռնկվել է ահռելի սով, որը խլել է մարդկային բազմաթիվ զոհեր։

1616—1617 թթ.—Օքուզ Ահմադի ու Խալիլ փաշայի արշավանքը և Երևանի պաշարումը երկուս ու կես ամիս տևողությամբ։

1620-ական թթ. սկիզբ — Մովսես Սյունեցի վարդապետը (հետագայում՝ հայոց կաթողիկոս ) Երևանում կառուցում է ս. Անանիա վանքը և դրան կից Սյունիքի Մեծ Անապատի բարձրագույն դպրոցի օրինակով հիմնում ուսումնարան։

1630-ական թթ. առաջին կես. — Երևանում եղել է Եվրոպական ճանապարհորդ Ադամ Օլեարին։

1635 թ. — Թուրքական սուլթան Մուրադ Դ-ն գրավում է Երևանը։

1636 թ. — Պարսկաստանի Շահ-Սեֆին գրավում է Երևանը

1639 թ. — Մայիսի 17, Իրաքի սահմանագլխին գտնվող Զեհաբ կամ Զոհաբ գյուղի մոտ Թուրքիայի և Պարսկաստանի միջև կնքվում է հաշտության պայմանագիր, որով ավարտվում են թուրք-պարսկական երկարատև պատերազմները. դրանք նորից բռնկվեցին 1639 թ. հաշտության դաշինքից 80 տարի անց՝ XVIII դարի 20-ական թվականների սկզբներին։

1642 թ. — Երևանում երևացել է մորեխ։

1652 —1653 թթ. — Մոծակ մականունով Խոջա Գրիգորը Գետառից խմելու ջուր է բերում Կաթողիկե եկեղեցու բակը և դրա շրջակայքի թաղամասերը։

1655 թ. —1604 թվականին Պարսկաստան քշված երևանցիներին Շահ-Աբաս II-ի հրամանով Սպահանից հանում են և բնակեցնում քաղաքից դուրս՝ Նոր Ջուղա թաղամասի մոտակայքում։ Երևանում եղել է ֆրանսիացի ճանապարհորդ Տավերնիեն։

1659 — 1663 թթ. — Պարսկաստան բռնագաղթեցված երևանցիները Սպահանի մոտ, իրենց Նոր Երևան թաղում կառուցում են ս. Ամենափրկիչ հոյակապ եկեղեցին։

1664 թ. — Կառուցում են Գետառի՝ մինչև այժմ կանգուն կամուրջը՝ քաղաքի հյուսիսային կողմում։

[էջ 454]

1673 թ.— Երևանում եղել է ֆրանսիացի վաճառական-ճանապարհորդ Ժ. Շարդենը։

1679 թ.—Հունիսի 4, Երևանում և շրջակայքում տեղի է ունենում աղետաբեր երկրաշարժ, որի հետևանքով քաղաքը մեծապես ավերվում է ու վերածվում փլատակների։

1681 թ.— Երևանում բռնկվում է սով։

1692 թ.— Երևանում երևացել է մորեխ։

1713 թ.—Երևանում երևացել է մորեխ, որը մեծ վնաս է պատճառել քաղաքի այգիներին ու ցանքսերին։

Երևանում բռնկվել է սով։

1722 թ. — Թուրքիան պատերազմ է սկսում Պարսկաստանի դեմ։ Սկսվում է Պետրոս I-ի պարսկական արշավանքը։

1724 թ.— Երևանի հերոսական պաշտպանությունը թուրքական զավթիչներից։

Եղվարդի դաշտում տեղի է ունենում ճակատամարտ Յալղուզ Հասանի ու Ղոչ Ալիի գլխավորած թուրքական ջոկատի և Երևանի Միհրալի-խանի զորքերի միջև։

Հունիսի 7, ամբողջ օրը տևած այրունահեղ ճակատամարտից հետո թուրքական ստվարաթիվ բանակին հաջողվում է կոտրել քաղաքի հայ հերոս պաշտպանների դիմադրությունը և գրավել Երևանը։

1729 թ.—Փետրվարի 13, Ռեշտ քաղաքում Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև կնքվում է առևտրական պայմանագիր, որը մեծ նշանակություն է ունեցել նաև Երևանի համար։

1735 թ. — Տեղի է ունենում Եղվարդի ճակատամարտը, որտեղ Թահմազ-֊Ղուլի խանը թուրքերի նկատմամբ տանում է փայլուն հաղթանակ։

Սեպտեմբերի 22, Թահմազ-Ղուլի խանը (հետագայում՝ Պարսից շահ Նադիր-շահ անունով) գրավում է Երևանը։

1760 թ.—Հուսեին-Ալի խանը կառուցում է Գյոյ-ջամին։

1765 թ.— Վրաց Հերակլ II թագավորի արշավանքը դեպի Երևան։

1769 թ. — Վրաց Հերակլ II թագավորի արշավանքը դեպի Երևան։

1779 թ. — Վրաց Հերակլ II թագավորի արշավանքը դեպի Երևան և Երևանի խանության ավերումը։

1793 թ.— Տեր-Գրիգորյան եղբայրները Գետառից ագուգաներով խմելու ջուր են բերում Կոնդի ս. Հովհաննես եկեղեցու բակը և այդտեղից բաշխում շրջակայքի թաղերին։

[էջ 455]

1795 թ. — Աղա-Մամեդ խանը արշավում է դեպի Անդրկովկաս և ավերում երկիրը։

1796 թ. — Ռուսական զորքի արշավանքը դեպի Անդրկովկաս։

Եկատերինա II-ին փոխարինած Պավել I-ի հրամանով նոյեմբերին դադարեցվում է Պարսկաստանի հետ սկսված այդ պատերազմը։

1798 թ.— Կառուցվել է Երևանի խաների՝ մինչև XIX դ. վերջերը պահպանված պալատը։

2. Երևանի բեյլերբեյները (պարսկական խաներն ու թուրքական փաշաները)

Մինչ կիսանկախության շրջան

Ռևան խան, նշանակված Շահ-իսմայիլի կողմից ..... XVI դարի սկիզբ

Յաղուբ-բեկ .... հիշատակված 1557 թվականին

Շահ-ղուլի խան . . — » — 558 թվականին

Թոխմախ Մահմուդ խան . . . 1575 — 1583 թթ.

Ջղալօղլի Յուսուֆ փաշա . . . 1580-ական թվականներ

Խդըր կամ Խզըր բեյլերբեյ .... 1590-ական թվականների վերջեր

Շերիֆ Մահմադ փաշա . . . XVII դ. սկիզբ

Ամիրգունա-խան .... 1604 — 1625 թթ.

Աբաս-Ղուլի խան, Ամիրգունա-խանի որդին .... 1620-ական թվականների երկրորդ կես

Թահմազ-Ղուլի խան, Ամիրգունա-խանի որդին .... 1620-ական թթ. վերջեր և 30-ական թթ. առաջին կես

Մուրթուզա փաշա ..... 1630-ական թթ. կես

Քյալբ-Ալի խան .... 1636 — 1639 թթ.

Ջաղաթա-Քյոթուկ, Մահմուդ խան . . . 1630-ական թվականների վերջ և 40-ական թվականներ։

Խոսրով խան, հավատափոխ վրացի ..... 1648 — 1653 թթ. Մահմադ-Ղուլի խան .... 1654 — 1655 թթ.

Նաջաֆ-Ղուլի Մահմեդ խան (Փլավթյոքան) .... 1656—1657 թթ.

Ղազախ-խան, Նաջաֆ-Ղուլի որդին . . . հիշատակվում է 1657 թվականին

Աբսա-խան, Ամիրգունա խանի ծերունի որդին .... հիշատակվում է 1663 թվականին

Աբաս-Ղուլի . . . հիշատակվում է 1669 թվականին

[էջ 456]

Սաֆի խան, ազգով լեզգի ..... հիշատակված 1669 թվականին

Սարուխան, խանի տեղապահ հիշատակված 1669 թվականին

Սեֆի-Ղուլի խան, Ատրպատականի կուսակալ Ռոստոմ խանի որդին .... 1670 — 1678 թթ.

Չալ-խան, հավատափոխ վրացի .... 1679 —1688

Մուրթուզա-Ղուլի խան, Նախիջևանի խանի որդին .... 1688 — 1690 թթ.

Մահմադ-Ղուլի խան . . . 1690—1693 թթ.

Ֆարզալի խան, Ամիրգունա խանի թոռը ..... հիշատակվում է 1700 թ.

Զոհրա-խան .... XVIII դ. սկիզբ

Ալլահ–Ղուլի խան .... հիշատակվում է 1709 թվականին

Մեհրալի խան ..... 1719 — 1724 թթ.

Ռաջափ փաշա. . . . . 1725 — 1727 թթ. ?

Իբրա&իմ փաշա ..... 1727 թ. ?

Մուստաֆա փաշա ..... հիշատակվում է 1728 թվականին

Դեֆդերդար-Ալի փաշա .... հիշատակվում է 1734 թվականին

Հաջի-Հուսեին փաշա Տերենտացի .... հիշատակված 1735 թվականին

Կիսանկախության շրջան

Հասան-Ալի խան (Ղաջար) ..... հիշատակվում է 1735 թվականին

Մահմադ–Ղուլի Մուսաբեկյան (Սյունեցի) .... ժամանակը անորոշ

Փիր-Մահմադ խան ..... ժամանակը անորոշ

Խլիլ-խան Յոզբեկ . . . . . 1750-ական թթ. սկիզբ

Հուսեին-Ալի-խան .... 1762—1783

Ղուլամ-Ալի խան ..... 1780-ական թվականների երկրորդ կես

Մահմադ խան .... 1780-ական թթ. վերջեր

Ալի-Ղուլի խան .... հիշատակվում է 1794 թվականին

Մահմադ խան (երկրորդ անգամ) .... 1796 —1801 թթ.

Լրացուցիչ տեղեկություններ

Աղբյուր՝ Հակոբյան Թ., Երևանի պատմությունը (1500—1800 թթ.). – Եր., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1971։
Scanned: Վահագն Մխոյան
OCR: Դիանա Ազատյան
Ուղղագրում՝ Լինա Քամալյան

Տես նաև
Design & Content © Anna & Karen Vrtanesyan, unless otherwise stated.  Legal Notice