ArmenianHouse.org - Հայ գրականություն, պատմություն, կրոն
Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support
ArmenianHouse.org in EnglishArmenianHouse.org in Russian

Մեհրուժան եղբայր Բաբաջանյան

ԽԱՉԱՊԱՏՈՒՄ


Ներածություններ  1.Պատմական վկայություններ  2.Հայոց վերածնունդ
3.Տիեզերալույս հայրերը Սուրբ Խաչի մասին  4.Սուրբ Խաչի տոները
5.Ժամանակակից վկայություններ

[ page 199 ]

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[ page 200 ]

ԾԵՐ ՎԱՆԱԿԱՆԻ ՄԱՐԳԱՐԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հիվանդ և ծեր մի վանական, որը երկրորդ համաշխարային պատերազմի ժամանակ գտնվում էր գերմանացիների գրաված ռուսական քաղաքում, բոլոր իր հայրենակիցներին հորդորում էր, որ չվախենան և ուրիշ տեղ չգնան, որովհետև ասում էր, որ գերմանացիները իրենց մոտ հյուր են, իսկ հյուրերը, ինչպես հայտնի է, երկար չեն մնում։ Եվ ինչ-ինչ մարդկանց միջոցով այս լուրը հասնում է քաղաքի գերմանացի պարետին, որը երկու զինվոր է ուղարկում, որ տեղում գնդակահարեն հանդունգն վանականին։

Երբ նրանք ավտոմատներով ներս են մտնում, անկողնում պառկած ծեր վանականը բացականչում է. «Մարդասպանները եկա՛ն։ Իսկ ո՞ւմ վրա պիտի կրակեք. տեսնո՞ւմ եք իմ վրա Փրկչի Խաչն է, ի՞նչ է Հիսուսի վրա՞ պիտի կրակեք, դեռ ասում եք թե քրիստոնյա եք ու Աստծուն հավատում եք»։ Եվ առանձին-առանձին դիմելով նրանց՝ ավելացնում է. «Դու երկու երեխա ունես, իսկ դու՝ երեք»։ Ապշած զինվորները, առանց հրամանը կատարելու, գնացին և պարետին պատմեցին տեղի ունեցածի մասին, որը այդ լսելով այդ, իր հրամանը չեղյալ հայտարարեց, ու ծեր վանականը ապրեց մինչև խաղաղ ժամանակները։


ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՔԱՀԱՆԱՅԻ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑԸ

Մի անգամ հոգեհանգստյան պատարագից հետո ինձ մոտեցան ննջեցյալի կինն ու նրա բարեկամուհին և խունկ խնդրեցին։ «Ինչի՞ համար է, հարցրեցի նրանց»։ «Տանը, աղջկաս հետ ինչ որ բան է պատահել։ Գիշերը մեռած ամուսինը, որ

[ page 201 ]

կախվելով սպանել էր իրեն, գալիս և դուրս է կանչում»։ «Իսկ նա ի՞նչ»։ «Դուրս է գալիս»։ «Եվ ի՞նչ են նրանք անում»։ «Խոսում են միմյանց հետ, և չգիտես ինչու հանգուցյալը կնոջը խնդրում է հանել մահճակալի գլխավերևում կախված Խաչը։ Ես էլ ուզում եմ խունկ ծխեցնել բնակարանում»։ «Ահա թե ինչ, ասացի ես նրան վճռականորեն, Խաչը ոչ մի դեպքում թող չհանի, ապա թե ոչ՝ կարող է կործանվել։ Քեզ խունկ կտամ, շիկացած ածուխի վրա դիր ու բնակարանում ծխեցրու։ Վերցրու նաև մկրտության ջուր և տանը ամեն բան ցողիր՝ նույնիսկ զուգարանը։ Ցողիր Խաչը թաթախելով և աղոթքով. «Հանուն Հոր և Որդու և Սուրբ Հոգու» անունով։ Իսկ աղջիկդ թող սոված փորին խմի այդ ջրից և, ինչքան հնարավոր է, թող շուտ գա ինձ մոտ։ Եթե ամուսինը նորից գա, թող նրա հետ դուրս չգա, այլ այդ ժամանակ թող աղոթի. «Տեր, ողորմի՜ր»։ Աղջկա մայրը խոսք տվեց ամեն բան իմ ասածով կատարել, և երկուսով հեռացան։

Անցավ երկու շաբաթ, ինձ մոտ եկավ կախվողի գյուղից մի ջահել կին, որ մկրտվի։ Արարողությունից հետո ես հարցրեցի նրան. «Գիտե՞ս արդյոք, որ ձեր գյուղից մեկը վերջերս կախվեց»։ «Գիտեմ, ասաց նա»։ «Ասա նրա կնոջը, թող շտապ գա ինձ մոտ»։

Նա խոստացավ փոխանցել։

Մյուս կիրակի ինձ մոտ եկավ կախվողի կինը։ Ես նախ մանրակրկիտ խոստովանեցրի նրան և արձակեցի իր կատարած մեղքերից, որից հետո նա հանգամանորեն պատմեց կատարվածի մասին, որ իր ամուսինը հաճախակի էր հարբում, երբեմն էլ տուն էր գալիս վատ տրամադրությամբ, որի ժամանակ նրա մոտ այս կյանքից կամավոր հեռանալու ցանկություններ էր առաջանում։ Մի քանի փորձեր արեց որ ինքնասպան լինի, բայց կինը թույլ չէր տվել այդ իրագործել, բայց մի անգամ աչալուրջ չեղավ, և նա կախվեց։ Երբ թաղեցին, կինը իր տեղը չէր գտնում, այնքան ծանր էր տանում կատարվածը։ Միշտ ննջեցյալին, կարծես իր կողքին էր զգում։ Ու անընդհատ մի միտք էր սողոսկում նրա ներսը. «Կախվեմ, ես էլ ամուսնուս հետևից գնամ այն աշխարհ, այս դառը և անհաջող կյանքից»։ Իսկ երբեմն այդ հետապնդող միտքը այնքան ուժեղ էր լինում, որ կարծես թե ինչ-որ մեկը պարտադրում էր նրան այն իրագործել, և հազիվ հազ էր նա հեռացնում իրենից այդ ահավոր

[ page 202 ]

ցանկությունը։

Թաղումից տաս օր հետո նրա դրությունը ավելի վատթարացավ, իսկ բնակարանում սկսվեցին տարօրինակ ու անհասկանալի բաներ կատարվել։ Քիչ չէր որ անընդհատ ամուսնու ներկայությունն էր զգում կողքին, ավելացան նաև ինչ-որ աղմուկներ, շրշյուններ. կարծես թե օդի միջով ուրվական էր շրջում, երբեմն էլ սառնություն փչում վրան։ Մի անգամ հեռուստացույցի անտենան ինքնիրեն սկսեց տեղաշարժվել, նույնիսկ զրնգալ՝ լսելի ձայնով։ Այդ բոլորը խիստ վախեցնում էր նրան, ու միայն նրան օգնում էր մոր ներկայությունը, որ թաղմանն էր եկել հեռու տեղից։ Քնում էր մոր հետ այն սենյակում, որտեղ առաջ ամուսնու հետ էր ապրում։ Իսկ այդ մահճակալի գլխավերևում մի սովորական, գիպսից, դեռ չօրհնված Խաչ էր կախված, որը մի օր պատահաբար գնել էր շուկայում։

Եվ մի անգամ, մոտավորապես գիշերվա ժամը մեկին, նա արթնանում է և լսում է, ինչ որ մեկը բռնակը պտտելով բացում է դուռը։ Ուշադիր նայելով տեսնում է, իր ամուսինն է հայտնվում ու սենյակն է զննում հայացքով, բայց ներս չի մտնում, այլ մատով լուռ կնոջն է կանչում իր հետևից։ Նա էլ հագնվելով՝ դուրս է գնում նրա մոտ։ Եվ չի մտածում, թե այդ ինչպես ամուսինը տուն մտավ, երբ մուտքի դուռը փակ էր, ու չէ՞ որ նրան թաղել են, իսկ մարմինը հողի տակ է գտնվում։ Դուրս եկան նրանք փողոց և նստեցին իրար դիմաց՝ նստարանի վրա, ու սկսեցին զրուցել։ Նա ասում է, որ իր համար հիմա շատ դժվար է, զղջում է կախվելու համար և խնդրում էր ներել իրեն այդ ոչ խելամիտ քայլի համար, և ընդհանրապես բոլոր իր վատ արարքների համար ևս, որ կատարել է նրա հանդեպ։ Եվ խոստացավ տանել նրան այն աշխարհ, բայց չբացատրեց, թե ինչպես պետք է այդ աներ։ Ու հատկապես խնդրում էր, որ կինը հանի, մի ուրիշ սենյակ տանի մահճակալի գլխավերևում կախված Խաչը, որ ինքը կարողանա ազատորեն մուտք գործել իրենց սենյակ։ Նրանք մոտ երկու ժամ խոսեցին իրար հետ, որից հետո կինը հետ եկավ տուն և պառկեց քնելու, իսկ նա մնաց փողոցում։

Դրանից հետո նա մեկ երկու անգամ գալիս ու դուրս է կանչում կնոջը և ամեն անգամ խնդրում, որ անպայման Խաչը հա-

[ page 203 ]

նի պատից։ Կինը արդեն ուզում էր ընդառաջել նրան և հանել Խաչը, բայց վախեցավ, որ եթե այն հանի, միգուցե կախված ամուսինը կգա, իր անկողինը կմտնի, ու չհանեց։ Այդ ժամանակ նա սկսեց խնդրել կնոջը, որ գոնե վզի շղթայի Խաչը հանի։ Ու այնքան թախանձագին էր խնդրում, որ երբ ուզեց հանել, վերջին վայրկյանին չգիտես ինչու մտափոխվեց ու չհանեց։

Դրանից հետո նա որոշեց մորը պատմել այդ դեպքերի մասին։ Նա շատ զարմացավ, որ ինքը, աղջկա հետ միևնույն սենյակում քնելով, ո՛չ տեսել, ո՛չ լսել է նրա ամուսնու գալու մասին։ Այս բոլորը խիստ անհանգստացրին մորը, և նա իր բարեկամուհու հետ եկավ եկեղեցի ու խունկ խնդրեց ինձանից, որ իր աղջկան պահպանի այդ գիշերային տարօրինակ այցելություններից։ «Իսկ ինչո՞ւ դու անմիջապես ինձ մոտ չեկար, զարմացած հարցրեցի ես կախվողի կնոջը, չէ՞ որ ես խնդրել էի շտապ ինձ մոտ գաս»: «Այո, փոխանցեցին այդ լուրը, բայց երբ խունկ ծխեցրին սենյակում և սուրբ ջրով ցողեցին, դրանից հետո գիշերային այցելությունները դադարեցին, ու այլևս ամուսինս չերևաց»։ «Իսկ երբ դու նրա հետ դրսում նստած էիր նստարանին, ամուսինդ քեզ դիպա՞վ ձեռքով»։ «Ո՛չ»։ «Իսկ ինչպիսի՞ տեսք ուներ նա։ Միգուցե ուրվականի՞ էր նման»։ «Ո՛չ, կարծես կենդանի մարդ լիներ, ինչպես որ նախկինում գիտեի նրան»։ Ահա թե ո՞ւր է հասել մարդկանց հոգևոր տգիտությունը, մտածեցի ես ու ասացի նրան. «Իսկ հիմա ուշադիր լսի՛ր ինձ։ Նա քո ամուսինը չէր, այլ քեզ սատանայի կամակատար չար դև է այցելել։ Նա քո ամուսնուն իր մեղքերի ու հարբեցողության պատճառով կործանեց, մինչև կախաղան, մինչև դժոխք հասցրեց և դրանից հետո քո հետևից է եկել, որ քո մեղքերի համար քեզ էլ դժոխք տանի։ Այդ ի՞նչ մեծ անզգուշություն ես արել՝ անմիջապես չգալով ինձ մոտ։ Դրանով դու ոչ միայն այս կյանքն ես վտանգի տակ դրել, այլև հավիտենականը, ու կարող էր պատահել, որ հիմա դժոխքի բաժին դարձած լինեիր։ Փառք Աստծուն, որ այդքան մեծ ազդեցություն է թողել խունկն ու մկրտության սուրբ ջուրը։ Հիմա տեսա՞ր, թե ինչ մեծ զորություն ունի Խաչը, որ դևը չի համարձակվել մոտենալ քեզ։ Ու Խաչն էլ դեռ օրհն-

[ page 204 ]

ված չի եղել չէ՞»։ «Ո՛չ, ես այն շուկայում եմ գնել»։ «Չնայած, որ այն օրհնված չի եղել, բայց և այնպես Խաչ է, որի վրա Խաչյալ Տեր Հիսուս Քրիստոսն է պատկերված։ Եթե հանկարծ դու Խաչը հանեիր այնտեղից, հնարավոր է, որ կործանվեիր։ Ու եթե այն ժամանակ փողոցում, նրա խնդրանքով վզիդ Խաչը հանեիր, դժվար թե կենդանի մնայիր։ Իմացի՛ր Խաչի զորությունը ու այլևս երբեք մի հանիր վզիցդ, թեկուզ բաղնիքում։ Իսկ այն, որ դու փողոց ես դուրս եկել, հնարավոր է, որ դա մոլորեցնող տեսիլք լինի չարի կողմից, երբ դու պառկած էիր անկողնում։ Դրանք իրենց նպատակին հասնելու համար երբեմն մարդկային կերպարանք են առնում, երբեմն ցնորական միջոցներով են խաբում, կարծես թե դա իրականում եղել է քեզ հետ։ Աստծուն գոհություն հայտնիր, որ քեզ փրկել է այդպիսի մեծ չարիքից։ Ահա և դու խոստովանեցիր ու մեղքերի թողություն ստացար։ Այժմ ամեն բան արա հոգուդ փրկության համար, որովհետև մեր հոգիների թշնամին չար է ու չափազանց խորամանկ։ Իսկ պատից կախված Խաչդ անպայման կբերես, որ օրհնեմ, որովհետև չարը չի դադարելու քեզ խաբելու ուրիշ հնարքներ բանեցնել: Բայց դու մի՛ վախեցիր, որովհետև աղոթքով, Խաչով ու Տիրոջ անունը հավատքով կանչելով կարող ես միշտ հաղթող լինել»:

(Քահանա Վ. Եմելիչեվ. «Դիվահարներ։ Չար ոգիների արտաքսումը» գրքից)


ԽԱՉԻ ՆՇԱՆԻ ԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Երբ դեռ ուսանող էի, մի անգամ հետաքրքրությունից դրդված գնացի ոգեկանչության սեանսների։ Չնայած ես հավատում էի Աստծուն և գիտեի, որ ոգեկանչությունը չարի գործ է, բայց երիտասարդ լինելով ու փորձառություն չունենալով՝ որոշեցի սեփական աչքերով տեսնել այնտեղ կատարվողը։ Սեանսին չէի մասնակցում և հեռվում դիտողի դերում էի։ Երբ ուղեցույց պնակը սկսեց արագորեն շարժվելով պատասխանել ներկաների հարցերին, ես մտովի խաչակնքեցի սեղանը, որի վրա կատարվում էր այդ գործողությունը։ Ոգու հետ կապը անմիջապես դադարեց, բոլորը զարմացան կատարվածի վրա, բայց ոչ ոք չհասկացավ դրա պատճառը, որովհետև ես նրանց հետևում էի կանգնած ու Խաչն էլ մտովի հանեցի։

[ page 205 ]

ԱՆՀՆԱԶԱՆԴ ՎԱՆԱԿԱՆԻ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մի ոմն կրոնավոր, սատանայական ատելությամբ վառված, անչափ հակառակվում էր վանահորը, մինչև իսկ աչքերով չէր ուզում տեսնել նրան։ Եվ մի օր նա հիվանդացավ ու մահվան անկողին ընկավ։

Ըստ սովորության, երբ վանական եղբայրները կեսօրին հանգստանում էին, այդ հիվանդը բարձր ձայնով սկսեց աղաղակել և, սոսկալի տեսիլք տեսածի նման, դողալով ու սփրթնելով, ուզում էր փախչել՝ երեսը այս ու այն կողմ տարուբերելով։ Եղբայրները իսկույն հարցրին նրան. «Ի՞նչ եղավ քեզ»։

Եվ նա ասաց. «Ահա երկու մեծ արջեր ոտքերս բռնեցին և խեղդելով՝ ուզում էին ատամներս հանել բերանիցս, իսկ դուք ասում եք, թե ի՞նչ եղավ քեզ»։

Լսելով այս՝ շտապ կանչեցին վանահորը։ Նա, առանձնանալով հիվանդի հետ, սուրբ Խաչի նշանը արեց նրա վրա՝ ասելով. «Հանուն ՀՈՐ և ՈՐԴՈՒ և ՍՈՒՐԲ ՀՈԳՈՒ»։ Եվ հիվանդը հանդարտվեց և զվարթ երեսով, ամբողջ սրտով գոհանում էր Աստծուն՝ ասելով. «Երբ սուրբ հայրը ներս մտավ և խաչակնքեց, տեսա ինչպես նրա բերանից գեղարդի նմանությամբ կրակ դուրս եկավ, և այդ արջերի վրա հասնելով՝ հալածեց նրանց։

Դրանից հետո վանահոր հորդորներով մեղանչած եղբայրը խոստովանությամբ սիրտը խոնարհեցրեց և մեղքերից ազատվեց։ Եվ բոլոր եղբայրներին ասաց, որ երբ իններորդ ժամին նրանք եկեղեցում լինեն, ինքը այս կյանքից կհեռանա։

Ու եղավ այնպես, ինչպես ինքն ասաց։


ԱԶԱՏԱԳՐՈՒՄ ՍՈՒՐԲ ԽԱՉԻ ՄԻՋՈՑՈՎ

Պատմում է մի հայ քահանա, որը հայտնի էր իր դիվահալած աղոթքներով: «Մի անգամ լացակումած մեր տուն մտավ մի կին, ամբողջովին գզգզված մազերով, աչքերը վախից ու հուսահատությունից անսովոր լայն բացված, 13 տարեկան իր

[ page 206 ]

տղայի ձեռքից բռնած: Իսկույն հասկացա, որ չարի ձեռքն են ընկել, որովհետև հոգեկան նման խռովք միայն դիվական զորությունները կարող են առաջացնել մարդու մեջ:

Ես նրան ու իր երեխային նստացրեցի դիմացս, ու հանդարտությամբ ասացի, որ պատմի թե ի՞նչն է պատճառը իր անհանգստության: Ու նա պատմեց, թե ինչպես է ամիսներ առաջ իրենց ընտանիքում սկսել անսովոր ու սարսափազդու տարօրինակություններ կատարվել: Ինչ որ աներևույթ զորություն, որ իրեն անվանել է «վանքի սուրբ», հայտնվել է իրենց տանը ու անհասկանալի ձայներ հանելով, իրերը տեղից-տեղ շպրտելով, ու նման տարօրինակություններով իշխանություն բանեցնում իրենց վրա: Իսկ մի օր էլ հրամայել է, որ բոլորը ծխեն, նույնիսկ պարտադրելով մանկահասակ երեխայիս: Բոլորը, այդ թվում և կինը, հնազանդվել են ու սկսել են ծխել, բայց խնայելով երեխային, թույլ չեն տվել, որ նա էլ ծխի: Զայրացած «սուրբը» երեխային օդ է բարձրացել և ուզեցել է պատուհանից դուրս շպրտել, ու հազիվ մի կերպ փրկել են նրա ձեռքից: Հետո պարտադրել է իր համար օրը երկու գլանակ դնել իր ասած տեղում ու մի տուփ շոկոլադ, որը հաջորդ օրը անհետացած էր լինում այդ տեղից:

Ահա այսպես այդ խեղճ ընտանիքը ստրկաբար ծառայում էր այդ «սուրբին», ու չգիտեին թե ինչ անեն այդ գերությունից ազատվելու համար: Նման դեպքերում դժբախտաբար ինչպես որ հաճախ է լինում, սնահավատ ծանոթները նրանց ուղարկել են զանազան «չարխափան» գրբացների ու կախարդների մոտ, բայց վիճակը ավելի ու ավելի է ծանրացել այդ այցելություններից հետո: Ու պատահաբար նրանց հավատացյալ ծանոթներից մեկը լսելով այդ մասին, նրան ուղարկել է եկեղեցի, որովհետև դիվական զորություններին միայն Տիրոջ օծյալ քահանաներին է իշխանություն տրված հալածելու: Այնտեղից էլ նրան ուղարկել են մեր տուն: Լսելով նրան, ես սրբի մասունք պարունակող ձեռքիս Խաչով նախ խաչակնքեցի նրանց վրա ու սուրբ Խաչի պահպանիչ աղոթքը ասելով, նույն Խաչով

[ page 207 ]

խաչակնքեցի դեպի իրենց տան ուղղությամբ, ու նորից աղոթեցի և ասացի, որ խաղաղությամբ տուն գնան, և իրենք էլ հաճախակի խաչակնքվեն ու աղոթքներ անեն, Հիսուսի փրկարար անունը կանչելով:

Անցավ մի քանի օր, և այդ հավատացյալ քույրը, որ նրանց խորհուրդ էր տվել եկեղեցուն դիմել, մեզ տեղեկացրեց, որ այդ ընտանիքում դրանից հետո դադարել են նման տարօրինակությունները»:


ԴԵՊՔ ԿԱԼԱՆԱՎԱՅՐՈՒՄ

Մեր բարաքի դարպասները գիշերը փակելուց առաջ ստուգում էին կատարում, բանտարկյալներին դուրս էին քշում, շարքի կանգնեցնում և անվանականչ անում։ Այդ օրը ցուրտ էր, քառասուն աստիճանի մոտ, բայց ստիպված երկրորդ անգամ կատարեցին, որովհետև մեկը պակասում էր։

Մարդիկ սառում էին, հսկիչները կատաղած, սկսեցին երրորդ անգամ անվանականչ անել և հանկարծ բարաքից դուրս թռավ մոտ 25 տարեկան մի բանտարկյալ, բայց չհասցրեց շարք կանգնել։ Հսկիչները բարկացած նրան գետին գցեցին ու սկսեցին խփել սապոգներով։ Տղան փորձում էր ոտքի կանգնել ու ինչ-որ բան էր գոռում, բայց չլսելով նրան՝ դաժանաբար շարունակում էին ծեծել։ Բանտարկյալների շարքը կանգնած էր լուռ ու մռայլ, որովհետև ոչ ոք ոչինչ անել չէր կարող։

Ես կանգնած էի հայր Արսենի հետ ու հանկարծ տեսա, ինչպես նա մի քայլ արեց շարքից դուրս, խաչակնքեց նախ իր վրա, հետո տղային ծեծող հսկիչների վրա նույն բանը անելով՝ բարձրաձայն ու հստակ ասաց. «Աստծո անունով եմ ասում ձեզ, կա՛նգ առեք, դադարե՛ք», ու նորից Խաչի նշանը նրանց վրա դնելով՝ իր շարքը մտավ։ Եվ իսկույն հսկիչները դադարեցին տղային ծեծելուց և շարունակեցին անվանակոչությունը, կարծես ոչինչ չէր եղել: Իսկ տղան վեր կենալով տեղից, օրորվելով շարքի կանգնեց։

(«Հայր Արսեն» գրքից)

[ page 208 ]

ԴԻՎԱՀԱՐԻ ՍԱՆՁԱՀԱՐՈՒՄԸ

Մեր տանը կատաղությամբ տառապող մի հիվանդ կար, որին ստիպված զգուշության համար կապում էինք, որ չվնասեր մյուսներին։ Նա հաճախ էր գոռում և աղմկում՝ աշխատելով ազատվել կապանքներից, և ոչ ոք չէր կարողանում լեզու գտնել հետը ու վախենում էին նրանից, քանզի դևը, որ մտել էր նրա մեջ, դաժան էր ու կատաղի։ Բայց երբ ես՝ մեղավոր ծառաս էր մոտենում նրան՝ Խաչը առջև պարզած, նա իսկույն խեղճանում էր ու կարծես մեռած ընկնում էր Քրիստոսի Խաչի առաջ։

Մի անգամ տուն վերադարձա խիստ բարկացած մեկի վրա, այդ ժամանակ կինս վիճաբանում էր մեր տանը բնակվող բարեկամուհուս հետ։ Ես, չկարողանալով զսպել բարկությունս, երկուսին էլ վիրավորեցի խոսքերով ու դեռ ձեռքով էլ հարվածեցի։ Կապված հիվանդի դևը հանկարծ սկսեց կատաղորեն այս ու այն կողմ նետել նրան ու շուրջը եղող ամեն բան ջարդուփշուր անել, բոլորին հայհոյել։ Ես սովորականի նման Խաչը պարզած մոտ գնացի, որ սաստեմ նրան, բայց նա ոչ մի կերպ չէր խաղաղվում, և ինձ էլ բռնելով՝ սկսեց ծեծել ու ցավ պատճառել՝ ասելով. «Քեզանից էլ չեմ վախենում»։ Ես մի կերպ ազատվելով նրանից, շատ տխրեցի, որ դևը իմ հանդեպ իշխանություն բանեցրեց ու հասկացա, որ պատճառը իմ մեղքն էր, որ թույլ տվեցի կանանց հանդեպ։ Ես կնոջս մոտ գնացի և, մինչև գետին խոնարհվելով, ասացի նրան. «Մեղք գործեցի քո հանդեպ, խնդրում եմ ներես ինձ՝ մեղավորիս», նույնպես և բարեկամուհուս ասացի՝ զղջալով իմ անվայել արարքի համար։

Դրանից հետո դևը տեսնելով իմ զղջումն ու խոնարհությունը, երբ Խաչով մոտ գնացի, նորից սկսեց վախենալ ինձանից, և հիվանդը խաղաղվեց ու քնեց։


ՔՐԻՍՏՈՆՅԱ ԶԻՆՎՈՐԻ ԱՂՈԹՔԸ

Խիստ կանոնավորությամբ ու անընդմեջ թշնամին գիշեր-ցերեկ մեր վրա կրակ էր տեղում, -պատմում է ենթասպա Ումբերտո Փորթինին: Մենք հինգ կամավորներ էինք: Մոտ

[ page 209 ]

հիսուն քայլ միասին անցնելուց հետո բաժանվեցինք, միմյանց նորից տեսնելու մաղթանքներով: Ես մեկ ժամի չափ առաջ քայլեցի: Արշալույսը բացվելուն մոտ էր, ու արդեն ցերեկվա լույսի տակ առաջանում էի մի ցամաքած առվի հունով: Պառկեցի ավազներին: Յուրաքաչյուր անզգույշ շարժում կարող էր կյանքս վտանգի տակ դնել: Գլուխս կամացուկ հանելով սկսեցի շրջապատս զննել: Շունչ արարած չկար, միայն համատարած լռություն էր:

Դարձյալ կծկվեցի ու որոշեցի թաքստոց սարքել: Իրար բերելով ավազի կույտերը, չորացած ճյուղերը վրան տնկելով մի հարմար դիտարան ստացվեց: Այդտեղից առանց նկատվելու երկար ու լուռ շրջապատս էի զննում: Մի քանի ժամ անցնելուց հետո հուսահատ մտածեցի ձեռնարկածս ծրագիրը թողնել, երբ հանկարծ հեռվում մի շարժուն բան նկատեցի: Հեռադիտակով ուշադիր դիտելով անգլիացի զինվորի սաղավարտը տեսա: Իսկույն հրացանս պարզելով նշան բռնեցի: Մի քանի րոպե նշանակետի առջև պահած ուզեցի գլխին խփեմ, որ մեռնելիս ցավ չզգար: Բայց նա կռացավ ու սկսեց ավազի մեջ ակոս բացել, հավանաբար թաքնվելու համար:

Հետո ուսապարկը խառնելով ինչ-որ բան հանեց: Այդ պահին նորից նրա գլուխը երևաց: Մի վայրկյան անց նա պետք է մեռներ, բայց չգիտեմ ինչու սկսեցի խղճալ նրան, քանի որ ջահել երիտասարդ էր: Այդ պահին նա մի անմեղ որսի էր նման: Բայց զինվորական պարտականությունս ստիպեց նորից հրացանս բարձրացնել: Նույն պահին տեսա, որ նրա ձեռքում խաչով վարդարան կար, որով խաչակնքելով երեսը ու ձեռքերը երկինք հառելով սկսեց աղոթել:

Աշխարհը մոռացած մի հրեշտակի էր նման այդ պահին: Ինչպե՞ս կարող էի ես կրակել մեկի վրա, որը այդ պահին Աստվածածնին էր դիմում: Հուզումի ալիք պատեց ինձ, ու հրացանը ձեռքիցս ընկավ: Եւ գլուխս գետին խոնարհելով, ու ձեռքերս իրար միացնելով, ես նույնպես սկսեցի աղոթել: Որոշ ժամանակ անց երբ նորից այն կողմը նայեցի, զինվորը արդեն չկար:

Խաչն ու Տիրամոր բարեխոսությունը փրկեցին նրան:

(«Տիրամայրն է շրջում» գրքից)

[ page 210 ]

ՄԱՀՎԱՆ ԱՅՑԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԻՎԱՆԴԻՆ

Ստամոքսի ծանր վիրահատությամբ պառկած էի Երևանի հիվանդանոցներից մեկում։ Վերակենդանացման պալատում երկու հոգի էինք, բժիշկների ասելով, երկուսս էլ անհույս։ Այդ օրը գլխի սաստիկ ցավ ունեցա ու կորցրեցի գիտակցությունս։ Ուշակորույս վիճակում, աչքերս փակ, ինձ համար անհասկանալի ձևով, հանկարծ պալատի փակ դռներից այն կողմում տեսա երկու սպիտակ խալաթավոր բժիշկների, իսկ նրանց մեջտեղում կանգնած, երկար սևազգեստ հագած մի կնոջ։ Բժիշկներին ճանաչեցի, քանզի ինձ բուժողներն էին, իսկ այդ կնոջը չէի ճանաչում ու ինքս ինձ մտածում էի, թե տեսնես այդ կինը ո՞վ է, որ ինձ այցելության է եկել։ Ու հոգու ներքին անըմբռնելի բանականությամբ հասկացա, որ այդ մահն է՝ իր տիրական ու դաժան սառնությամբ։ Նա փակ դռներով ներս մտավ, կանգնեց պալատի երկու մահճակալների մեջտեղում, ու իր անկենդան ու մահասարսուռ աչքերով մեկ ինձ էր նայում, մեկ կողքիս հիվանդին։ Վերջապես հայացքը ինձ հառելով՝ սահելով մոտ եկավ ու բարձրացավ մահճակալիս ոտքերի կողմը, սևեռուն ինձ նայեց, հասկացնելով, որ ժամս եկել է ու պիտի տանի իր հետ։ Նրա հայացքը այնքան անհողդողդ էր ու որոշումը վերջնական, որ ոչ մի խնդրանք, կամ միջոց չէր կարող փոխել իր վճիռը։ Բայց հանկարծ չգիտեմ ինչպես, հիշեցի մի աշխատակցի վկայությունից, որ Հիսուսը Իր Խաչով հաղթել է մահին: Ու ես, Խաչակնքելով երեսս՝ Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու անունով, սկսեցի «Հայր Մեր» աղոթքը ասել։ Երբ ես Խաչակնքեցի, այդ պահին սևազգեստ մահը կարծես ցնցվեց անսպասելությունից, իսկ երբ աղոթում էի, նրա հպարտ դեմքը սկսեց այլայլվել ու դողալ, իսկ երբ ավարտեցի աղոթքս, հանկարծ իմ խաչակնքած Խաչը կարծես կենդանացավ ու դարձավ առարկայական՝ մետաղի նման պինդ, ու պոկվելով կրծքիցս, բարձրացավ և ուժգին հարվածեց մահվան դեմքին, ու այդ թափից կարծես այն ճկվեց դիմադրությունից, ու մահը դուրս շպրտվեց պալատից։

Երբ այդ բոլորից հետո անսպասելիորեն աչքերս բացեցի,

[ page 211 ]

ապա բժիշկների զարմացած ու ապշահար հայացքները տեսա, քանի որ երկար ժամանակ բոլոր նշանները իմ մահն են ցույց տվել, ու նորից ինձ կենդանացած տեսնելով, ապշել էին զարմանքից։


ԽԱՉԻ ԱՂՈԹՔԻ ԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այն խառը տարիներին, երբ մեր ազգը սովի, ցրտի ու խավարի մեջ էր, այդ ժամանակ շատերը օգտվելով դրանից իրենց սրտի չարությունն էին ցուցաբերում: Այդ ֆիդայինական շարժման ժամանակ, որոշ մութ անձնավորություններ օգտվելով խառնակություններից, զենքը ձեռքներին օրը ցերեկով անօրենություններ էին գործում և անպատիժ մնում: Դրանցից մեկն էլ մեր կողքի շենքում էր բնակվում: Բոլոր հարևանները վախենում էին նրանից, որովհետև գիտեին, որ նրա երկու ֆիդային կոչվող տղաները տանը զենք էին պահում, և աջ ու ձախ մարդկանց ահաբեկելով իրենց կամքն էին թելադրում:

Մի օր ամուսինս պատշգամբից դուրս էր նայում, հանկարծ տեսավ, որ այդ ամբարիշտ մարդը բերել ու իրենց տան աղբը թափում է ուղիղ մեր պատշգամբի տակ: Ամուսինս էլ քաղաքավարի խնդրում է նրան տանել աղբանոց թափել, որը քիչ հեռվում էր գտնվում: Հանկարծ նա կարծես այդ խոսքերին սպասելով, մի այնպիսի հայհոյանք ու սպառնալիք է տալիս, որ սիրտս ահ է ընկնում, որովհետև գիտեի որ ամուսինս էլ տաքարյուն լինելով, խոսքի տակ պիտի չմնար: Եվ իսկապես, մի քանի խոսքից հետո նա բարկացած հագնվելով դուրս է գալիս: Ես դրսից լսեցի, թե ինչպես այդ ամբարիշտը հոխորտանքով սպառնաց. «Դուրս արի որ արյունդ խմեմ. էս քսանութ տարի է վրադ մուռ ունեմ»: Ես սկզբում ուզեցի արգելել ամուսնուս, որ դուրս չգնա, բայց աքլորների նման տաքացած տղամարդկանց ո՞վ կարող է խանգարել, ու նրա գնալուց հետո իսկույն երկինք նայեցի, ու երեսիս Խաչ հանելով, չգիտեմ ինչու ասացի. «Խաչյալ Տեր ջան, դու մարդուս հետ լինես, և ինչ որ պիտի անես Դո՛ւ արա»: Եվ անմիջապես պատշգամբ դուրս եկա, որ նորից փորձեմ ամուսնուս հետ պահել կռվից: Այդ

[ page 212 ]

պահին կերած-խմած հաղթանդամ հարևանը, մռնչալով փորձում էր գետնից մի մեծ քար բարձրացնել, որ դրանով իր տարիների կուտակված չար վրեժը լուծել, բայց հանկարծ իմ աչքի առաջ, քարը դեռ չբարձրացրած, անբնականորեն ծռվելով կողքի վրա ընկավ ու անշարժացավ: Այդ պահին ես ավելի վախեցա, որ հիմա ամուսինս դուրս կգա և նրա տղաները պիտի գան ու նրանից վրեժ առնեն այդ եղածի համար: Բայց փա՜ռք Աստծուն, նա մինչև առաջին հարկ իջնելը տեսել է հարևանին կողքի ընկած, նույն բանը մտածելով խորագիտորեն մոտ չի գնացել, մինչև որ մի քանի հարևաններ գնացին ու իմաց տվեցին նրա տղաներին: Ու երբ նրանք եկան տեսան մահացած է, տարան շուքով թաղեցին իրենց հորը:

Երբ այս վկայության մասին ինձ պատմեց այդ հավատացյալ քույրը, մտավախություն հայտնեց, որ նրա տղաները հարց ու փորձ անելով կարող է իրենց տուն գան: Բայց ես զարմանալով Աստծո այդ ահավորությունից, ասացի. «Մի՛ վախեցիր, այն Աստվածը, որ քո ամուսնուն փրկեց ստույգ մահից, այժմ էլ պիտի փրկի նաև մյուս վտանգներից»: Եվ իսկապես, անցան օրեր ու շաբաթներ, նրա տղաները այդպես էլ չհայտնվեցին այդ քրոջ տան կողմերում:


ՎԻՐԱՀԱՏՎՈՂ ՀԻՎԱՆԴԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գլխի ցավերից սկսեցի շատ բողոքել, ու մի օր էլ ստիպված բժշկի դիմեցի: Երբ տարբեր ժամանակակից գործիքներով նկարեցին, գլխումս ուղեղի ուռուցք հայտնաբերելով անմիջապես վիրահատություն նշանակեցին: Այդ օրը, երբ ինձ պատգարակի վրա դրած վիրահատարան էին տանում, ես մի րոպե ժամանակ խնդրեցի, ու երեք անգամ խաչակնքվելով, ասացի. «Տեր Հիսուս Քրիստոս, ինչպես Դու Քեզ հանձնեցիր Հորդ ձեռքը, այդպես էլ որպես իմ Տեր, ես էլ ինձ հանձնում Քո ձեռքերի մեջ: Դու բժիշկներին խելք ու շնորք տուր, որ կարողանան ինձ փրկել»: Ու վզիցս կախված արծաթյա Խաչս հանելով երեք անգամ համբուրելով բարձիս տակ դրեցի: Նարկոզից հետո շատ չանցած այլևս ոչինչ չեմ հիշում, բայց չգիտեմ թե քանի ժամ էր անցել, հանկարծ վիրահատման մի

[ page 213 ]

պահ, լսեցի բժիշկի տագնապալից ձայնը. «Սիրտը դադարեց գործելուց, շտա՛պ կրկնակի դոզայով սրսկում…»: Ես զարմացած մտածեցի, թե՞ այդ ում մասին են ասում, որովհետև ես ահա կենդանի եմ ու չեմ մահացել, ու քիչ անց կարծես աջ թևիս տակի կողմից հոգիս մարմնիցս դուրս եկավ ու մի քիչ վեր բարձրանալով, ի զարմանս ինձ վիրահատող անձնակազմին տեսա, որոնք թեքված դեպի իմ անշնչացած մարմինը, ինչ-որ գործողություններ էին անում: Ինձ այդ պահին հետաքրքրեց գլխիս վիճակը, ու այդ մտածելիս անկախ ինձանից մղվեցի դեպի գլխավերևիս կողմը, և տեսա բացված գանգատուփս, որի տակ երևում էր արյունաներկ ուղեղս: Ոչ մի ցավ, կամ անհանգստություն չէի զգում, այլ պարզապես ինձ համար նոր ու զարմանալի վիճակ էր: Վերևում, ինչ-որ մութ թունելի նման բան էր նշմարվում, որի վերջում անբնականորեն պայծառ, բայց չկուրացնող մի լույս էր երևում: Ինձ համար այս առանց ցավերի ու թեթև հոգեվիճակը հաճելի էր, բայց երբ բժիշկները հուսահատ ուզում էին դադարեցնել վիրահատությունը, ինձ համարելով վերջնականապես մեռած, հիշեցի, որ ես ինձ Խաչի աղոթքով հանձնել եմ Հիսուսի ձեռքերի մեջ, ու հստակ հասկացա, որ հիմա չեմ մեռնելու, և այդ անհասկանալի մղումից դրդված իսկույն դեպի իմ անշնչացած մարմինը շտապեցի: Հենց այդ մտքից հետո աներևակայելի արագությամբ հայտնվեցի դեպի մարմինս ձգվող մի մութ թունելի մեջ, որից հետո ոչինչ չեմ հիշում, բացի բժիշկի զարմացած բացականչությունից. «Հիվանդը կենդանացավ. շտա՛պ սրսկում»:

Հաջորդ օրը նարկոզից արթնացա: Ինձ վիրահատող բժիշկը երբ տեսավ, որ արթնացել եմ քնից, ուրախ ժպտալով, ասաց, որ հանգիստ լինեմ, որովհետև ապրելու եմ, չնայած մի պահ է եղել, որ հույսը բոլորովին կտրել է ինձանից, որովհետև վիրա-

[ page 214 ]

հատման սեղանին կլինիկական մահ եմ ապրել: Ես առանց զարմանալու նրա խոսքերի վրա, ասացի, որ գիտեմ, ու նույնիսկ հիշեցրի, թե այդ պահին ինքը ինչ է խոսել, և ինչ են արել. մեկ առ մեկ պատմելով ամբողջ վիրահատման ընթացքը: Նա ապշած ինձ էր լսում, բայց չէր կարողանում հավատալ, իսկ երբ ես կրկնեցի նրա խոսքերն, ու սրսկման համար նշանակված դեղերի անունները, նա հասկացավ, որ դա իրականություն է եղել, ոչ թե հիվանդ ուղեղիս երևակայություն:

Վիճակս զննելուց ու բավարար գտնելուց հետո, գնալիս նա ասաց. «Այդ քո աղոթքն ու Խաչը քեզ փրկեցին ստույգ մահվանից. փա՜ռք Աստծուն»:


ԱՍՏԾՈ ՀՐԱՇԱԼԻ ՄԻՋԱՄՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պատմում է մեծահասակ հավատացյալ քույր. «60 -ական թվերին էր: Որովայնային մասում ցավեր ունեցա, գնացի բժիշկի, ասացին որ կանացի տարածված հիվանդություն է և անպայման վիրահատություն պետք է կատարվի: Գործողությունից առաջ, մինչ վիրահատման սեղանին պառկելը, երեսիս Խաչ հանեցի, աղոթք արեցի ու զվարթ երեսով ինձ Աստծո կամքին հանձնեցի: Չգիտեմ հիմա ինչպես է, բայց այդ տարիներին նարկոզ տալուց առաջ, կաշվե գոտիներով պինդ կապում էին հիվանդի ոտքերն ու ձեռքերը, որից հետո ռետինե դիմակ էին հագցնում դեմքին, ու նոր բացում նարկոզի բալոնը: Վիրահատող բժիշկը երբ տեսավ իմ Խաչ հանելն ու զվարթ դեմքը, շատ զարմացավ, ասելով. «Տասնյակ տարիներ նման վիրահատություններ եմ արել, բայց ոչ մի կին այսպիսի բան չի արել, այլ ընդհակառակը լացով ու վախով են պառկել սեղանին»: Ու կապելով ոտքերս ու ձեռքերս, ասաց. «Հիմա գնամ նարկոզ տվողին ու բուժքույրերին կանչեմ ու սկսենք»: Ու գնալուց առաջ ռետինե դիմակը հագցրեց երեսիս ու դուրս եկավ: Հանկարծ զգացի, որ նարկոզի բալոնը բաց է եղել ու մի քանի վայրկյանից սկսեցի շնչահեղձ լինել: Վիրահատման սենյակում մարդ չկար, ոտք ու ձեռքս կապված, կարծես մորթվելու համար պատրաստված կենդանու էի նման: Մտքիս

[ page 215 ]

մեջ Տիրոջը աղաղակեցի, որ փրկի ինձ, և արդեն գիտակցությունս կորցնելու պահին, հանկարծ ինչ-որ աներևույթ մեկը արձակեց ձեռքերս, ու ես թափով նստեցի տեղում, հասցնելով վերջին շնչում դիմակը երեսիցս պոկել: Հրաշք էր: Պահապան հրեշտակս միջամտեց այս օրհասական պահին: Մահվան սարսափն ու Աստծո ներկայության ահավորությունը անբացատրելի հոգեվիճակ էր ստեղծել: Հանկարծ բժիշկը վիրահատող անձնակազմի հետ ներս մտնելով ու ինձ նստած տեսնելով, զարմացած ու մի քիչ էլ բարկացած հարցրեց. «Ո՞վ արձակեց ձեռնակապերդ»: Ու ես դեռ կատարվածի ազդեցության տակ կարկամած չէի կարողանում խոսել, բայց երբ նա կրկնեց հարցը, ես ցածր ձայնով արտաբերեցի. «Բա այդպես բա՞ն կանեն բժիշկ ջան, եթե Աստված չհասներ հիմա մեռած կլինեի»: Ու բացատրեցի, որ նարկոզի բալոնը բաց էր մնացել, երբ նա դիմակը հագցրել է ինձ: Նա մի պահ սփրթնեց վախից, որ իր անփութության պատճառով պիտի մեռնեի, բայց և ապշած ու զարմացած մնաց, որ իր չիմացած աներևույթ զորությունը կարող է հայտնապես միջամտել մարդկանց կյանքում:

Դրանից հետո վիրահատությունը անցավ բարեհաջող, ու արդեն 40 տարի է Տերը ժամանակ է տվել ապաշխարությամբ պատրաստվելու և Իր մոտ վերադառնալու»:


ԿԵՂԾ ԽԱՉԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Այս վկայությունը տվեց նույն քույրը, ում մասին որ վերը կարդացիք: «Մի անգամ երազում ծնկի եկած, մի անծանոթ սենյակում աղոթք էի անում, ու լսեցի որ ինչ-որ մեկը կանացի ձայնով ասաց. «Հիմա հայոց հայրապետն է գալու»: Եվ իսկապես, քիչ հետո հեռվում տեսա մի բարձրահասակ, շքեղ ու գեղեցիկ կաթողիկոսական հանդերձանքով մեկին, որը դանդաղ ու վսեմ քայլվածքով եկավ մտավ այդ լուսավոր սենյակը, որտեղ մի երկար սեղան կար դրված, վրան կողք-կողքի շարված տարբեր ձևի ու չափի գեղեցկատես

[ page 216 ]

ոսկեգույն խաչեր: Նա շատ ուրախացավ խաչերը տեսնելով, ու դրանցից մեկը վերցնելով դրեց ատամի տակ, ինչպես հնում ոսկին են փորձել, բայց հանկարծ ոսկեգույն շերտի տակից, հասարակ ու ժանգոտ մետաղ երևաց: Նա սրտմտությամբ կեղծ խաչը մի կողմ նետեց, ու ձեռքի գավազանով այդ խաչը կրող քահանային վռնդեց դուրս: Եվ նման ձևով բոլոր խաչերը ստուգելով հայոց հայրապետը շատերին սենյակից հանեց դուրս, որոնք վշտացած ու լացով դուրս էին գնում, որտեղ անթափանց ու չարագուշակ խավար էր տիրում:


ԲՈՒԺՔՐՈՋ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մի ժամանակ աշխատում էի Երևանի ակնաբուժական հիվանդանոցում: Իմ հերթափոխի ժամանակ հիվանդանոց բերեցին Դրամատիկական թատրոնի հայտնի դերասան Կարպ Խաչվանքյանին: Նրա մի աչքը խիստ վատացել էր և կուրություն էր սպասվում, եթե շտապ չվիրահատեին: Բայց նա չգիտեմ ինչ պատճառներով չէր համաձայնվում: Ես, որ սպասարկում էի նրան, մի օր խոսակցության ժամանակ ասացի, որ եթե Աստված կամենա կարող է աչքը բժշկվի, միայն թե պետք է հավատալ ու խնդրել, ու պատմեցի ավետարանական մի քանի դեպքեր, երբ նույնիսկ կույրերն են բժշկվել: Նա հարցրեց. «Իսկ ես ինչպե՞ս անեմ, որ հավատամ: Դու աղոթիր ինձ համար, որ ես էլ այդ հավատքը ունենամ»: Ես իհարկե անդադար աղոթում էի նրա համար, որ Աստված նրան յուրովի այցելություն անի: Մի քանի օր անց նա անսպասելիորեն բժիշկներին ասաց, որ համաձայն է վիրահատմանը:

Երբ ամեն բան արդեն պատրաստ էր, ես որպես սպասարկող բուժքույր կանգնած էի վիրահատող բժկուհու ետևի մասում, ու բոլորից թաքուն մի քանի անգամ խաչակնքեցի նրա մեջքին, մտքումս խնդրելով, որ Աստված օգնի նրան, որ ամեն բան բարեհաջող ավարտվի:

Մի քանի ժամ տևած վիրահատությունը շատ լավ անցավ, ու հիվանդի աչքի տեսողությունը փրկվեց: Ես փառք տվեցի Աստծուն, որ լսեց մեղավորիս աղոթքը ու կամաց-կամաց վիրահատման գործիքներն էի հավաքում: Այդ պահին ներս

[ page 217 ]

մտավ վիրահատող բժշկուհին և ինձ համար անսպասելիորեն ձեռքերս բռնելով համբուրեց ու ասաց. «Այս փոքրիկ ձեռքերով միշտ կխաչակնքես ինձ, երբ ես վիրահատման գնամ, որովհետև Աստծո հրաշքով այս մեկը բարեհաջող ավարտվեց»: Ես շփոթվեցի, որ իմ գաղտնիքը բացահայտվել էր, բայց և անհասկանալի էր, թե ինչպես նա իմացել: Այդ հարցին բժշկուհին պատասխանեց, որ վիրահատման գործիքների հետ փոքրիկ հայելավոր մի գործիք կար, որի արտացոլման մեջ պատահաբար նկատել է իմ խաչակնքելու պահը:


ՆՈՐԱԴԱՐՁԻ ԵՐԵԽԱՅԻ ՄԱՍԻՆ

Երբ արդեն երկու տարի էր, ինչ դարձի էի եկել դեպի Աստված, մեր տանը տարբեր փորձություններ էր կատարվում չարի կողմից, որոնցից մեկը իմ չորս տարեկան փոքրիկ տղայի հանդեպ էր լինում ու հենց նրա վրա էր կատարվում, քանի որ երբ նրան այն տարածված անմիտ հարցն էին տալիս, թե ո՞ւմ ես շատ սիրում, մամային, թե՞ պապային, ապա ինքը բոլորի առջև վկայում էր, որ Հիսուս Հայրիկին է բոլորից ավելի շատ սիրում։ Ահա այդ երեխաս գիշերները վախեցած արթնանում ու լաց էր լինում, ասելով, որ արջի նման մի սև կենդանի է տեսնում սենյակում։ Մենք ինչքան կարողանում էինք հանգստացնում էինք, միասին աղոթք անում, բայց մյուս օրը նորից էր կրկնվում և այդպես շաբաթներով երեխան անհանգիստ էր լինում։ Ու երբ մի օր քարոզի ժամանակ լսեցի, որ չարը վախենում է Խաչից, մեր սենյակում մի փայտե Խաչ կախեցի, որը քրիստոնյա եղբայրներից մեկն էր պատրաստել ու աղոթել, որ նրանով Տիրոջ զորությունը թող գործի այնտեղ, որտեղ այն կկախեն։ Ու այլևս դրանից հետո ոչ մի անգամ երեխան չվախեցավ գիշերային հարձակումներից։


ՔԱՆԴԱԿԱԳՈՐԾԻ ՆՎԻՐԱԾ ԽԱՉԸ

Ես այնքան էլ Աստծուն չեմ հավատում, բայց երբեմն վաճառքի համար խաչյալ Հիսուսի պատկերաքանդակն եմ պատրաստում ու փայտե Խաչի վրա կախում։ Մի օր ծանոթ

[ page 218 ]

տղաներից մեկը իր ծնունդին հրավիրեց, ես էլ ուրիշ հարմար բան չունեի նվեր տանելու, այդ իմ պատրաստած խաչից տարա, չնայած գիտեի, որը ինքը Աստծուն չի հավատում, անառակ կյանքով է ապրում, ու օրերով տուն չէր գնում, բայց, համենայն դեպս ստիպված դատարկ չգնալու համար, տարա։

Կեր ու խումից մի քանի շաբաթ անց, ինչ-որ գործով նրանց տուն զանգեցի, կինը վերցրեց խոսափողը, ճանաչելով ձայնս, իսկույն ուրախության ու զարմանքով լեցուն հետևալ պատմությունը արեց. «Նվիրածդ Խաչը պատին կախելուց հետո նա լրիվ փոխվել է, օրերով տխուր նայում է Հիսուսին ու իսկի չի էլ ուզում տանից դուրս գալ։ Էլ առաջվանը չի. ո՛չ խմում է, ոչ ծխում, ո՛չ հայհոյում։ Դեմքի արտահայտությունն էլ է մի ուրիշ դարձել և, չգիտես որտեղից՝ մի Ավետարան է ճարել ու ամբողջ օրը կարդում է։ Ի՜նչ լավ արեցիր, որ այդ Խաչը նվիրեցիր, թե չէ խմելուց և ինքն էր կործանվելու, և ես ու երեխաներս էինք դժբախտանալու»։


ՀՐԵԱՅԻ ԴԱՐՁԸ

Այս դեպքը Երուսաղեմում ինձ պատմեց մի կաթոլիկ վանական, երբ իմացավ, որ Խաչի մասին վկայություններ եմ հավաքում:

Նա պատմեց, թե ինչպես գաղտնաբար իր մոտ մի ուղղափառ հրեա է եկել, և պատմել է, թե ինչպես արտասահմանյան ինչ որ երկրից Իսրայել թռչելուց առաջ, օդանավակայանում, պատահաբար մի դուռ է բացել, որը քրիստոնյաների մի փոքրիկ աղոթատեղի է եղել, որտեղ բարեպաշտ հավատացյալները սովորաբար թռիչքից առաջ աղոթքներ են անում: Եվ երբ հանկարծ բացել է այդ սենյակի դուռը, դեմ առ դեմ հանդիպել է խաչյալ Քրիստոսի Խաչին, իսկ երբ ուզեցել է դուռը իսկույն փակել, ինչ-որ գերբնական ուժ նրան գամել է տեղում, ու հմայված մի քանի րոպե ակնդետ նայել է խաչված Հիսուսին: Այդ անբացատրելի

[ page 219 ]

պահին մի ներքին, բայց հստակ ձայն նրան ասել է, որ այդ Խաչյալը իրենց սպասած Յեշուան է՝ այսինքն Մեսիան: Ու նա ալեկոծված այդ հայտնությունից, չզսպված արցունքներով դուրս է եկել աղոթատեղից, ինքն էլ զարմանալով իր հոգու անբացատրելի վիճակից:

Իսկ երբ վանականը նրան բացատրել է, որ Հիսուսը իսկապես Նա է, որին մինչև այժմ սպասում են նրանց ազգը, այդ հրեան հավատացել է Աստծո ծառայի խոսքին, և Ավետարան խնդրելով սկսել է անձամբ ծանոթանալ իրենց Յեշուա-Օծյալի՝ Քրիստոսի հետ, ու համոզվել է այդ խոսքերի մեջ:

ՓՐԿՈՒԹՅՈՒՆ ԼՈՒՍԱՎՈՐ ԽԱՉՈՎ

Այս վկայությունը պատմեց մի եղբայր, որի մայրը երկրորդ համաշխարային պատերազմի ժամանակ բուժսանիտար է եղել. «Զինվորական հոսպիտալում ծառայելիս, մի օր թեժ մարտից հետո տասնյակ վիրավորներ բերեցին: Վիրակապելիս սև մազերով, հայկական նախշուն աչքերով մի զինվորի տեսա, ու երբ հայերեն հարցրեցի. «Հա՞յ ես», նա իսկույն պատասխանեց. «Հա՛յ եմ քուր ջան, բա ի՞նչ եմ, ես քու ցավը տանեմ: Էս ի՞նչ զարմանալի օր դու ինձ հանդիպեցիր: Որ պատմեմ էլ չէս հավատա»: Ու քանի որ վերքը այնքան էլ վտանգավոր չէր, այս խորհրդաշատ դեպքի մասին վկայեց. «Մեր գումարտակը թշնամու մինչև ատամները զինված գնդին հանդիպեց: Ու նրանք տեսնելով, որ մենք փախչելու ճանապարհ չունենք, որոշեցին մեզ շրջապատել երեք կողմերից, իսկ չորրորդ կողմում անանցանելի ճահիճ էր: Ու այդ ժամանակ մութը ընկավ: Մենք սեղմված այդ մահաբեր օղակով, հասկացանք, որ մեր երգը երգված է: Բայց հանկարծ կես գիշերին, ինձ տեսիլքի նման բան երևաց, ու տիրական ձայնով մեկը ասաց. «Ես քո մոր պաշտած Աստվածն եմ, որին դու դեմ էիր, բայց նրա աղոթքներով պիտի փրկեմ քեզ, քո հետինների հետ, բայց դու պիտի վիրավորվես»: Ես ապշած այդ հայտնությունից, ամոթից ուզում էի գետինը մտնել, որովհետև կոմունիստական գաղափարներով մոլորված, խեղճ մորս արգելում էի եկեղեցի հաճախել, նույնիսկ Խաչ հանել: Այդ մտորումների

[ page 220 ]

պահին, հեռվում, մութ անտառում, ինչ որ թարթող լույս երևաց, ինչպես ծովային փարոսներն են ազդանշանում, և ես տղաներին քաջալերելով անաղմուկ քայլեցինք դեպի ճահիճը, և կամաց-կամաց մինչև գոտկատեղը խրվելով առաջացանք դեպի այդ լույսը, որը լուսատիտիկի նման տեղափոխվում էր տեղից տեղ, կարծես մեզ ճանապարհ ցույց տալով, մինչև որ անարգել մտանք անտառը: Իսկ երբ մոտեցանք այդ լույսին, ապա բոլորս խիստ զարմացած տեսանք, որ դա մի փոքրիկ փայտյա Խաչ էր, տարօրինակ ու գերբնական լույսով լուսավորող: Իսկ առավոտյան, թշնամիները երբ տեսան, որ բոլորս ծուղակից դուրս ենք պրծել, ընկան մեր հետևից, մարտի բռնվելով, ու թեթևակի վիրավորվելով բոլորս ազատվեցինք»:

ՆՈՐԱԴԱՐՁ ՔՐՈՋ ՓՈՐՑԱՌՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ծնողներիս ճանապարհեցի եղբորս տուն ու մնացի մենակ։ Աղոթեցի ու պառկելով մահճակալին, ուրախությամբ հոգևոր գիրք էի կարդում։ Եվ այդպես էլ աննկատ ու խաղաղ քնեցի։ Գիշերվա մի պահի արթնացա կրծքիս վրա եղած անտանելի ճնշումից։ Ու տեսա թե ինչպես մի սև, ստվերանման էակ փորձում էր խեղդել ինձ։ Մի բան գիտեի, որ չարի հարձակման ժամանակ պետք էր խաչակնքվել, բայց նա ձեռքերս էլ էր բռնել։ Ու իմ մեջ հանկարծ միտք ծագեց, որ մտքիս մեջ խաչակնքեմ, ու այդպես նա թուլացավ, իսկ երբ ձեռքերս ազատեցի ու խաչակնքեցի երեսս, իսկույն չքացավ, ու ես ազատ շունչ քաշելով՝ փառաբանեցի Տեր Հիսուս Քրիստոսին՝ Իր Խաչի զորության համար։

ԹՈՒՐՔԱՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ԱՊՐԱԾ ԿՆՈՋ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Երբ դեռ մենք ապրում էինք Թուրքիայի մեր հայկական գյուղերից մեկում, այնտեղ մենք դրացի թուրքեր ունեինք, որոնք խաղաղ բարքեր ունեին և մեզ հետ բարյացակամ էին վերաբերվում, ներքուստ հարգելով մեր կրոնը, որովհետև մեր տղամարդկանց քաջությունն ու աշխատասիրությունը նրանք

[ page 221 ]

լավ գիտեին: Իսկ նրանց կանայք ծանոթ էին հայ կանանց պարկեշտությունն ու մաքրասիրությունը, ինչում որ նրանք չէին փայլում:

Ցերեկը երբ գյուղի տղամարդիկ ամեն մեկը իրենց բանջարանոցն ու այգիներերն էին գնում, կանայք տան գործը անելուց հետո ազատ լինելով երեխաներին էին պահում, իսկ հետո բակում արևի տակ ջուր դնելով լողացնում էին մեծ թեշտերի մեջ: Քրիստոնյա կանայքս սովորաբար շաբաթ օրերին էինք լողանում, որ Աստծո կիրակի օրը մաքուր գնայինք եկեղեցի: Այս բոլորը պատմեցի, որ հասկանալի լինի մի զարմանալի բան: Ասացի, որ ամառները լողանում էինք բակում, ու քանի որ գյուղում ջրի պակասություն կար, սովորաբար այդ ջուրը մեծ տաշտերի մեջ էինք թողնում, որ երբ երեկոյան նախիրը գա, կովերը խմեն: Մենք՝ քրիստոնյաներս դեռ մեծ տատիկներից սովորել էինք, թե՛ երեխաներին, թե՛ մեր լողանալուց առաջ, ջուրը լցնելիս, ասենք. «Հիսուս Քրիստոս», որից հետո ջրում ձեռքով Խաչ էինք հանում, որ ամեն չար ու հիվանդություն խափանվի:

Եվ երբ նախիրը կամաց-կամաց գյուղի միջով անցնում է, գյուղացիները շատ անգամ զարմացած նկատել են, որ կովերը թուրքի կնոջ լողացած տաշտի մոտ կանգնում, հոտոտում-հոտոտում ու փնչացնելով հեռանում էին, իսկ երբ քրիստոնյա կանանց ու երեխաների լողացած ջրին էին մոտենում, հաճույքով խմում էին մինչև վերջ:

ԿՈՐՍՎԱԾ ԽԱՉՔԱՐԻ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒՄԸ

Այս դեպքը պատմեց արցախցի մի ծանոթ, որը վերաբնակվել էր Լաչինի գյուղերից մեկում:

«Ամռանը խոստացանք մի մատաղ անենք: Բայց չգիտենք ինչու բոլորս որոշեցինք որ անպայման բարձր սարի վրայի քանդված մատուռի մոտ անենք: Երբ մի կերպ տեղ հասանք, մատաղը մորթեցինք, նախապես օրհնված աղը ուտեցնելով: Եվ երբ միսը դրեցինք եփելու, սկսեցինք մատուռի շուրջը պտտվել, ուսումնասիրելով քանդված սրբատեղին: Քսանմեկ տարեկան տղաս կողքիս էր, մեծ ու տափակ անտաշ մի քարի վրա կանգնած: Հանկարծ նա մի տեսակ վախեցած ասաց. «Այ հեր,

[ page 222 ]

էս ոտիս տակի քարը կարծես տրըփըմա սրտի նման»: Ես էլ մի պահ զարմացած ականջ դրեցի, բայց ոչինչ չլսեցի, ու պատասխանեցի. «Երևի սար բարձրանալիս ոտքերդ հոգնել են, ու երակներդ են խաղ գալիս»: Նա ոչինչ չասաց, այլ անշարժ ու շարունակեց կանգնած մնալ քարի վրա, կարծես լարված և ուշադիր ուզում էր ինչ-որ բան հասկանալ:

Հետո քարի վրայից իջնելով, կողքի խոտերը պռճոկելով մի փոքր տեղ բացեց, և ուզեց միայնակ շուռ տալ այն, բայց չկարողացավ, քանի որ այն շատ մեծ էր: Կանչեց մեզ հետ եկած մի քանի տղամարդու, և խնդրեց որ իրեն օգնեն քարը կանգնեցնեն: Ու մի կերպ քարի կողքերը մատների տեղ փորելով շուռ տվեցինք:

Աչքերիս տեսածից բոլորս փշաքաղվեցինք անսպասելիությունից. մարմարյա խաչքար էր, այնքան նախշուն, այնքան ճերմակ, կարծես հենց նոր է վարպետը այն ավարտել»:

Ինքս էլ երբ տեսա այդ խաչքարի լուսանկարը, զարմացել էի նրա հազվագյուտ գեղեցկությունից, իսկ նման ոճավորված լուծում դեռևս ոչ մի գրքում չէի հանդիպել:

[ page 223 ]

ՇՈՒՇԻԻ ԲԵՐԴԻ ԳՐԱՎՈՒՄԸ

Այդ դժնդակ տարիներին հայոց զորքերի համար Շուշին մի անառիկ բերդ էր դարձել, որտեղից անդադար գնդակոծում էին Ստեփանակերտը, ու «Գրադի» բեկորներից տասնյակ զոհեր էին լինում: Այդ անառիկ համարվող քաղաքի գրավումը կենսական հարց դարձավ մեզ համար:

1992 թվական 9 -ը մայիսի. հիշենք իսկապես արժանահիշատակ այս օրը, որովհետև այդ պատմական օրը Աստված մեզ հաղթանակ շնորհեց, որից հետո Արցախյան պատերազմի մեջ բեկում մտավ, ինչը և հանդիսացավ գալիք փառավոր հաղթանակների սկիզբը: Իսկ այս տողերը ականատեսի պատմածն է. «Շուշիի հարձակումը վաղուց էր նախապատրաստված, սակայն չգիտես ինչու այն չիրագործվեց մինչև մայիսի 7 -ը: Այդ խորհրդակիր աստվածային թիվը կարծես հուշում էր հոգևոր ուժերի հակամարտության մասին, այդ պատճառով կռվից առաջ բոլոր 2.425 զինվորները, մեկ մարդու նման անխտիր մոտեցան հոգևորականներին, որ Խաչի նշան ստանան, թե՛ իրենց հագուստների, թե՛ ձեռքի զենքերի, և թե՛ տանկերի ու զրահամեքենաների վրա:

Քրիստոնեության պատմության մեջ բազմաթիվ վկայություններ կան Խաչի զորությամբ հաղթանակների, իսկ այս երկօրյա թեժ մարտերից հետո Շուշիի գրավումը դրանցից ամենաթարմն է, քանզի այդ անառիկ համարվող տեղանքը մեր զինվորները հրաշքով գրավեցին: Իսկ երբ հաղթողները քաղաք մտան, առաջին հերթին Ղազանչելոց եկեղեցին վնասազերծեցին, որովհետև այն Աստծո զորությամբ պահպանվել էր ոչնչացումից, քանի որ թշնամիները այն դարձրել էին զինապահեստ, քաջ գիտենալով, որ հայը իր սրբավայրը չի գնդակոծի:

Պարգև սրբազանը՝ Արցախի թեմի հոգևոր առաջնորդը, այդ օրերին անդադար աղոթքի մեջ էր, իսկ երբ պատահաբար բացում է եկեղեցու տոնացույցի էջերից մեկը, ապա այնտեղ կարդում է, որ 357 թ. սուրբ Երուսաղեմում, ճիշտ մայիսի 7-ին երկնքում Տիրոջ լուսապայծառ Խաչի նշանն է երևացել:

Կասեք զուգադիպությո՞ւն է. առաջին հայացքից այո՛, բայց Աստծո Խաչի զորությամբ տարած մեր խաչակիր զինվորների հաղթանակը ապացուցեց հակառակը. «Զի Աստուած ընդ մեզ է»:

[ page 224 ]

ՇՈՒՇԻԻ ՂԱԶԱՆՉԵԼՈՑ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՕԾՈՒՄԸ

Անցան տարիներ, Շուշվա բերդի և քաղաքի գրավումից հետո հայ ժողովուրդը լիաթոք շունչ քաշեց: Հիմա կարելի է խաղաղ շինարարություն անել, ու իհարկե նախ եկեղեցուց պետք է սկսել, քանզի այնտեղ է հայի հոգին կենդանի պահող խորախորհուրդ զորությունը՝ «Հացն ու գինին, Տեր կենդանին»:

Ահա և ցանկալի օրը եկավ. 1998 թվականի հուլիսի 19 -ը, երբ Քրիստոսի Պայծառակերպման տոնին պիտի վերաօծվեր Շուշիի ս. Ղազանչելոց եկեղեցին: Եվ հանկարծ այդ արարողության պահին երկինքը միանգամից երկու ծիածան կապեց, հայտնելով Աստծո օրհնությունն ու բարեհաճությունը, դրանով իսկ կարծես նշան տալով Տիրոջ ուխտի հաստատման, քանզի Հին Կտակարանից գիտենք, որ Աստված Նոյի հետ ուխտ կապեց ծիածանի նշանով: Թող ուրեմն այդ երկնային ուխտը Աստծո և հայորդիներիս հետ միշտ անխախտ մնա:

Չանցած մի տարի՝ 1999 թ. մարտին, նորից հավատավոր ժողովուրդը հավաքվեց Շուշիում, որովհետև այս անգամ պիտի տեղադրվեր Ամենափրկիչ եկեղեցու Խաչը: Բայց անսպասելիորեն թանձր մառախուղ իջավ քաղաքի վրա, շուրջը մի քանի մետրից այն կողմ արդեն ոչինչ չէր երևում: Հրավիրված բարձրաստիճան հյուրերը արդեն բարձրանում էին դեպի Շուշի, որ մասնակցեին Խաչի բարձրացման արարողությանը, բայց կարծես թե ստիպված պետք է լինեին հետաձգել, որովհետև այդ պայմաններում անհնարին էր այդ բարդ ու պատասխանատու աշխատանքը կատարել: Ուխտավոր ժողովուրդը անդադար աղոթում էր, որ Տիրոջ ողորմությունը լինի, և հանկարծ ի ուրախություն բոլորի, երկինքը բացվեց, այն էլ զարմանալի հրաշքով, որովհետև միայն եկեղեցու շուրջը մոտ 300 մետր շառավիղով մի շրջանաձև տարածություն պարզվեց, և այնքան պայծառ, որ կարելի էր սկսել Խաչի տեղադրումը: Բոլոր ներկաները ականատես եղան Աստծո հրաշքին, ու հայտնապես երևում էր երկնային միջամտությունը: Ամենափրկիչ եկեղեցու գմբեթին Խաչի զետեղման արարողությունը տևեց մոտ ժամ ու կես, և ամբողջ այդ ժա-

[ page 225 ]

մանակամիջոցում շրջապատի մառախուղը կարծես մի աներևույթ զորությամբ զսպվում էր, որ չխանգարի Խաչի տեղադրմանը: Իսկ երբ ավարտվեց արարողությունը, չանցած տաս րոպե նորից անթափանց մառախուղը տիրեց ամենուր, և նույնիսկ նոր տեղադրված եկեղեցու Խաչը չէր երևում:

Եվ թող Տիրոջ Խաչը ցրի նաև մեր ժողովրդի սրտերում թափանցած անհավատության մեգն ու խավարը, որ նորից ցոլա Արդարության Արեգակը՝ Տեր Հիսուս Քրիստոսը, որին վայել է օրհնություն և փառք հավիտյանս հավիտենից. ամեն:

ԽԱՉԻ ՁԵՎԻ ՄԱՍԻՆ

Վերջերս ռուսական հեռուստալիքներից մեկով ցույց տվեցին, թե ինչպես մի եկեղեցում փայտե հին Խաչ են գտել, որը ուղղափառների կողմից ընդունված սովորական ձևից տարբեր էր: Ու երբ նրանք ուզեցել են «ուղղել», որ իրենց ուզած տեսքը տան, հանկարծ նկատել են, որ Խաչից անուշահոտ մյուռոն է սկսել հոսել, ի նշան կարծրացած այն թյուր հավատի, որ Քրիստոսի Խաչը անպայման իրենց դավանանքով ընդունված տեսքը պետք է ունենա:

Նույնը վերաբերվում է նաև խաչակնքելու ձևին, որովհետև բազմիցս ռուսական եկեղեցիներում ինձ հանդիմանել են, իբր սխալ եմ խաչակնքվում, և անպայման ձեռքս պետք է աջից ձախ տանեմ, այլապես ընդունելի չէ Աստծուն: Եվ ահա այդ պարզ Խաչի միջոցով կատարված հրաշքով Աստված փշրեց շատերի կարծրացած «ուղղափառ» կարծիքները:

ՄՈՍԿՎԱՅԻ ԱՄԵՆԱՓՐԿԻՉ ԵԿԵՂԵՑՈՒ
ԲԱՑՄԱՆ ԵՐԿՆԱՅԻՆ ԿՆԻՔԸ

Այս դեպքը համանման է վերը կարդացած վկայությանը: Մոսկվայից մի ծանոթ քույր մեզ ֆոտոնկարներ ուղարկեց, որտեղ պարզորեն երևում էր, թե ինչպես երկնքում ամպերը Խաչի տեսքով են դասավորվել, ու ճիշտ այն պահին երբ օծվում էր Մոսկվայում կառուցված նոր եկեղեցին, որը քանդել էին բոլշևիկները ու տեղը այդքան տարիներ հրաշքով ազատ էր

[ page 226 ]

մնացել, որովհետև ինչ որ սարքում էին այնտեղ, քանդվում էր, այդ պատճառով ստիպված լողավազան էին սարքել: Բայց եկավ այդ ավազի վրա կառուցված պետության վերջը, ռուս ազգը մասնակիորեն քավություն արեց իր կատարած մեղքերի համար, ու հին եկեղեցու տեղում, ճիշտ և ճիշտ նման մի գեղեցիկ ոսկեգմբեթ եկեղեցի սարքեցին: Եվ երբ հասավ եկեղեցու բացման և օծման օրը, հանկարծ բոլոր ներկաների աչքի առաջ, պարզ ու կապուտակ երկնքում ամպերը հավաքվելով մի հսկայական Խաչ կազմեցին, մնալով մինչև արարողության վերջը, որը ըստ իս նշան էր Տիրոջ Խաչի հաղթությանը, բոլոր կատաղի ու չար կոմունիստական զորությունների դեմ: Այս պատմության մեջ խորհրդանշական է նաև այն, որ ճիշտ այդ օրերին Մոսկվա էր այցելել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսը, իր հետ որպես ընծա տանելով մի գեղեցիկ հայկական խաչքար, ու Ամենափրկիչ եկեղեցու բացման օրը ռուսական պատրիարքի հետ օծելուց հետո այն տեղադրում են այդ եկեղեցու սուրբ Խորանում. մինչև օրս չլսված բան:

ՄԻ ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Թշնամու կրակի տարափի տակ առաջ էինք շարժվում։ Հանկարծ ուժգին հարված զգացի կրծքիս մոտ։ Հարվածի թափից ընկնելով՝ մտածեցի, որ գնդակն իր գործը արեց, բայց տեսնելով որ կարողանում եմ դեռ վազել, ու թուրքին գերի չընկնելու համար՝ շարունակում էի տղաների հետ առաջանալ, ինչքան որ կարող էի։ Եվ երբ կռիվը ավարտվեց, ու դադար

[ page 227 ]

առանք, ես բարձրացրի արտահագուստս, որ տեսնեի արյունն ու վերքը, բայց, ի զարմանս ինձ, կրծքիս մոտ ոչ մի քերծվածք էլ չկար՝ չնայած բութ ցավ էի զգում կրծքամասում։ Հետո ուշադրությունս գրավեց վզիս Խաչի շղթան։ Իսկ Խաչը, որն իր վրա էր կրել գնդակի մահաբեր հարվածը, ծռմռվել էր։ Իհարկե անհավատալի է, որ այդ կապարե գնդակը, որ կարողանում է ծակել հաստ երկաթյա զրահն անգամ, չի կարողացել ծակել հեշտությամբ ծռվող իմ թիթեղյա Խաչը, ու վնասել ինձ. հենց դա է Աստծո զորությունը Իր Խաչին ապավինողների համար, քանզի հավատով ու հույսով մարտից առաջ միշտ խաչակնքվում էի:

ՎԿԱՅՈՒՄ Է ԱՐՑԱԽԻ ՇԱՐԺՄԱՆ ԳԵՐԻՆ

Երբ անսպասելիորեն մի քանի հայորդիներիս բռնեցին ու տարան Բաքվի բանտ, մտածեցինք որ այստեղից այլևս հետ ճանապարհ չկա, որովհետև ամեն օր դաժանաբար ծեծում, խոշտանգում և անարգում էին բոլորիս։

Այդպիսի հերթական ծեծի ժամանակ, հանկարծ ինձ տանջողներից մեկը տեսավ վզիցս կախված հասարակ մետաղյա Խաչը, ուզեց պոկել որ անարգի, բայց երբ փորձեց, չկարողացավ. չնայած որ մի բարակ շղթայով էր կախված։ Մի քանի անգամ փորձեց, ու չկարողանալով թողեց, որ ինքս հանեմ։ Ես էլ Խաչս հենց շղթայից հանեցի, իսկույն բերանս խոթեցի, որպեսզի կուլ տամ, որ մուսուլմանները չանարգեն մեր Տիրոջ նշանը։ Այդ տեսնելով կատաղեց ու ավելի դաժանաբար սկսեց ինձ հարվածել ու միաժամանակ հայհոյել մեր կրոնն ու Վազգեն կաթողիկոսին: Չդիմանալով այդ հարվածներին ես ուշակորույս եղա։ Երբ ուշքի եկա, արդեն խուց էին տարել ու սառը ջուր լցրել վրաս։ Ընդարմացած լեզվովս մի կերպ ստուգեցի ուռած, արյունլվիկ եղած բերանս, որ տեսնեմ ատամներս տեղում են, թե չէ, և հանկարծ ի ուրախություն ինձ, զգացի որ Խաչը թշիս տակ է մնացել։ Հանեցի ու ջնջխված ու արյունլվիկ շուրթերով մի կերպ համբուրեցի այն, ներքուստ կարծես զգալով, որ այս մուսուլմանական դժոխքում

[ page 228 ]

փրկությանս միակ հույսս Տիրոջ Խաչն է լինելու։

Ու այդպես էլ եղավ. միշտ հերթական անգամ տանջելու տանելիս, նորից այն դնում էի բերանս, որը ինձ զարմանալի քաջություն և ուժ էր տալիս այդ դաժան խոշտանգումների ժամանակ։

Ավարտվեց այս բոլորը նրանով, որ ինձ մի քանի ամիս հետո հրաշքով ազատեցին՝ ինչ-որ մի ռազմագերու հետ փոխանակելով։ Ու երբ Շուշիի կռիվների ժամանակ մենք մտանք գրավված քաղաքը, այնտեղ ընկած վիրավորների մեջ այդ ինձ ծեծող ադրբեջանցուն ճանաչեցի, որը ինձ տեսնելով՝ գթություն էր խնդրում։ Ես, որպես քրիստոնյա ու Խաչ կրող, պետք է տարբերվեի նրանից, ու չթողեցի որ տղաները շանսատակ անեին նրան, այլ մինչև շտաբ տանելով, հանձնեցի զինվորական ղեկավարությանը, որովհետև Քրիստոսի Խաչը ավելի վեհ է ու Աստվածային քան Մուհամմեդի կիսալուսինը, ինչում ես ինքս իմ անձնական փորձությունով համոզվեցի:

ՎԻՐԱՎՈՐ ԱԶԱՏԱՄԱՐՏԻԿԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Երբ սկսվեց Արցախյան պատերազմը, ես կամավոր մեկնեցի կռվելու: Այդ ժամանակ ես մկրտված չէի, բայց կրծքիս Խաչ էի կրում, հավատալով, որ ինձ անպայման կօգնի: Երբ մի անգամ հարձակումը սկսվեց, զգացի որ մեզ նեղում են և այլևս փրկության հույս չկար: Ու մի ձեռքում ավտոմատը, մյուսում կրծքիս Խաչը, փորձեցի շրջապատումից դուրս պրծնել: Վազելիս դեմ-դիմաց թշնամու ռումբը պայթեց: Միայն զգացի որ ինձ օդ շպրտեց ու այլևս ոչինչ չեմ հիշում: Չգիտեմ ինչքան անցավ, բայց երբ աչքերս բացեցի, շուրջը լուռ էր, ավտոմատս ձեռքիցս մի կողմ էր շպրտվել, բայց մյուս ձեռքիս ափի մեջ շարունակում էի պինդ պահել փրկարար Խաչս ու սրտիս մեջ դրեցի, որ հենց տեղ հասնեմ պիտի մկրտվեմ: Շոշափեցի ոտ ու ձեռս, հասկացա որ ողջ եմ ու կարող եմ քայլել: Կողմնորոշվելով տեղանքում, դեպի մեր դիրքերը սողացի, ու քարերի և թփերի տակ թաքնվելով այդպես ազատվեցի:

Դրանից հետո իմ առաջին գործը եղավ եկեղեցում մկրտվելը, որ դառնամ իսկական հայ քրիստոնյա, որ արժանի լինեմ սուրբ Խաչը կրելու, որը իմ կյանքը փրկեց ստույգ մահվանից:

[ page 229 ]

ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՎԵՏԵՐԱՆԻ ՓՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այս օգտաշատ պատմությունը ինձ պատմեց արցախյան վետերան ազատամարտիկը, որը հենց պատերազմի սկզբից կամավոր մեկնելով կռվի, պատերազմել է մինչև հաղթական ավարտը, և ողջ ու առողջ տուն վերադարձել, շնորհիվ Խաչի զորության ու իր մոր աղոթքների:

Մինչ նա կպատմեր արցախյան դիպվածների մասին, հետևյալ վկայությունը տվեց. «Մայրս Թուրքա-Հայաստանից գաղթած մի բարեպաշտ կին էր: Շատ կարդացած չէր, բայց զարմանալի հավատք ուներ: Մի անգամ երբ սեփական մեքենայով պետք է Դիլիջան գնայինք, մեկնելուց առաջ ինձ պարտադրեց, որ անպայման խաչակնքվեմ, նոր մեքենան քշեմ: Այդ ժամանակ ջահելություն անելով, դժկամությամբ ու հապճեպ կատարեցի նրա խնդրանքը, ու մեքենա նստեցինք:

Երբ Դիլիջան չհասած ոլորապտույտներին մոտեցանք, անսպասելի մառախուղ իջավ, ու մի քանի քայլի վրա արդեն ոչինչ չէր երևում: Կամաց-կամաց քշելով գնում էինք, հանկարծ աչքս ընկավ մորս, որը աչքերը փակ աղոթում, և ստեպ-ստեպ խաչակնքում էր երեսը: Քիչ անց, անսպասելիորեն մեքենան ինչ որ մեծ քարի դեմ առած կանգնեց: Ես իջա որ արգելքը մի կողմ տանեմ, բայց ի՜նչ տեսա. ոչ մի քար էլ չկար, իսկ մեքենայի առջևի անվադողերից մեկը կախվել էր անդուդի պռնկին, ուր մի ակնթարթ առաջ և մենք պետք է լինեինք, եթե այդ անհասկանալի ու կտրուկ արգելքը չլիներ: Մայրս ու ես հասկացանք, որ դա Աստծո երկնային միջամտությունն էր, որովհետև Տիրոջ սուրբ Խաչին էինք ապավինել»:

Դրանից հետո փորձառու վետերանը շարունակեց արցախյան ճակատամարտերից դեպքեր վերհիշել, որոնցից մեկը մեջ եմ բերում այստեղ, քանի որ այն նորից վերաբերվում է Տիրոջ ամենահաղթ Խաչին:

«Երբ ուղղաթիռից իջանք Արցախ, մեզ հետ պարենամթերք էին դրել, բայց երբ դատարկում էինք, սխալմամբ մի ուրիշ արկղ տարանք հետներս, ու երբ բացեցինք, տեսանք գրպանի փոքրիկ Ավետարաններ էին, ու բոլորս ուրախացած մեկ-մեկ հատ վերցնելով պահեցինք ծոցագրպաններում: Անցավ մի

[ page 230 ]

քանի տարի, Աստված պահում, պահպանում էր Իր մեծ ողորմությամբ: Իսկ Խաչի հետ կապված մի դեպք եմ հիշում. 1993 թվականն էր, Կրասնոսելսկի մատույցներում էինք՝ Ճամբարակ-Արծվաշեն ճանապարհին: Ազերիների հետ շատ անգամ էինք «բոյ» մտել, բայց այս անգամ, ինչ որ տեսանք, գերազանցեց մնացածներին: Ինչպես կինոներում էի տեսել, այդպես էլ նրանք էին մեզ վրա գալիս. տանկերով ու «պեխոտայի» մեծ բազմությամբ:

Մենք էլ քանակով տասնյակ անգամ զիջում էինք նրանց, փամփուշտներն էլ հաշվված էին: Ինչ երկարացնեմ, մարտը անհավասար էր, ու ինչպես ասում են, արդեն մահվան հոտ էր փչում մեզանից: Մոտ քսան հոգի էինք, երկուսը չդիմանալով մարտի թեժությանը, զենքերը ցած գցելով, վախկոտ նապաստակների նման մոտիկ անտառը փախան, կորան. այդպեսի բաներ էլ են պատահում: Կողքներիս երբեմն-երբեմն պայթող ռումբերի բեկորներն էին թշշոցով խրվում հողի մեջ, ու քանի նրանք մոտեցան, այնքան մեր կորուստները շատացան: Իսկ երբ արդեն մնացինք երեք հոգի, հասկացանք, որ դիմադրելը անօգուտ է, ու մեզ մնաց միայն մարդավայել մեռնելը: Այդ ժամանակ ինչ որ գետի խորխորատում էինք, երբ ուզեցինք դուրս գալ ու մոտակա բլուրի ետևը անցնել, մի քսան քայլի վրա ավտոմատները առջևում պատրաստ պահած ազերիների «զվոդին» դեմ առանք:

Վերջ. որոշեցինք սուտ մեռուկ ձևանալ, իրար կողք-կողքի պառկած մնալ, մինչև մեր սպանված զինվորների դիակները թալանելով կմոտենան մեզ: Կողքիցս կախած «լիմոնչիկի» օղակը քաշելով, ափիս մեջ պատրաստ պահեցի, որ նրանցից մի քանիսին հետներս պայթեցնելով գնայինք այն աշխարհ: Մինչ նրանք կմոտենային, ես ձախ ձեռքով աննկատ ծոցիցս հանեցի կնունքիս Խաչը, ու վերջին անգամ կարոտով համբուրեցի այն ու զղջումով Հիսուս Քրիստոսից, անսպասելի հայտնված արցունքներով մեղքերի թողություն խնդրեցի. մարդ էինք, ու արդեն չորս տարի է կռվում էինք, ինչե՜ր-ինչե՜ր ասես չարեցինք:

Աչքերս կիսախուփ ու լարված ականջ էինք դնում: Քայլերը մոտեցան-մոտեցան ու, մեզանից ընդամենը մի քանի մետր այն

[ page 231 ]

կողմ կանգ առան: Ուրեմն նկատեցին, մտածեցի ես, ու նռնակը պահած ձեռքիս մատները մի քիչ թուլացրեցի, որ թեկուզ և հասցնեն վիրավորել, գոնե մատներս չկծկվեն, ու նռնակը կարողանամ բաց թողնել: Տանջալի վարկյաններ էին անցնում, բայց նրանք չգիտես ինչու չէին մոտենում, մեր ու նրանց միջև կարծես անտեսանելի պատնեշ էր գոյացել: Նռնակը ձեռքումս քրտնել էր. անպատմելի պահ էր, կարծես կյանքի ու մահվան կիզակետում լինեինք: Հանկարծ նրանցից մեկը բարձր-բարձր, ադրբեջաներեն լեզվով ասաց ընկերոջը. «Բուղ օլդա յոխլար»: Ես որ մորիցս սովորել էի թուրքերեն, իսկույն հասկացա, որ ասում է. «Այս կողմում չկան»: Սկզբում կարծեցի, թե ռազմական հնարք են բանեցնում, որ տեսնեն մենք կենդանի ենք, թե՞ մեռած, որ նոր մոտենան, բայց երբ լսեցինք նրանց հեռացող քայլերի ձայնը, զարմանքից ապշել էինք, ու չէինք հավատում, որ մահվանից ազատվեցինք: Զգուշության համար էլի մի քանի րոպե սպասելուց հետո, կամացուկ նորից հեղեղատը սողացինք, ու դեպի մեր ճակատը ուղղվեցինք:

Երբ մի քանի ժամ հետո վերջապես տեղ հասանք, տղաների զարմանքին չափ ու սահման չկար, նախ նրա համար, որ արդեն լուր էին տվել, որ մենք էլ ենք այն տասնյոթի հետ զոհվել, հետո մի այլ հրաշքի համար ևս. դու մի ասա ամբողջ հեղեղատը մերոնց կողմից ականապատված է եղել, բայց մեր Տերը Իր զարմանահրաշ զորությամբ մեզ պահել է նաև այդ ականներից, ու ողջ ու առողջ տեղ հասցրել: Իսկ ձեռքիս նռնակը, որ արդեն 4-5 ժամ է ափիս մեջ էր, ամբողջ ճանապարհին չէի կարող մի կողմ նետել, որ ինքներս մեզ չմատնեինք, բայց երբ տեղ հասանք մտածում էի ինչպես ազատվեմ այդ բեռից, որովհետև մատներս կարկամել էին լարվածությունից, ու վախենում էի չկարողանամ մահաբեր այդ բեռը ինձանից բավարար տարածությամբ հեռու նետել: Ու տղաներից հեռու, մի կողմ քաշվելով, նորից Տիրոջ անունը տալով, նռնակը ինձանից հեռու գցելով կծկվեցի մի թմբի տակ..., ու լսվեց պայթյունը:

Առաջինը, որ դրանից հետո արեցի, այն էր, որ լարվածությունից ջղաձգված մատներս իրար հպելով մի կերպ երեսիս Խաչ հանեցի, ու ասացի. «Փա՜ռք Քեզ Տեր, փա՜ռք Քո ամենահաղթ սուրբ Խաչին»:

[ page 232 ]

ԵՂԵՌՆԱԽՈՐՀՈՒՐԴ ԳԻՇԵՐ

Այս վկայությունը միտումնավոր կերպով գրում եմ այստեղ, որպեսզի ընթերցողի համար հաստատվի նախորդ վկայության իրականությունը:

Պատմում է հայոց մեծ եղեռնի մասնակիցներից մեկը. «Երբ անսպասելիորեն թուրքերը գյուղ մտան, ու մեզ բոլորիս անասունների նման իրար գլխի հավաքելով, առաջները արած դեպի դաշտ քշեցին, սկզբում կարծեցինք թե մեր ունեցվածքը կթալանեն, ու նորից բաց կթողեն որ գյուղ վերադառնանք: Բայց ի՜նչ իմանայինք, որ այդ անօրենները հայասպան ծրագիր են մշակել: Գնում էինք օրերով, նրանք ձիերի վրա, մենք ոտքով, նրանք կուշտ ու կուռ ուտելով մեզանից թալանածները, իսկ մենք ճամփեզրի խոտերը արածելով: Պարզ էր, որ երկար չէինք դիմանալու, որովհետև առաջին զոհերը տեսանք, որոնք ուժասպառ ճամփեզրին մեկնվեցին, ու հոգնած անտարբերությամբ իրենց մահը դիմավորեցին մարդակերպ գազան թուրքերի ձեռքից: Մենք մի քանի հավատացյալ քույրերով էինք, ու ամեն առիթի դեպքում հավաքվում և աղոթում էինք, որ Տերը մեզ ազատի այս ստույգ մահվանից, կամ էլ խայտառակաբար չլլկվենք անօրեն պիղծերից, որոնք մեր աչքի առաջ իրենց դուր եկած աղջիկներին բռնաբարում էին, իսկ դիմադրողներին հենց տեղում մորթազերծ անում, որ մյուսները վախենան ու չդիմադրեն:

Մի գիշեր մեզ բոլորիս ճամփեզրի մարգագետինը հավաքեցին, իսկ իրենք մեր կողքերը խարույկ վառելով, տաքանում ու հսկում էին ճամբարը: Իսկ խեղճ հայերս ցրտից դողալով, մեր ունեցած փալաս-փուլուսով ծածկվելով, մի կերպ լուսացնում էինք դժնդակ օրհասներով լեցուն գիշերները: Տեսնելով, որ արդեն մեր հերթն էլ է գալիս մահկանացուներս կնքելու, քանի որ հյուծվածությունից թուլացել էինք, որոշեցինք այդ նույն գիշերը փախչել. կամ այս, կամ այն կողմ, միևնույնն է մահը մեր հետևից է գալիս: Չգիտենք ինչքան ժամանակ էր անցել, մենք չորս ընկերուհիներով, ճամբարի եզրին, միմյանց կողքի պառկած, շշնջալով աղոթում էինք, ու աստղազարդ երկինք նայելով Արարչից ողորմություն և

[ page 233 ]

օգնություն հայցում:

Երբ գիշերային պահակը մի փոքր հեռացավ մեզանից, դեմքներս խաչակնքելով, ու միմյանց կողը բոթելով, անշշուկ սողացինք դեպի խավարը: Ամեն բան բարեհաջող անցավ, ու որոշ տարածություն փորի վրա սողալուց հետո ոտքի կանգնեցինք, և սրտատրոփ ուրախությունով մոռացած մեր տկարությունները, դեպի անհայտ հեռուն քայլեցինք: Երբ դիմացի սարի հետևը անցանք, կանգ առանք շունչ առնելու, և միմյանց գիրկը ընկնելով, իրար փաթաթված լաց էինք լինում ուրախությունից, և այնպիսի զգացում էինք ապրում, կարծես արդեն երկնային դրախտ ենք ընկել, և մահն ու դժբախտությունները մնացել են հետևում: Հանդարտվելուց հետո, բոլորս ծնկի եկանք, ու արտասվախառն աչքերով գոհություն էինք տալիս մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսին, որ Իր կարող Խաչով մեզ փրկեց մարդակեր թուրքերի ձեռքից:

Բայց առջևում դեռ բազում վտանգներ էր մեզ սպասում, այդ պատճառով ամբողջ գիշեր քայլեցինք մեզ անծանոթ տեղանքներով, որ ինչքան հնարավոր է հեռանանք այդ մահվան քարավանից: Ահա և ծագեց աղոթարանը, և արևի առաջին շողերը ընկան արյունաներկ հայոց հողի վրա: Անհայտ վտանգների հանդեպ մտորումներով, գլխահակ գնում էինք, ու երբ մի բլուրի վրա ելնելով ուզեցինք շրջապատը զննել, և հանկարծ ի՜նչ տեսանք. ամբողջ գիշեր պտտվել-պտտվել ենք, ու եկել նորից նույն տեղն ենք հասել: Վախից ու հիասթափությունից կարկամած մի քանի վարկյան նայում էինք դեպի նոր արթնացող քարավանը, իսկ երբ ուզում էինք թաքնվել, հանկարծ այդ շան նման սրատես թուրք զինվորներից մեկը, մեզ տեսնելով հարայհրոց բարձրացրեց, ու նրանցից մի քանիսը ձիերը թամբելով իսկույն մեր կողմը շտապեցին: Փախչելը անիմաստ էր, ու միմյանց գրկելով, գլուխ գլխի տված, ծնկի գալով սկսեցինք Ներսես Շնորհալու «Հավատքով խոստովանիմ» աղոթքը ասել, որ երբ մեզ թրատելու լինեն, գոնե աղոթքը շուրթներիս, քրիստոնավայել ձևով մեռնենք: Ու երբ ձիերի սմբակների քառատրոփը մեզ հասավ, արդեն սուրբ Խաչի աղոթքին էինք հասել, և վախից դողդոջուն ձայնով միասին ասում էինք.

[ page 234 ]

Խնամող արարածների, պահի՛ր Քո
Խաչի նշանով իմ հոգին ու մարմինը,
մեղքերի պատրանքներից, դևերի
փորձություններից, անիրավ մարդ-
կանցից և հոգու ու մարմնի բոլոր
վտանգներից. և ողորմի՛ր Քո արա-
րածներին և ինձ՝ բազմամեղիս. ամեն։

Ընդհուպ այնքան մեզ մոտեցան, որ նրանց ձիերի սմբակների տակի ավազը մեր վրա էր լցվում, բայց մի քանի անգամ պտտվելով մեր շուրջը, նրանցից մեկը զարմացած բացականչեց թուրքերեն. «Շուն գյավուրները այս ո՞ւր չքվեցին»: Ու էլի մի քանի անգամ այս ու այն կողմ քշելուց հետո, մեզ չտեսնելով, հայհոյելով թողեցին հեռացան: Մինչդեռ մենք հստակ լսում էինք նրանց ձայները, բայց ահից աչքներս փակած շարունակում էինք աղոթել, որովհետև հասկացանք, որ Տիրոջ սուրբ Խաչն է մեզ իր անտեսանելի թևերի տակ առել, որ անօրենները կուրանան, ու մեզ չտեսնեն: Եվ այդպես բազմաթիվ վտանգներից Տերը մեզ ազատելով մինչև սուրբ Էջմիածին՝ մեր հոգիների փրկության տապանը հասցրեց:

Փա՛ռք Քո սուրբ Խաչին Տեր մեր և Աստված մեր Հիսուս Քրիստոս:

ՌՈՒՍ ՔԱՀԱՆԱՅԻ ՀԵՏ ԿԱՏԱՐՎԱԾ ՀՐԱՇՔԸ

Երբ գրում էի այս վերջին վկայությունների մասին, հիշեցի, որ տարիներ առաջ ինչ որ գրքում կարդացել էի, թե ինչպես բոլշևիկները երբ բանտերն ու աքսորները հոգևորականներով լցրեցին, հետո մյուսների համար տեղ ազատելու համար սկսեցին մեկ-մեկ գնդակահարել նրանց:

Եվ երբ հերթը հասավ մի ծեր եպիսկոպոսի, նրա աչքերը կապեցին, որ պատի տակ կանգնեցնեն գնդակահարելու, նա զինվորներին խնդրեց, որ իրեն թույլ տան վերջին անգամ աղոթելու: Նրանք էլ ասացին, թե ինչ անում ես արա, միայն թե շուտ, որովհետև միևնույնն է հիմա մեռնելու ես:

Բարեպաշտ հոգևորականը տեղում ծնկի գալով,

[ page 235 ]

խաչակնքվելով ու ձեռքերը երկինք բարձրացնելով սկսեց աղոթել: Եվ հրացանները պատրաստ պահած զինվորները հանկարծ ապշած տեսան, թե ինչպես նա իրենց աչքերի առաջ անհայտացավ: Դես ու դեն ընկան, շրջապատը զննեցին, բայց ոչ մի հետք անգամ չհայտնաբերեցին: Մինչ նրանք այս ու այն կողմ էին վազվզում, հանկարծ տեսան, որ նա նորից հայտնվեց նույն տեղում, ծնկի վրա եկած խաչակնքվելով աղոթելիս:

Այս հրաշքից հետո էլ անօրենները չսթափվեցին, որպեսզի Տիրոջ զորությունը տեսնեին, այլ որոշեցին իսկույն մահապատժի ենթարկել, որ նորից չանհետանա: Այդպես էլ արեցին, և ծեր եպիսկոպոսին պատին հենելով գնդակահարեցին, չհասկանալով, որ դրանով իսկ նրան ուղարկեցին այն Աստծո մոտ որին նա պաշտում էր, և Որը կատարեց այդ հրաշքը, որ գոնե դրանից սթափվեն մոլորության որդիները:

ՄԱՀԱՄԵՐՁ ՀԻՎԱՆԴԻ ՄԱՍԻՆ

Մոտիկ բարեկամս մահվան շեմին էր։ Գնացի այցելության և խոսում էի Հիսուսի փրկության ու Խաչի զորության մասին, որով Նա մահվանը հաղթել է։ Նա լսեց լուռ անտարբերությամբ, նույնիսկ՝ տհաճությամբ։ Ես տխուր թողեցի մահամերձին ու գնացի՝ հուսալով միայն Աստծո ողորմության վրա։

Եվ մի քանի օր հետո, երբ սկսվել է հոգեվարքը, հանկարծ ի զարմանս տանեցիների, նա բարձրաձայն ասել է. «Մի լուսավոր Խաչ եմ տեսնում, տարե՛ք, տարե՛ք մի կողմ, ինձ խանգարում է»։ Երբ այդ լսեցի, հասկացա, որ նա կամովին իր Տեր Աստծո վերջին այցելությունն է մերժել։ Երբ թաղումից հետո խոսում էի բարեկամներից մեկի հետ, որը ներկա էր եղել հանգուցյալի տառապանքներին, պատմեց, որ նա մահվանից առաջ գոռում էր, որ իրեն տանում են ինչ-որ սարսափատեսիլ արարածներ և օգնություն էր խնդրում մեզանից, բայց մենք ի՞նչ կարող էինք անել։ Ու այդպես էլ տանջվելով՝ խեղճը հոգին տվեց։

[ page 236 ]

ՆԱԽԿԻՆ ՊԻՈՆԵՐԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Աշխույժ ու կատակասեր երեխա լինելով՝ պիոներական ճամբարում զանազան չարաճճիություններ էի անում, որոնցից մեկը լավ եմ հիշում, որովհետև դրա հետևանքով շատ տառապանքներ քաշեցի։

Չգիտեմ, որտեղից էի հիշել, թե ինչպես էին քահանաները երգելով սաղմոսում ու Ավետարանը կարդում, ես էլ, մի աշխարհիկ բնույթի գիրք վերցնելով, բառերը երկարացնելով, իբրև թե աղոթում եմ, զվարճացնում էի երեխաներին։ Երբ տունդարձի ժամանակը եկավ, զգացի, որ դեմքիս մի կողմը սկսեց անհասկանալի ձևով ցավել, հետո ձգվեց, ձգվեց մի կողմի վրա ու ամբողջ երեսս այլանդակելով, անզգայացավ։

Տուն հասնելով՝ իսկույն բժշկի դիմեցինք, որն ասաց, թե դեմքի եռաներվի սովորական բորբոքում է ու սրսկումներ նշանակեց։ Անցավ որոշ ժամանակ, բայց ոչ մի արդյունք չերևաց դրանից. այդպես էլ մի կողմ ծռված դիմագծերով մնացի։ Մի օր էլ երազ տեսա, թե ինչպես մի բարձր սար եմ բարձրանում, որի վրա եկեղեցի կար, գմբեթին էլ՝ Խաչ։ Երբ ներս մտա, հանկարծ ներսում մի սաստիկ լույս ծագեց, ու այդ լույսը, Խաչի տեսք ստանալով իմ վրա եկավ, ու ես վախից արթնացա։ Երբ պատմեցի երազս, ծնողներս հասկացան, որ այս հիվանդությունը Աստծո հետ է կապված։ Չգիտեմ՝ նրանք ինչպես դա մեկնաբանեցին, բայց այլևս բժիշկ չկանչեցին, այլ մյուս օրը եկեղեցի տարան ու աղոթել տվեցին ինձ վրա, որի ընթացքում քահանան Խաչը դրել էր գլխիս։ Չանցած մի քանի օր՝ ես արդեն լրիվ ապաքինվել ու իմ սովորական տեսքն էի ստացել։

Ի լրումն այն բանի, որ բժշկությունը Աստծուց էր, ասեմ, որ այդ նույն հիվանդության համար մեր հարևանի երեխային սրսկում էր նշանակել նույն բժիշկը, բայց նա ահավոր ջղաձգումներ ունենալուց հետո իսպառ անդամալույծ մնաց։

ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ՄՈՒՍՈՒԼՄԱՆԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՑ

Այս վկայությունը Հայաստան տեղափոխված մի հայ երիտասարդ պատմեց, որը մի ժամանակ Իրանում ապրելով

[ page 237 ]

ստիպված մասնակից է եղել Իրանա-Իրաքյան պատերազմին. «Ինձ որպես զինվոր տարան պատերազմի: Շուրջ բոլորս մահմեդականներ էին, ու ինձ որպես քրիստոնյա դժվար էր նրանց հետ ծառայել, բայց ամեն օր առանձնանալով թաքուն խաչակնքվելով աղոթք էի անում ու մեր Տեր Հիսուսին խնդրում, որ ինձ անփորձանք տուն վերադարձնի: Մի անգամ երբ գիշերային պահակազոր ծառայության ուղարկեցին: Պոստում կանգնած ժամանակ, անկախ ինձանից սկսեցին չար և անհանգստացնող մտքեր այցելել: Սկզբում բանի տեղ չդրեցի ու շարունակում էի տարածքը հսկել, բայց հետզհետե այդ մտքերը սկսեցին իշխել վրաս, ինքնասպանության մղելով: Այդ անհասկանալի և աներևույթ զորությունը այնքան ահավոր էր, որ ես ծնկի եկա տեղում, ու խաչակնքելով երեսս Հայր մեր աղոթքը արեցի, ու Աստծուն աղաչում էի որ ինձ օգնի չկորչեմ, որովհետև դեռ շատ երիտասարդ եմ, և այդ պահին անկախ ինձանից սկսեցի լաց լինել: Չանցած մի քանի րոպե այդ պարտադրող զորությունը թուլացավ, ու մի քիչ խաղաղվեցի ինձ տանջող մտքերից, բայց սրտումս շարունակում էի աղոթել ու հաճախակի խաչակնքվել: Իսկ երբ լրացավ իմ հերթափոխի ժամանակը, եկան ու փոխարինեցին ինձ: Երբ պահակատուն հասանք, պատրաստվեցի հանգստանալու, բայց այդ պահին շտաբի հեռախոսը զնգաց միջանցքում: Ու քանի որ մոտը հերթապահ չկար, ստիպված որոշեցի ես վերցնեմ հեռախոսափողը: Բայց հենց ուզում էի խոսել, այդ նույն ժամանակ հերթապահ սպան մյուս սենյակում բարձրացրեց երկրորդ հեռախոսի ընկալուչը: Զանգահարողը բարձրաստիճան գեներալ էր, որը հրամայեց այսօրվա պոստի կանգնածների մասին զեկուցել: Տեղեկանալով, որ ես վերադարձել եմ, նախ զարմանք արտահայտեց, հետո հրամայեց, որ այլևս ինձ չուղարկեն հերթապահության. հետո մի պահ դադար տալով ասաց. «Այս գիշեր բոլոր երեսունից ավել պոստերում կանգնած մեր զինվորները անհասկանալի պատճառներով ինքնասպանություն են գործել, բացի այդ մի հայից…, երևում է թշնամու բանակի հմայողները նորից անեծք են ուղարկել, իսկ այդ մեկին էլ իրենց Քրիստոսն է փրկել»: Ես իսկույն կամացուկ դրեցի հեռախոսափողը, որովհետև անկախ իմ կամքից ռազմական գաղտնիք լսեցի: Շտապ գնացի հանգստասենյակ ու հագուստներով անկողնուս վրա պառ-

[ page 238 ]

կելով, իբրև թե հանգստանում եմ, ու աչքերս փակելով, մտովի փառաբանության ու գոհության աղոթքներ արեցի մեր Տեր ու Փրկիչ Հիսուս Քրիստոսին, Իր ամենակարող Խաչին, որ ինձ փրկեց չար ու մահաբեր դիվական անեծքի հետևանքից:

ՆԱԽԿԻՆ ՌԱԶՄԱԳԵՐՈՒ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պատմում է մի եղբայր, որի պապը եղել է համակենտրոնացման ճամբարներից մեկում։

Նա ասաց, որ պապս մի հեզաբարո և աստվածավախ մարդ էր, որին բոլորը սիրում էին իր բարության ու հանդարտ բնավորության համար։ Երբեմն էլ նա մեզ պատմում էր իր գերության տարիների մասին։ Այս դեպքը ես հիշում եմ, որովհետև դրանից հետո նա փաստորեն փրկվել է ստույգ մահից։

Նախկին այդ գերին պատմել է հետևյալը. «Երբ ֆաշիստները մեզ գերի բռնեցին, հարցաքննելուց հետո տարան մի քարհանքում աշխատելու։ Ծանր ու մաշող աշխատանք էր, մահը ամեն ժամ աչքներիս առաջ էր։ Այդ բոլորը քիչ էր, դեռ մեր ճամբարի վրա այնպիսի մի կատաղի գերմանացու նշանակեցին, որ նույնիսկ իր զինակիցիներն էին սարսափում։ Նա հաղթահասակ, կարմիր երեսով, կերած-խմած գազանի էր նման։ Հաճույքի համար երբեմն-երբեմն մոտենում էր որևէ ռազմագերու և ծանր ձեռքի ամբողջ ուժով բռնցքահարում զոհի դեմքին, որից հետո այդ խեղճը կամ տեղում մահանում էր, կամ էլ ուղեղի կաթված ստանալով՝ անդամալույծ դառնում, ու հենց տեղում սպանում էին որպես անպետք աշխատողի։ Ու մի օր էլ ինձ մոտենալով՝ նայեց երեսիս ու անսպասելի ուժգին խփեց դեմքիս։ Լավ էր, որ գլխարկս քաշել էի մինչև աչքերս, ու հարվածը մի փոքր մեղմացավ դրանից։ Բայց հյուծված մարդու համար դա նույնն էր, որ մեկը ծանր մուրճով հարվածի գլխին։ Մի կերպ ընկածս տեղից վեր կացա, որ մյուսների նման չգնդակահարեն որպես անդամալույծի, ու ոտքերս քարշ տալով՝ անխոս առաջ գնացի։ Երբ այդ գազանը իրենից գոհ հեռացավ այդտեղից, ես կանգ առա ու արցունքներս զսպելով՝ հանեցի գլխարկս ու երկինք նայելով խաչակնքելով երեսս ասացի. «Տեր Հիսուս Քրիստոս, Դո՛ւ արա Քո արդար դատը»։ Ու նորից գլխարկս

[ page 239 ]

դնելով՝ մի կերպ առաջ քայլեցի։

Քարհանքի կողքը ոչ շատ խորը մի գետ կար, ուր ամեն առավոտ այդ ճամբարի պետը լողանում էր սառը ջրում, իր ենթականերով շրջապատված։ Այդ դեպքի հաջորդ օրը, երբ սովորականի նման հաճույքից փնչացնելով լողանում էր գետում, անսպասելիորեն, բոլորի աչքի առաջ խեղդվում է, և ոչ ոք չի կարողանում փրկել նրան։ Երբ մի քանի օր հետո այդ իրարանցումը վերջացավ, և նոր պետ նշանակեցին, հանկարծ ինձ մոտեցան մի քանի շարքային զինվորներ ու տարան շտաբ։ Հարց ու փորձ արեցին՝ ով եմ, ինչ ազգից եմ, քրիստոնյա եմ, թե մուսուլման, էլի մի քանի հարց տալուց հետո սկսեցին գերմաներեն ինչ-որ բան խոսել իրար հետ։ Ես էլ կանգնած մտածում եմ, որ սա վերջս է՝ կգնդակահարեն, որովհետև երևի տեսել են, թե ինչպես խաչակնքեցի երեսս ու աղոթեցի իրենց սպայի հարվածից հետո։ Բայց ի զարմանս ինձ, նոր պետը թարգմանչի միջոցով հրամայեց, որ ես այդ օրվանից պետք է աշխատեմ հագուստների պահեստում ու միայն թեթև կարկատաններ անեմ, իսկ օրապահիկս վաղվանից կրկնապատկեն։

Ես զարմացած լսում էի ու մտքումս փառք տալիս մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսին ու Իր Խաչի զորությանը, որը կատարեց այս հրաշքը ու, նայելով նրանց աչքերին, տեսա, որ Աստծո վախը կա նրանց մեջ իմ հանդեպ, որովհետև իրենց աչքերով տեսան կատարված դեպքը։

ԶԱՏԿԱԿԱՆ ՀԱՂՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆ
ՓՇԱԼԱՐԵՐԻՑ ԱՅՆ ԿՈՂՄ

Այս վկայությունը համանման է վերը կարդացածին, որը պատմեց Ապարանի գյուղերից մեկում ապրող մի ծեր քրիստոնյա:

«Երկրորդ համաշխարհայինի ժամանակ մեզ նեմեցը գերի բռնեց ու Բելոռուսիայի գյուղերից մեկում գտնվող համակենտրոնացման ճամբարներից մեկը տարավ: Մտածում էի որ այստեղ էլ երևի իմ վերջը կգտնեմ, որովհետև դաժան պայմաններից շատերն էին մեռնում, որովհետև հացի փոխարեն դաշտերի այրված ցորենն էին աղում ու տալիս: Մի օր հայ

[ page 240 ]

տղաներից մեկը հենց այնպես ասաց. «Էսօր Քրիստոսի ջոջ Զատիկն է, յարաբ կարժանանք հայրենիքում, մի օր պատարագ լսենք ու օրենքվենք»*: Երբ լսեցի, որ Զատիկ է, սիրտս կարծես տակն ու վրա եղավ և ուզեցի ինչ գնով էլ լինի «օրենքվեմ»:

Մեր ճամբարը փայտյա բարձր պարսպով էր շրջապատված, բայց տակից կարելի էր սողանցք բացել, եթե մի քանի հոգով պարիսպը բարձրացնեին: Ես էլ հայ տղաներին ասացի. «Տղե՛րք, ինչ ուզում է թող լինի, պիտի ինձ օգնեք պարիսպից այն կողմ դուրս գալ ու այն մոտիկ եկեղեցում Զատկի օրենքը առնեմ»: Տղաներն էլ տեսնելով, որ համառում եմ, օգնեցին ու պարիսպը մի փոքր բարձրացրին: Ես էլ երեսիս մեծ Խաչ հանելով, ու ինձ Աստծո զորությանը հանձնելով, դուրս սողացի: Մի կերպ վազելով տեղ հասա, ու ինձ եկեղեցի գցեցի: Ու մի պահ ինձ թվաց թե հայրենիքում եմ, այնքան հոգուս հարազատ բան զգացի վառվող կանթեղներով այդ փոքրիկ եկեղեցում: Ծեր քահանան միայնակ արարողություն էր կատարում, որովհետև շուրջը պատերազմ էր ու բոլորին բանակ էին տարել: Ես էլ մոռացած ամեն վախ, երկրից կարծես վերացած, լսում էի այդ քաղցր ժամերգությունը ու չէի էլ հիշում, որ մահվան ճամբարի բնակիչ եմ, ու աշխարհն էլ իրար անխնա կոտորում է գազանի նման: Երբ քահանան վերջացրեց աղոթքները, տեղիցս քայլ անելով մոտ գնացի, խոնարհվելով աջը համբուրեցի ու կոտրատված ռուսերենով, կոշտ ու կոպիտ բարբառով մի կերպ հասկացրի, որ ուզում եմ «օրենքվել»: Նա էլ հասկանալով, որ փախած ռազմագերի եմ, վախեցած հրաժարվեց ինձ հաղորդություն տալուց: Ես էլ երեսիս Խաչ հանելով, ասացի. «Գրիգորյան եմ, քրիստոնյա եմ, -այսինքն ուզում էի ասել Լուսավորչական հավատի եմ, -և գետին ընկնելով ծնկները բռնեցի ու շարունակեցի, -չնեղանաս տերտեր ջան, բայց մինչև չօրենքես, բաց չեմ թողնելու ոտերդ»: Ծեր քահանան զարմացած ու հուզված իմ հավատի համառությունից, ինձ վեր բարձրացնելով ու ջերմությամբ գրկելով ասաց. «Որ այդքան ուզում ես կտամ, թեկուզ ինձ էլ սպանեն»: Ու խորանի հետևից սկիհը իջեցնելով, խոստովանեցրեց, ես էլ ամբողջ սրտով

_____________________
* Ժողովրդական բառբառ է, որ նշանակում է սուրբ Հաղորդություն ընդունել
_____________________

[ page 241 ]

խոստովանեցի մեղքերս, որովհետև պատերազմի դաշտում էինք ու ինչեր ասես չէինք արել, նա էլ քահանայական գոգնոցը գցեց գլխիս ու մեղքերի արձակման աղոթք արեց: Գոգնոցը գլխիս, գետին ծնկած, կարծես մորեն մեկ եղա, այնքան ուրախություն ու խաղաղություն իջավ մեջս: Իսկ երբ ոսկե գդալով հաղորդությունը բերանս դրեց, ինքս ինձ մտածեցի. «Սրանից հետո մեռնեմ էլ վեջս չի», որովհետև հոգով զգացի որ Քրիստոսը իմ մեջ մտավ: Աստծուն փառք տալով ու քահանայի աջը համբուրելով ուզում էի դուրս գալ, բայց քահանան ինձ նորից գրկեց և պահպանիչ աղոթք կարդաց վրաս, որ Տերը ինձ պահի, պահպանի ու ողջ ու առողջ հայրենիք վերադարձնի: Այդ աղոթքից հետո երկուսիս արցունքները աչքներիս բաժանվեցինք:

Եկեղեցուց դուրս գալուց հետո, վստահաբար, որ Աստված ինձ հետ է, մինչև ճամբար քայլեցի: Տղաները անհույս, բայց դեռ սպասում էին ցանկապատի մոտ կանգնած: Ինձ տեսնելով ուրախացան և օգնեցին որ ներս սողոսկեմ: Երբ պատմեցի, թե ինչու ուշացա և թե ինչպես օրենքվեցի, զգացի ինչպես բոլորը թաքնված նախանձով տխրեցին, որ իրենց վախկոտության պատճառով, քրիստոնյաների համար այդ անբացատրելի երկնային ուրախությունից անմասն մնացին:

Դրանից հետո մեզ հրաշքով ազատեցին, ու մինչև վերջ կռվելուց հետո Աստված ողջ ու առողջ ինձ իմ տունը հասցրեց:

Փառք մեր Հիսուս Քրիստոսին ու Իր սուրբ Խաչին. ամեն»:

ԲԱՆՋԱՐԱՎԱՃԱՌ ԾԵՐՈՒՆՈՒ ԱՂՈԹՔԸ

Այս վկայությունը նույնպես երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հետ է կապված, որը Երևանի փողոցներից մեկում լսեցի մի բանջարավաճառ ծեր գյուղացուց:

Նրա հետ ծանոթացա պատահաբար, երբ աշխատանքի գնալիս, հետս վերցրել էի արտասահմանյան մի աշխարհագրական ամսագիր, որտեղ գունավոր լուսանկարներով հոդված կար Իտալիայի Թուրին քաղաքում գտնվող Հիսուսի անձեռակերտ վարշամակի մասին: Այդ խեղճ ծերունու կուզը դուրս եկած խոնարհ կեցվածքը, չգիտեմ ինչու ինձ մղեց կանգ առնելու և Հիսուսի մասին խոսելու: Նա էլ այդ տարիքի համար ան-

[ page 242 ]

բացատրելի ուրախություն ապրելով անհագորեն լսում էր մեր Տիրոջ մասին: Իսկ երբ ասացի որ Նրա մահվան պատանաշորի վրա հրաշքով տպվել է Իր սուրբ պատկերը, ու պայուսակից հանելով ամսագիրը ցույց տվեցի նկարը: Նա մի քանի րոպե ուշադիր նայելուց հետո, գետնից մի կերպ տնքալով վեր բարձրանալով, հանեց իր լայնեզր, հնամաշ գլխարկը, և ուշադրություն չդարձնելով փողոցում անց ու դարձ անող մարդկանց վրա, երեսին մի լայն Խաչ հանելով, ալեհեր գլուխը իջեցնելով մինչև գետին խոնարհվեց մեր Փրկչի նկարի առջև: Այդ մեծ խոնարհության առաջ իմ հպարտ ու փուչ հոգին չնչին ու գծուծ մի բան թվաց: Մարմինս փշաքաղվեց այդ պահին, կարծես Տիրոջ կենդանի ներկայությունը կար այդ մեծ հավատի տեր ծերացած մարդու մեջ: Մենք, մեզ մի բան կարծող «գիտունիկներս», մի քանի աղոթք ու բան անգիր արած քրիստոնյա կարծողներս, դեռ շատ «հաց ու պանիր» պետք է ուտենք, որ ճշմարիտ քրիստոնյա հայրերի հավատին հասնենք, որի քաղցր բուրմունքից դեռ «շորշոփ» կրող այդ պարզ գյուղացուց հոտոտեց իմ հոգին:

Իսկ երբ հետաքրքրությամբ իր կյանքի մասին հարց ու փորձ արեցի, նա էլ պարզամտաբար այս մի վկայությունը արեց. «Գյուղացի հողագործ մարդ եմ: Երբ պատերազմը սկսվեց, կռիվ տանելուց առաջ գնացի մեր սուրբ Էջմիածնի վանքը, բայց կոմունիստների ժամանակ գրեթե միշտ փակ էր, ես էլ համբուրեցի եկեղեցու դուռը, ու երեսիս Խաչ հանելով ասացի. «Է՜հ սուրբ Էջմիածին, գնալը ինձանից, գալը քեզանից: Էսքան բան»: (Այս պարզ աղոթքը լսելիս, մտածեցի որ տասնյակ ժամանակակից աստվածաբաններ գլուխ-գլխի տան, սրա նման մի աղոթք չեն կարող մտածել): Ամբողջ պատերազմը անցա, մինչև Բեռլին հասա, ինչերից ասես Աստված ինձ չազատեց ու ոչ մի գնդակ ինձ չկպավ: Բայց երբ տեսա Բեռլինում ինչ ալան-թալան է գնում, որ նույնիսկ մեր զինվորները իրար են սպանում, ես նորից երեսիս Խաչ հանեցի, մտքով Էջմիածնի վանքի առաջ կանգնեցի ու ասացի. «Է՜հ սուրբ Էջմիածին, մի ոտաշորով բերել ես, մի ոտաշորով էլ ինձ տուն հասցրու»: Ու էդ հարամ բաներից հեռու մնացի, Աստված էլ սաղ-սալամաթ ինձ տուն բերեց ու իմ էրեխեքիս գլխից չկտրեց»:

[ page 243 ]

ԱՍՏՎԱԾԱՎԱԽ ԵԶԴՈՒ ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ

Մի ծանոթ քրիստոնյա մարդ պատմեց, թե ինչպես իրենց գյուղի կոլխոզի արտի մեջ հնուց, մինչ բոլշևիկների կողմից հողի սեփականացումը, մի խաչքար էր մնացել, որը փոքրիկ մատուռով ծածկելով, գյուղացիները այնտեղ երբեմն-երբեմն մոմ են վառել ու աղոթքով իրենց հոգսերը Աստծուն հայտնել: Այդ կոլխոզի նախագահը մի կատաղի կոմունիստ լինելով, անընդհատ ուզել է արտի միջի մատուռը քանդել և տեղը վար ու ցանկ անել: Բայց որ տրակտորիստին դիմել է, որ այդ բանը անեն, նույնիսկ հավելյալ աշխօր խոստանալով, Աստծուց վախենալով ոչ մեկը չի համաձայնվել: Մի օր էլ լսում է, որ հարևան գյուղում ազգությամբ եզդի մի տրակտորիստ կա, կանչել է տալիս նրան ու ասում. «Քեզ երկու հարյուր ռուբլի կտամ, եթե գնաս ու արտի միջի մատուռը քանդես, խաչքարն էլ տանես, կորցնես»: Այս եզդին մի քիչ մտածելով ու գլուխը քորելով պատասխանել է. «Հընգեր նախագա, էդ էրգու հարիր մանեթը տուր կոլխոզդ քանդեմ, հնչի Ասդձո սրբին ու Խաչին ձեռ տամ, բա վոր ձեր Ասդվաձն էլ հետո իմ տունը քանդի՞»:

Եվ այդպես էլ այդ մատուռը մնացել է մինչև այսօր:

ՈՒՇԱՑԱԾ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Նորքի Մարիամ Աստվածածնի եկեղեցու խոնարհման պատմությունից թող ընթերցողն իմանա հետևյալ դեպքի մասին, որը կատարվել է կոմունիստական անաստվածության մոլար տարիներին:

Մի տարեց ծանոթ կին պատմեց հետևյալը. «Երբ որպես բուժքույր հերթապահում էի Երևանի հիվանդանոցներից մեկում, այդ օրը մի ծանր հիվանդ բերեցին, որը արտաքնապես առողջ էր երևում, բայց անհասկանալի մի ցավից անընդհատ գոռում էր ու օգնություն խնդրում: Բժիշկները շատ քննեցին, բայց այդպես էլ ոչինչ չհասկացան, ու միայն ցավազրկող դեղեր էին տալիս, ո-

[ page 244 ]

րոնք միևնույն է չէին օգնում: Ինձ նշանակեցին նրա մոտ որպես խնամող: Նստած էի գիշերը իր անկողնու մոտ, հանկարծ նա մի պահ կարծես ուշքի եկավ իր ցավերից ու ինձ տեսնելով ասաց. «Քուր ջա՜ն, ինձ փրկություն չկա, իզուր մի՜ չարչարվեք, Աստված պատժում է ինձ, Տիրամոր եկեղեցու խաչը գցելու համար»: Ու այդ դժբախտը պատմեց, որ ինքը երբ կոմսոմոլ է ընդունվել, իրեն որպես կոմերիտական առաջադրանք հանձնարարել են Նորքի Մարիամ Աստվածածնի եկեղեցու Խաչը գցել, ու քանի որ շատերն են հրաժարվել այդ անել, իրեն շատ փող են խոստացել, որ կարողանա դրանով ամուսնանալ: Ինքն էլ համաձայնվել է: Եվ ասում է. «Երբ Խաչը մի կերպ տեղից պոկեցի ու գետին գցեցի, շատերը դրանից հետո ասում էին, թե որ Աստված կա, ինչո՞ւ այս տղան անպատիժ մնաց»: Եվ այդ խեղճ մոլորյալը խոստովանեց, որ ինքը էլ էր այդպես մտածում, բայց երբ հարսանիքի օրը եկավ ու պատրաստվել էին գնալու հարսի հետևից, հանկարծ ոտքի ու ձեռքի մատներում անհասկանալի ու խիստ ծակոցներ է զգացել, որը գնալով այնքան սաստկացել, որ ահա հիվանդանոց են բերել:

Այդ խոստովանությունից հետո նա այլևս ոչ մի բառ չասաց, կարծես այդ բոլորը ինձ պատմելով Աստծուն էր խոստովանում: Մի քանի օր բժիշկները պայքարեցին ամեն հնարավոր միջոցներով, բայց ապարդյո՜ւն, մի շաբաթ չանցած այդ երիտասարդը մեռավ…»:

ԱՆԱՐԳՎԱԾ ԽԱՉԻ ԶՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Քրիստոնյաներից լսելով Աստծո խոսքը ես դարձի եկա, -պատմում է մի նորադարձ եղբայր: Տիրոջ հետ հաշտվելու այդ ներքին ուրախությունս այնքան նոր ու անբացատրելի զգացմունք էր, որ ուզում էի անպայման բոլորի հետ կիսվել: Ու քանի որ իմ մոտիկ մարդկանցից որպես բարեպաշտ միայն տատիս գիտեի, առաջինը նրան պատմեցի իմ հոգեվիճակի մասին: Նա էլ լսելով, միայն մի նախադասություն ասաց. «Մեռնեմ Խաչի զորությանը»: Ես զարմացած հարցրեցի, թե ի՞նչ է դա նշանակում: Նա էլ հոժարությամբ հետևյալ դեպքը պատմեց. «Փեսաս մի օր թոռանս ուղարկեց գյուղի ծայրում գտնվող աղբյուրը, ջրի: Թե երեխան ինչ չարաճճիություն էր արել այնտեղ, չգիտեմ, բայց աղբյուրի մոտ կանգնեցրած փոքրիկ խաչքարը

[ page 245 ]

ընկնում ու թեթևակի չանկռում է սրա քիթը: Փեսաս էլ տեսնելով երեխայի ճանկռված երեսը, ու իմանալով պատճառը, սկսում է հահոյել Խաչին: Այդ պահին հանկարծ տանեցիներիս աչքի առաջ այլայլվելով գետին է ընկնում ու սկսում ընկնավորի պես փրփուրը բերանին թավալվել:

Ոտ ու ձեռ ընկած իսկույն գյուղի բանիմաց բժիշկին կանչեցինք: Նա էլ հենց հի վանդին տեսավ, չգիտենք ինչպես, իսկույն եզրակացրեց պատճառը, ու տղայի կարկամած հորը հարցրեց. «Կարո՞ղ է սուրբ բանի դեմ բերան է շաղ տվել»: Ու որպես պատասխան լսելով, որ Տիրոջ սուրբ Խաչին է հայհոյելով անարգել, խիստ հանդիմանանքով ասաց. «Շանորդություն ես արել, մինչև մեղա չգաս, տղադ լավացողը չի»:

Հասակն առած այդ մարդը իսկույն ծնկի է գալիս ու իրենց տան շեմից մինչև աղբյուրի խաչքարը չոքեչոք հասնում, խաչքարի մոտ կուրծքը ծեծելով լացով մեղա է գալիս, և դեռ տուն չվերադարձաց տղան արդեն բժշկված է լինում: Ու այդ դեպքից հետո տատիս սիրած խոսքը դարձավ. «Մեռնեմ Խաչի զորությանը»:

Հիմա էլ չնայած տարիներ է անցել, բայց միշտ զարմանում եմ այդ հավատքի վրա, որ ունեին ադրբեջանական հողում ծվարած գյուղի բնակիչները: Մարդիկ, որոնք Ավետարան չէին կարդացել, բայց իրենց սրտերում Աստծո կենդանի երկյուղը ունեին. Խաչի մասին չէին կարդացել, բայց տեղյակ էին Խաչի զորությանը:

ԴՊՐՈՑԱԿԱՆԻ ՓՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ալմա Աթա քաղաքի հայ ընտանիքի մանուկներից մեկը, երբ պետք է գնար Տյան Շանի լեռները էքսկուրսիա, հավատավոր ու բարեպաշտ տատիկն ասաց. «Մինչև ճանապարհից առաջ Ներսես Շնորհալու «Հավատով խոստովանիմ»-ի Խաչի

[ page 246 ]

պահպանության աղոթքը չկարդաս ու չխաչակնքվես, չեմ թողնի որ գնաս»։ Երեխան էլ դժկամությամբ ու շտապելով, բայց և այնպես համաձայնվում է կարդալ աղոթքը, ու երեսը խաչակնքելով՝ դուրս է թռչում տանից, ու դպրոցի բակ հասնելուն պես ավտոբուսով մեկնում են։ Բայց ճանապարհին դժբախտություն է պատահում, մեքենան ձորն է գլորվում ու բոլոր երեխաները զոհվում են, և միայն այդ հայ երեխան է ողջ մնում։ Ու շատերի համար հանելուկ է մնում, թե ինչպես այդ մեծ բարձրությունից գահավիժելուց հետո, հայ պատանին կենդանի մնաց։ Առավել ևս անհասկանալի էր նրա վկայությունը, քանի որ ասում էր, որ գլորվելիս իրեն մի սպիտակ մորուքով ու երկար շորերով պապիկ էր գրկել, և ոչ մի ցավ ու ցնցում չի ստացել նրա գրկում, մինչև որ իրեն հանեցին ջարդուփշուր եղած ավտոբուսից։ Բայց Աստվածավախ տատիկը իսկույն հասկացել է, թե ով է եղել այդ «պապիկը» և թոռնիկին ասել է, եթե նկարներ ցույց տա, կճանաչի՞ նրան։ Եվ տարբեր սրբերի ու մեծահասակ մարդկանց նկարներ դրեցին նրա առջև, այդ թվում և Ներսես Շնորհալու նկարը։ Երեխան ուշադիր նայելուց հետո, ձեռքն առանց տատանվելու տարավ դրեց սուրբ Ներսես հայրապետի դիմանկարի վրա։

Իսկ այս կատարված դեպքը նաև մեծ վկայություն է բոլոր նրանց համար, ովքեր դեռևս չեն հավատում սրբերի բարեխոսական աղոթքներին։

ՊԱՆԴԽՏԱՑԱԾ ՀԱՅՈՐԴՈՒ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մի քույր, պատմում է որ ինքը գորգ էր գործել՝ վրան մի մեծ հայկական Խաչ և նվիրել իրենց բարեկամին։ Նա էլ ուրախությամբ այն տարել ու կախել է իր տան պատից։ Մի օր իրենց ծանոթներից մեկը, որն աղանդավորական խումբ էր հաճախում, տեսնելով Խաչը, ասել է, որ Հիսուսին Խաչի վրա տանջել են, այդ պատճառով կարիք չկա, որ հիշենք այդ մասին և Խաչի պատկերը ունենանք։ Այս տանտերն էլ, հոգևոր դաստիարակություն չունենալով, կարծել է, թե մեղք է գործում՝ իր տան պատին Խաչի նշանը կախելով, հանել ու թաքցրել է գորգը։

Անցել է մի քանի ամիս։ Նրա տղան մեկնել է Սվերդլովսկ՝

[ page 247 ]

աշխատանք փնտրելու։ Գնալուց առաջ նա եկել է գորգ գործող քրոջ տուն, որը նրան մի փոքրիկ աղոթաթերթիկ է տվել, որի վրա Խաչ է պատկերված եղել։ Այդ տղան տեսնելով Խաչը, անհավատությամբ, բայց և քաղաքավարությունից դրդված, չի մերժել և դրել է այն իր անձնագրի մեջ ու այդպես էլ մոռացել դրա գոյության մասին։ Հետո, երբ վերադարձել է նորից Հայաստան, պատմել է հետևալ դեպքը։ Նա ասաց, որ գործերը անհաջող էին ու ոչ մի կերպ աշխատանք չէր ճարում, իսկ քաղաքում մնալու օրավարձը պարտադիր պետք է վճարեր, այլապես կալանավորում էին։ Ու մի օր էլ, երբ հուսահատ ու անփող, բնակվելու թույլտվությունն էլ վերջացած, մի տեղ էր գնում, հանկարծ փողոցում ոստիկանները կանգնեցրել ու փաստաթուղթ են պահանջել։ Վախից կարկամած՝ նա ցույց է տվել անձնագիրն ու արդեն ժամկետանց տեղեկանքը, ու սպասել, որ ահա ուր որ է կձերբակալեն իրեն և մեծ տուգանքի կենթարկեն։ Եվ նա պատմում է, թե ինչպես էր վախով նայում այդ խիստ դեմքով ոստիկանին ու սպասում անխուսափելի հետևանքին, բայց հանկարծ անձնագիրը նայելիս, ոստիկանի աչքին է ընկնում աղոթաթերթիկի Խաչը ու հարցրել է, թե այս ի՞նչ է։ Տղան էլ պատասխանել է, որ հայերեն լեզվով աղոթքներ են։ Ոստիկանի դեմքը անսպասելիորեն մեղմացել է, ու նույնիսկ սիրով հարցրել. «Ուրեմն դուք՝ հայերդ, քրիստոնյա՞ եք»։ Ու վերադարձնելով անձնագիրը՝ հարգալից ասել է. «Հանուն Հիսուսի, գնա՛, քեզ չեմ ձերբակալում, այլ աշխատիր գրանցվել հետո նոր քաղաք դուրս գալ»։ Այս տղան, զարմացած և ուրախացած, անսպասելի շրջադարձից, ապշում է մի Խաչի նշանի կատարած գործից, ու տուն վերադառնալով, որոշում է անպայման կարդալ մինչ այդ ուշադրության չարժանացած աղոթքները։ Եվ մի քանի օր չանցած՝ աշխատանքի չսպասված հնարավորություն է ստեղծվում, և գործերը կամաց-կամաց կարգավորվում են։ Եվ երբ գալիս է Հայաստան, պատմում է հորը այդ դեպքի մասին, նա էլ խղճի հանդիմանանքից մեղա է գալիս Աստծուն, որ մինչ այդ Հիսուսի հաղթության նշանը անմտաբար թաքցրել էր մարդկանցից, և հանելով գորգը՝ նորից կախում է մի արժանավայել տեղում, որպեսզի միշտ իր աչքի առաջ լինի Տիրոջ հաղթական Խաչը:

[ page 248 ]

ԳՅՈՒՄՐԵՑԻ ՊԱՏԱՆՈՒ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Մի անգամ մեր քրիստոնյա հարևանը ինձ հետը ուխտագնացության տարավ։ Ճանապարհին նա սովորեցրեց ինձ, որ Քրիստոսի Խաչը իր մեջ անտեսանելի զորություն ունի, և եթե հավատքով խաչակնքվեմ, կօգնի ամենադժվար վիճակներում։

Երբ մենք արդեն սարի գագաթն էինք հասել, մի նեղ ճանապարհ կար անցնելու խոր ձորի մոտով, ոտքս սահեց ու արդեն թեքվելով պիտի գլորվեի ձորը, վայրկյանապես միտքս ընկավ Խաչը և իսկույն խաչակնքվեցի ու, չգիտեմ ինչպես, մի ուժ ինձ հետ ձգեց և կանգնեցրեց ճանապարհին։ Այդ պահին ականատեսները զարմանքից պլշել էին իրենց աչքի առջև կատարվածից:

Մի անգամ էլ, երբ ֆուտբոլ էինք խաղում, հանկարծ թափով ընկա մեջքի վրա ու չէի կարողանում վեր կենալ, և շունչս կտրվում էր արդեն։ Այդպես մի քանի րոպե մնալուց հետո, երբ հասկացա, որ չեմ կարողանալու վեր կենալ, նորից հիշեցի Խաչի մասին ու խաչակնքվեցի պառկածս տեղը, երբ փորձեցի կանգնել, ի զարմանս ինձ հեշտությամբ կարողացա բարձրանալ, ու սկսեցի առաջվա նման վազել ու խաղալ, կարծես թե ոչինչ չէր եղել ինձ հետ։

ԱՎԵՏԱՐԱՆԱԿԱՆ ՀԱՎԱՔԱՏԵՂԻ ԱՅՑԵԼՈՂ ՔՐԻՍՏՈՆՅԱՅԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մի ժամանակ մեծ քրոջս հետ հաճախում էինք նույն ավետարանական հավաքատեղին։ Բայց մի օր աղոթեցի, որ Աստված ինձ ճշմարիտ հավատի ճանապարհը ցույց տա, որովհետև տարբեր խմբերի հավատացյալների հետ խոսելիս, ամեն մեկը իր հավատքի ուղղությունն էր ճիշտ ու փրկարար համարում, բայց զարմանալին այն էր, որ իրար հակառակ այդ խմբերը համերաշխորեն, խոսքերը մեկ արած դեմ էին Հայոց Առաքելական Եկեղեցուն։

Մի օր էլ, Աստված միայն Իրեն իմանալի ձևով, ոտքերս ուղղեց եկեղեցի, ավելի ճիշտ իմ մեքենայի ղեկը, որովհետև նստելով մեքենան սովորականի նման, այդ կիրակի նորից որոշել էի

[ page 249 ]

գնալ Նար-Դոսի փողոցում գտնվող ավետարանական հավաքատեղին, բայց, երբ մեքենայից իջա, ի զարմանս ինձ տեսա, որ հայտնվել եմ քաղաքի կենտրոնում գտնվող Սուրբ Զորավոր՝ Մարիամ Աստվածածնի եկեղեցու բակում։ Ասեմ, որ այստեղ հասնելու համար ես տասնյակ ավելորդ խաչմերուկներ հատելով պիտի անցնեի, քանի որ մենք Սարի թաղում ենք բնակվում: Ապշած տեղի ունեցածից, ինքնաբերաբար նորից ուզում էի հետ գնալ, հանկարծ հիշեցի, որ ինքս եմ Աստծուն աղոթել ճիշտ ճանապարհը գտնելու համար։ Ու մասնակցելով սուրբ Պատարագի արարողությանը, այնպիսի հոգեվիճակ էի ապրում, կարծես հազար տարվա կարոտով կորած երեխան իր սիրելի մորն է գտել, ու արցունքներս հազիվ էի զսպում: Նաև հասկացա, որ մեր հայրերի եկեղեցին ու Խաչի պաշտամունքը, դրանք կենդանի զորություններ են, որոնք կարող են ապրեցնել յուրաքանչյուր քրիստոնյա մարդու։

Մանավանդ ես չիմանալով Խաչի հանդեպ ուեցած Ավետարանականների հակակրանքի մասին, ես որպես հայ քրիստոնյա կնունքիս Խաչն էի կրում, բայց երբ այն պատահաբար վերնաշապիկիս տակից երևաց, դու տեսնեիր, թե ի՞նչ սառնությամբ, ու ոմանք էլ թշնամանքով էին նայում մեր Տիրոջ Խաչին, որոնց համր այն լոկ զարդ է, կամ ընդամենը մի սիմվոլ: Իսկ ես երբ փնտրում էի Աստծո խոսքը լսելու տեղ, խաբվեցի, երբ ավետարանական այդ հավաքատեղիի տանիքի վրա Խաչը տեսա, կարծելով թե նրանք էլ սովորական քրիստոնյաների նման ընդունում են Խաչը, բայց իրականում դա քողարկման համար է, որպեսզի իմ նման միամիտները գնան այնտեղ: Հետո մի օր Պողոս առաքյալի խոսքը կարդացի և հասկացա դրա բուն պատճառը: Ահա այդ մերկացնող խոսքերը. «Քանի որ Քրիստոսը ինձ մկրտելու չուղարկեց, ապա ավետարանը քարոզելու, բայց ոչ թե խոսքերի ճարտարությունով, որ Քրիստոսի Խաչը ընդունայն չլինի: Քանզի Խաչի քարոզությունը կորստյան մատնվածների համար հիմարություն է, իսկ մեզ՝ փրկվածներիս համար Աստծո զորությունը» (Ա. Կորնթ. 1: 17-18):

Եվ իսկապես, ինքս համոզվեցի որ այդպես էր, որովհետև ավետարանականների ամբողջ ջանքը Տիրոջ խոսքի քարոզությունն էր, բայց լոկ խոսքի ճարտարությամբ, ոչ թե Աստծո զո-

[ page 250 ]

րությամբ, այլապես ինչո՞ւ պետք է մերժեին Տիրոջ փրկարար Խաչը: Իսկ նրանց մի մասնաճյուղը ամբողջ ջանքը ուղղել է մկրտության խորհուրդի վրա, և իրենց էլ «Մկրտչականներ» են անվանում, բայց այնքան հանդուգն են, որ մեր Հայ Առաքելական Եկեղեցու սուրբ ավազանում մկրտվածներին, սուրբ Մյուռոնով դրոշմվածներին, նորից են մկրտում, համարելով որ առաջինը անվավեր է. ինչպիսի՜ մոլորություն: Եվ այստեղ տեղին է բերել նույն Պողոս առաքյալի խոսքը. «Իրենք իրենց իմաստունների տեղ էին դնում և հիմարացան» (Հռոմ. 1:18): Էլ ի՞նչ անուն տա Տիրոջ առաքյալը նմաններին, որոնք ամեն օր քարոզում են Աստծո Ավետարանը, որ. «Տերը մեկ է, հավատքը մեկ, մկրտությունը մեկ» (Եփես. 4:6), բայց իրականում կրկնամկրտությամբ ուրիշ բան են անում:

Ինչևէ, այս բոլորի շարունակությունը լսենք:

Այդ օրվանից, չգիտեմ ինչու, քույրս, որ դեռ շարունակում էր ավետարանչական այդ հավաքատեղին այցելել, հետզհետե սկսեց սառել իմ հանդեպ, իսկ որոշ ժամանակ հետո նույնիսկ թշնամացավ ինձ հետ՝ ծաղրելով ու տգետ համարելով, մանավանդ որ տանս պատին փայտե Խաչ կախեցի։

Երբ մի օր էլ հետս սաստիկ վիճելուց հետո գնաց իր տուն, ներքին մի անհանգստություն սկսվեց նրա մեջ, որը շուտով վերածվեց մարմնական անհասկանալի ցավերի։ Բժիշկներին դիմեց՝ ամեն մեկը մի բան էր ասում, տարբեր խորհուրդներ էին տալիս, բայց ոչինչ չէր օգնում։ Ցավերը քանի գնում սաստկանում էին, ու մի օր էլ զգաց, որ մահն է եկել։ Այդ պահին քույրս ամբողջ ուժով աղաղակեց, որ Տերը փրկի իրեն ու ազատի այս մահվան հիվանդությունից, բայց, չգիտես ինչու, նաև խնդրեց, որ Իր Նշանը ցույց տա, որ համոզվի, որ Ինքն է արել այդ բանը։

Ցավից համարյա անգիտակից վիճակում էր, երբ հանկարծ մի շատ գեղեցիկ ու ոսկեգույն, լուսավոր Խաչ երևաց, որը մոտեցա՜վ, մոտեցա՜վ այնքան, որ վրան կարմիր, արնագույն երակներ է նշմարել, որոնք ավելի էին գեղեցկացնում, ու անբացատրելի խորհրդավորություն տալիս Խաչին։ Տեսիլքը վերացավ, բայց քիչ հետո նույն բանը նորից կրկնվեց, հետո երրորդվեց: Դրանից հետո քույրս հստակորեն հասկացավ, որ այդ Տիրոջ ողորմությունն էր, որպեսզի Իր Խաչի կարևորության

[ page 251 ]

խորհուրդը հասկացնի նրան, որ բացի Խաչից ուրիշ նշան չկա մարդկանց մեջ տրված Աստծո կողմից, որ հավատանք Իր Որդուն։ Երրորդ անգամ, երբ Խաչը մոտեցավ նրան, հանկարծ, նա կարծես կորցրեց սեփական մարմնի ֆիզիկական չափերի զգացողությունը և մի անհասկանալի ջերմությամբ լցվեց։ Որոշ ժամանակ անց, երբ նա սթափվել է այդ վիճակից ու նորից վերադարձել նախկին վիճակին, հասկացել է, որ մարմնում այլևս ոչ մի ցավ չկա, ու բոլորովին առողջ է զգում իրեն։

Եվ երբ նորից է գնացել բժիշկի, որ համոզվի թե իսկապես այդպես է, ու իր հետ կատարվածը լոկ խաբկանք չէ, հերթական ստուգումներից հետո իրեն բուժող բժիշկը խիստ զարմացել է, որ նրա անձնական քարտում գրանցված հիվանդություններից և ոչ մեկը չի հայտնաբերվել։

ՎԱԽԿՈՏ ՔՐԻՍՏՈՆՅԱՅԻ ԵՐԵՔ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հայրս մեղվաբույծ էր և ամեն տարի ամռանը մեղվափեթակները տանում էր Սևանա լճի կողմերը, որտեղ Կորնգան կոչվող ծաղկի ընդարձակ դաշտեր կային: Այդ տարի արձակուրդս որոշեցի անցկացնել հորս հետ, որ ինչով կարող էի օգնեմ նրան: Ասեմ, որ այդ ժամանակ, ես նոր էի դարձի եկել առ Աստված, ու ամեն առավոտ մոտիկ մի խաչքարի առջև, դեռ առաջին թոթովախոս աղոթքներս էի անում: Հորս օգնելուց բացի, ես մի նախասիրաց զբաղմունք ունեի, ու մնացած ժամանակները ծախսում էի գեղեցիկ տեսարաններ լուսանկարահանելով: Մի օր էլ առավոտ ծեգին արթնացա, ու պատուհանից տեսա, որ լճի կողմում ամպերը մի չքնաղ տեսարան են կազմել: Իսկույն հագնվեցի ու եռոտանին ֆոտոխցիկը հետս վերցրած դուրս թռա: Շուրջը դեռ աղջամուղջ էր,

[ page 252 ]

գիշերվա անձրևից հետո օդը կարծես զրնգում էր պարզությունից: Իսկական նկարահանման եղանակ էր: Ու տարված բնության այդ անկրկնելի գեղեցկությամբ, ես մեկը մյուսի հետևից կադրերը չխկացնելով դեպի լիճն էի շտապում, որ բաց չթողնեմ լուսաբացի պահը: Այդպես տարված իմ գործով, բոլորովին մոռացել էի, որ ամայի մի դաշտով եմ գնում, ու ամեն վտանգ կարող է պատահել: Հանկարծ հեռվում ինչ-որ ձայներ լսեցի, երբ ուշադիր նայեցի այդ կողմը, տեսա երեք ամեհի գամփռ շներ իրար հետ գզվռտոցով խաղում էին: Չնայած դեռ մի հիսուն մետր ինձանից հեռու էին, իսկույն հասկացա, որ դաշտերում թափառող վայրի շներ են, որոնք կատաղի են ու վտանգավոր ինչպես գայլերը:

Որոշեցի սուս ու փուս ետ գնամ, բայց նրանցից մեկը ինձ նկատելով կանգ առավ, ու մեզ համար անբացատրելի ձևով հասկացրեց մյուս երկուսին, որ մոտերքում զոհ կա կանգնած: Ու կարծես ինչ որ մեկի հրամանով նրանք կողք-կողքի շարվեցին, ինչպես մրցումից առաջ են պատրաստվում, ու նույն այդ մեկի հրամանով միանգամից տեղից պոկվեցին դեպի իմ կողմը: Ես չգիտեմ ինչու, մանկուց շներից անբացատրելի վախ եմ ունեցել: Ու տեսնելով ամեհի ոստյուններով դեպի ինձ սլացող շներին, ահից կորցրեցի ինձ, ու ֆոտոխցիկը ձեռքիցս ընկնելով ու ջարդ ու փշուր եղավ քարերի վրա: Իսկ ալյումինե թեթև եռոտոնանին մնաց ձեռքումս: Այդ օրհասական պահին միայն հասցրեցի խաչակնքվել ու Հիսուս Քրիստոսին օգնության կանչել: Դրանից հետո իմ սրտում մի անբացատրելի վստահություն մտավ, ու մի ներքին ձայն հստակորեն ասաց, որ չվախենամ, այլ ձեռքիս եռոտանին հրացանի պես պահեմ արդեն մի քանի մետրի վրա դեպի ինձ վազող շների վրա: Կատաղի վայրահաչով նրանք մոտեցան այնքան, որ մնում էր ոստնել ու գզել անպաշպան կանգնած զոհին, բայց այդ պահին կատարվեց անսպասելին, որին սովոր ենք կոչել՝ հրաշք: Որովհետև էլ ինչ անուն տաս եղածին, երբ այդ ամեհի շները ինձանից ընդամենը մեկ, երկու մետրի վրա անսպասելիորեն կարծես բախվելով իմ առաջ եղած մի աներևույթ պատնեշի, և 90 աստիճան թեքվելով, նույն արագությամբ ու նույն հաչոցներով հեռացան, կորան ամայի դաշտում:

[ page 253 ]

Ապշած այդ հենց նոր կատարված հրաշքից, ու փրկության ուրախությունից, կարկամել էի մի քանի րոպե, մինչև որ ուշքի գալով սկսեցի փառաբանել Հիսուս Քրիստոսին, ու Իր ամենակարող Խաչին: Այդ դեպքը ինձ տվեց առաջին դասը, Տիրոջ Խաչի զորության, ու Նրա ամենակարող պահպանության մասին, ինչը կիրառելով բազում անգամ ազատվել եմ տարբեր վտանգներից:

ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՐԿՐՈՐԴ. Ուշ երեկոյան, քրիստոնեական հավաքույթից գիշերը տուն էի գնում: Մի նեղլիկ ու ամայի փողոցով անցնելիս, տեսա ճիշտ ճանապարհի մեջտեղում շների մի ոհմակ է նստել, իսկ մեջտեղում նրանց մեծը՝ մի ամեհի գամփռ: Երբ նկատեցի, արդեն ուշ էր, եթե հետ դառնայի հետևիցս կհասնեին, որովհետև մանր-մունրերը սկսեցին հաչոցով մոտ գալ: Ես մի պահ վախից շվարած կանգնեցի չիմանալով ինչ անեմ: Ու այդ պահին հիշեցի, որ Հիսուսը Խաչով հաղթել է չարին, ես էլ խաչակնքեցի ինձ ու Հիսուսի անունը տալով, անվախ առաջ գնացի, և անկախ ինձանից, ուղիղ դեպի այդ ոհմակի գամփռի կողմը: Նրան շրջապատած բոլոր շները կարծես զարմացած, մեկ դեպի ինձ էին նայում, մեկ գամփռին, կարծես հարձակման հրամանի սպասելով: Նա էլ տեսնելով, որ անվախորեն դեպի իր կողմն եմ գնում, տեղից վեր կացավ, դանդաղորեն, կարծես չուզելով իր պատիվը մյուսների մոտ գցել, գնաց ճանապարհի եզրին նստեց, անարգել ու անծպտուն թույլ տալով, որ ես անցնեմ փողոցի մեջտեղով, միաժամանակ խիստ հայացքով սաստելով մյուսներին, որ չհարձակվեն վրաս:

Երբ արդեն բավականին հեռացել էի, ու կամացկամաց խաղաղվեցի ներքին լարվածությունից, առաջին բառը, որ դուրս եկավ իմ շուրթերից, սա էր. «Փա՛ռք Քեզ Տեր, փա՛ռք Քո ամենազոր Խաչին, որ ազատում է մեզ ամեն վտանգներից»:

ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՐՐՈՐԴ. Այս նույնպես կապված է չարաբաստիկ շների հետ: Երբ նորից ուշ գիշերին տուն էի վերադառնում, արդեն ձմեռ էր, և առաջին ձյան փաթիլներն էին իջնում: Շուրջ բոլորը լուռ էր: Այդ ժամանակ շները ավելի անբարյացակամ ու կատաղի են լինում: Ես ապահովության համար խաչակնքեցի ինձ, ու քայլելով մտքումս աղոթում էի, որ ինձ Տերը ազատի բոլոր վտանգներից ու մանավանդ թափա-

[ page 254 ]

ռական շներից: Հանկարծ դեռ փողոցը չանցած, տեսա դիմացի մայթից մի մեծ շուն է գալիս իմ կողմը: Նորից ապահովության համար խաչակնքվեցի, ու սպասում էի տեսնեմ, թե որ կողմ է ուզում գնալ, որ ես էլ հակառակ կողմը գնամ: Բայց տեսա, որ ուղիղ ինձ է գալիս: Երբ արդեն մի քանի մետր էր բաժանում մեզ իրարից, հանկարծ որտեղից որտեղ, գիշերվա այդ ուշ ժամին, մի տաքսի մեքենա, թափով եկավ ու մեր մեջտեղով անցավ գնաց, բայց քիչ անց, հանկարծ ճռնչոցով արգելակեց ու կանգնեց: Ես ոչ մի շարժում չէի արել, որ նա կանգներ, որովհետև մեր տունը հեռու չէր այդտեղից. ընդամենը մի կանգառ: Բայց նա ոչ միայն կանգ առավ, այլ նաև հետ քշելով եկավ ու կանգնեց ճիշտ իմ ու շան մեջտեղում, և դուռը բացելով ասաց. «Կանգնեցրի՞ր տաքսին»: Ես պատասխանեցի, որ ո՛չ: Նա մի պահ զարմացավ, ու ասաց. «Դե լա՛վ, որ կանգնել եմ նստիր ձրի տանեմ, եթե մոտ ես ապրում»: Ես ուրախացած և հոժարությամբ նստեցի, ու երկու խաչմերուկ հետո խնդրեցի, որ կանգ առնի, ու նրան Աստծո օրհնանքը մաղթելով ու ցտեսություն ասելով քայլեցի տուն: Ճանապահին Տիրոջը փառք տալով ու զարմանալով Աստծո անիմանալի գործերի վրա:

ԽԱՉԻ ԻՐԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

Մի հավատացյալ քույր կար, որը անհաղորդ էր Խաչի փրկարար խորհուրդին, ու մի անգամ նա աղոթքի ժամանակ նայել է դիմացը եղած Խաչին ու ասել. «Տեր Հիսուս, ես հավատում եմ քեզ, բայց Խաչը ինձ համար որպես կուռք է, այդ պատճառով այն չեմ ընդունում»: Ու նույն գիշերը երազում նա տեսավ Հիսուսին Խաչի վրա տանջվելիս, ու արթնանալով մեղա եկավ Տիրոջը, որ անմտությամբ անարգել է Խաչը, որի վրա Տերը Իր փրկագործությունն է կատարել մեղավոր մարդկության համար:

[ page 255 ]

ՍՈՒԶՎԱԾ ԽԱՉՔԱՐԻ ՀԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒՄԸ

Պատմում է մեծահասակ մի քրիստոնյա եղբայր, մասնագիտությամբ որմնադիր. «Ծաղկաձորում ճոպանուղու շինարարությանը մասնակցելիս, բրիգադիրը ասաց, որ մոտիկ գյուղը գնամ, այսինչ անունով մի պառավի տուն, որը պատ շարելու պատվեր ունի տալու: Ես էլ գնացի ու գտա այդ մայրիկին, որը ինձ պատմեց, որ գիշերը երազում իրեն հայտնել են, որ գնա իրենց գյուղի ջաղացի ներքևի մասում, ջրի մեջ ընկած խաչքարը հանի այնտեղից: Ու մի քանի անգամ երազը կրկնվելուց հետո, տղայի հետ գնացել են ու գտել այդ տեղը: Նա սուզվել է ջրի տակ ու իսկապես մամռակալած խաչքար է տեսել: Մի զույգ եզ բերելով մի կերպ խաչքարը հանել են գետից և տուն տարել:

Կոմունիստների ժամանակ էր, մարդիկ լսելով այդ հրաշքի մասին գալիս էին նայում խաչքարին, համբուրում ու մոմ էին վառում մոտը: Կոլխոզի նախագահն էլ վախենալով իր պաշտոնից, շատ է նեղել պառավին, որ տանի կորցնի խաչքարը: Նա էլ ստիպված տարել ու ամայի դաշտի մեջտեղն է դրել, ու կողքերը քարեր դիզել: Հիմա էլ ինձ կանչել է, որ մի լավ մատուռ սարքեմ խաչքարի համար:

Ես էլ հրաժարվելով վարձատրությունից, ուրախությամբ հանձն առա այդ

[ page 256 ]

աստվածահաճո գործը, ու մի քանի շաբաթում գործը գլուխ բերեցի: Իսկ երբ մի անգամ այդտեղ մատաղի գնացինք, հանկարծ մատաղացու ոչխարը պարանից պոկվեց ու բաց դաշտ փախավ:

Մենք վազեցինք որ բռնենք, բայց չկարողացանք: Այնտեղ ուխտի եկած մի կույս կար, որը մեզ ասաց. «Մի՛ վախեցեք, հիմա ձեր մատաղացուն հետ կգա»: Եվ իսկապես, մի 60 մետր փախնելուց հետո, ոչխարը ինքն իրեն կանգ առավ ու շուռ գալով կամաց-կամաց հետ եկավ և սրբի դռանը կանգնեց: Իսկ այդ կույսը նորից շարունակեց. «Ու քանի որ այդքան տղա երեխա եք ուզում, մյուս տարի տղա կունենաք ու այստեղ կբերեք, և այս խաչքարի տակ կդնեք. թե լացեց ձերն է, թե որ սուս մնաց Աստծունն է»: Եվ իսկապես հաջորդ տարի մի քանի աղջկանից հետո երկար սպասված մի տղա ունեցանք:

Կույսի ասածի նման բերեցինք սրբի դուռը ու դրեցինք խաչքարի տակ, երեխան մի քանի րոպե լուռ էր. սրտներումս ահ ընկավ, բայց անսպասելիորեն նա ճչոցով լաց եղավ: Մենք ուրախացած ներս ընկանք, գրկեցինք նորածնին ու մեր խոստացած մատաղը անելով տուն գնացինք:

Այդ տղաս մեծացավ ու Աստծունը դարձավ, և հիմա իր ամբողջ ընտանիքով Տիրոջն է պաշտում»:

ՍԱՆ ՖՐԱՆՑԻՍԿՈՅԻ ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ՀՈԳԵՎՈՐ ՀՈՎՎԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մեր քաղաքի մոտակա լեռներից մեկի՝ Դեյվիդսոնի բարձրունքում, դեռ 1934 թվականից կար կանգնեցված մեծ ու գեղեցիկ երկաթբետոնե խաչ, որը ունի ճիշտ Քրիստոսի տարիքի չափ բարձրություն՝ այսինքն 33 մետր։ Նրա բացմանը ներկա է եղել Ամերիկայի հայտնի պրեզիդենտ Ֆրանկլին Ռուզվելտը։ Դրա նման և այդ բարձրության Խաչ, չկա ո՛չ հարավային, ո՛չ էլ հյուսիսային ամերիկյան մայրցամաքներում։ Ու այն երկար տարիներ որպես Քրիստոսին դավանող պետության խորհրդանիշ զարդարում էր այդ քաղաքի կենտրոնական զբոսայգին։

[ page 257 ]

Բայց ահա անցան ժամանակներ, և խղճի ազատության անվան տակ, սկսեցին Աստծո դեմ մարտնչել զանազան այլադավան մարդիկ, այդ թվում և Խաչի դարավոր թշնամիները՝ հրեաները, որոնք բողոքի դիմում գրեցին քաղաքի գործադիր մարմիններին, որ հանեն այդ Խաչը, որովհետև իրենց զբոսանքների և հանգստի ժամանակ նրա ներկայությունը անհանգստություն է առաջացնում իրենց ներսում։

Քաղաքի պատասխանատու այրերը որոշեցին հարցում անել բոլոր համաքաղաքացիներին ու որոշել ձայների մեծամասնությամբ: Բայց և գտնվեցին մարդիկ, որոնք որոշեցին պաշտպան կանգնել Տիրոջ փրկարար նշանին, ու այդ գործի ձեռնարկողը դարձավ Խաչի առաջին բարեկամ ազգի զավակները՝ Հայ Առաքելական եկեղեցու քրիստոնյանները, որոնք քաղաքապետարանին խնդրեցին թույլ տալ, որ սեփականացնեն այդ Խաչը որպես Հայոց եղեռնի հուշարձան, և դրանով իսկ դառնան Խաչի «խնամակալները»։

Անցան շատ դժվարին ու լարված օրեր։ Հրեա ուժեղ համայնքը, աջակցությամբ թուրքական ոչ պակաս կատաղի համայնքի, ամեն լծակ գործադրեցին, որ դատը իրենք շահեն, բայց և հայերն էլ քնած չէին։ Ով կարող էր աղոթել, աղոթում էր, ով կարող էր գործել, գործում էր, իսկ ով ոչ մեկը, և ոչ էլ մյուսը չէր կարողանում, նրանք էլ ֆինանսական օգնություն էին ուղարկում, որովհետև միայն քաղաքի բնակչության մեջ քվեարկության հա-

[ page 258 ]

մար ծախսվեց ավելի քան 130 հազար դոլար։ Որպես մեջբերում ասենք, որ այդ հսկա Խաչը քանդելու համար ծախսվելու էր քառորդ միլիոն դոլար։

Հայը ո՜ւր, Ամերիկան ուր, բայց քրիստոնյա հայորդու հոգին այնտեղ էլ էր յուրովի «Ավարայրի» ճակատամարտ մղում Քրիստոսի Խաչի դավանության համար։

Վերջապես դատը սկսվեց 1997 թվականին ու ավարտվեց 1998 -ին։ Խաչի թշնամի բոլոր կրոնական դավանանքի քաղաքացիները իրենց ձայնը տվեցին ի դեմ Խաչի, որ քանդեն, վերացնեն ճշմարիտ հավատի նշանի երկաթբետոնե այդ հսկա Խաչը, բայց կարողացանք հասնել այն բանին, որ քաղաքի բնակչության 63 տոկոսը քվեարկեց հայերիս օգտին, և հայկական համայնքը վճարելով 26.000 դոլար, դարձավ սուրբ Ֆրանցիսկոսի պատվավոր անունը կրող քաղաքի Խաչի սեփականատերը, մերձակա մոտ մեկ հեկտար տարածքի հետ միասին:

Այդ լույսի և խավարի պատերազմի մեջ, այս անգամ զարմանալի համերաշխություն ցուցաբերեցին բազմաթիվ հարանուն քրիստոնեական եկեղեցիներ, և առանձին անհատ անձեր: Երբ այդ օրերին թերթերում լուսաբանվում էր պայքարի ընթացքը, Լոս Անջելոսից մի չինացի կին զանգահարեց և հարցրեց, թէ ինչպես կարող է օգտակար լինել այդ պայքարում, և տեղեկանալով մեր ահռելի ծախսերի մասին, սիրով և հոժարությամբ հաջորդ օրը մեզ 12 հազար դոլարի նվիրատվության չեկ ուղարկեց:

Եվ ահա 1998թ. ապրիլի 24 -ին, սուրբ Խաչի բազկատարած զորության ներքո հավաքված մոտ 500 -ից ավելի հայերի, և բազմաթիվ հրավիրված պատվավոր հյուրերի, այդ թվում և Սան ֆրանցիսկոսի քաղաքագլխի մասնակցությամբ, կատարվեց Հայոց եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված առաջին հոգեհանգստյան պաշտոնի արարողությունը, որի ժամանակ Խաչի պատվանդանին դրված սգո ծաղկեպսակները այս անգամ խորհրդանշում էին նաև որպես սատանայի և իր կամակատարների դեմ տարված հաղթության դափնեպսակների:

Աստված թող հիշի և պահպանի Խաչը դավանող բոլոր հայորդիներին:

[ page 259 ]

ՌՈՒՍ ՔԱՀԱՆԱՅԻ ՀՐԱՇԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Հովհաննես քահանան Կրոնշտադից, հաճախ էր այցելում մեր տուն, բայց այնպես եղավ, որ նա երկար ժամանակ բացակայեց, և հայրս այդ օրերին վարակվեց կոկորդի անհասկանալի հիվանդությամբ: Մեզ ծանոթ ռազմաբժշկական ակադեմիայի պրոֆեսորը ախտորոշեց, որ նրա մոտ կոկորդի քաղցկեղ է: Հայրս հետզհետե կորցրեց խոսելու ընդունակությունը և ամբողջ կոկորդը ծածկվեց ահավոր խոցերով: Նոր տարվա օրը մեր տանը սովորական ուրախության փոխարեն կարծես հանգուցյալ ունեցողի տուն լիներ, և բոլորս միմյանց հետ ցածրաձայն ու վշտացած էինք խոսում: Մայրս բոլոր երեխաներին տարավ մահամերձի անկողնու մոտ, որը լուռ ու տխրության արցունքներով լի հայացքով մեզ նայելով, մեկիկ մեկիկ մեր ամանօրյա նվերները բաժանեց:

Պրոֆեսորը ասել էր, որ ծննդյան տոներից հետո, հայրս հազիվ մի տաս օր ապրի: Ճիշտ այդ օրերին լուր ստացանք, որ Հովհաննես քահանան վերադարձել է, ու մենք իսկույն հեռագիր տվեցինք, որ շտապ մեր տուն գա: Հինգ օր հետո նա կարողացավ գալ, ու բարձրանալով հորս ննջասենյակը, ու տեսնելով հիվանդի ծանր վիճակը, բացականչեց. «Ինչո՞ւ իմաց չտվեցիք, որ այսքան ծանր է վիճակը, որ սուրբ հաղորդության նշխարք բերեի, որ հիվանդը հաղորդվեր»: Հայրս հազիվ խռխռոցով շնչելով, աղերսանքով լի հայացքը չէր կտրում քահանայից: Հովհաննես քահանան մի քանի րոպե իր մեջ ամփոփվելուց հետո, հատհատ ասաց հորս. «Հավատո՞ւմ ես, որ Աստծո զորությամբ կարող եմ օգնել քեզ»: Հայրս լուռ գլխով արեց, որ այո՛: Այդ ժամանակ Աստծո ծառան հրամայեց, որ հայրս բացի բերանը ինչքան որ կարող է, և երեք անգամ խաչաձև փչեց նրա բերանի մեջ, ու շուռ գալով դեպի հիվանդի սնարի կողքին դրված փոքրիկ սեղանը, ամբողջ ուժով խփեց այնտեղ դրված դեղերի սրվակներին, ու ասաց. «Թափի՛ր այս բոլորը, որովհետև այլևս ոչ մի բան պետք չէ քեզ սրանցից: Վաղը կգաս ինձ մոտ եկեղեցի և սուրբ հաղորդություն կնդունես»:

Պրոֆեսորը իմանալով այդ մասին, զգուշացրեց

[ page 260 ]

տանեցիներին. «Դա խելագարություն է, դուրսը սառնամանիք է, ու դուք սահնակով սառած լճի վրայով պիտի գնաք. դա հիվանդի համար մա՛հ է»: Բայց հայրս, որ հավատքով կառչել էր Հովհաննես քահանայի խոսքից, նշան արեց, որ սահնակներն ու ձիերը պատրաստեն: Մորթիների մեջ տաք փաթաթելով նրան Կրոնշտադ տարանք (Պետրոգրադին մոտ): Քահանային լուր տվեցին, որ նա գա այն տունը, որտեղ պառկեցրել էին հորս: Նա այցելելով, սուրբ հաղորդություն տվեց, ու էլի երկու օր անընդմեջ եկավ ու աղոթելուց հետո հիվանդին հաղորդություն էր տալիս: Անցավ մի քանի շաբաթ, հորս տուն բերեցին, և բոլորը, այդ թվում և հռչակավոր պրոֆեսորը, զարմանքից ապշել էին, տեսնելով հետզհետե առողջացող հորս, որի կոկորդի վրա ոչ մի վերքի հետք չէր մնացել, իսկ ձայնն էլ չնայած դեռ թույլ էր, բայց հստակորեն խոսում էր:

Պրոֆեսորը ամենքին զարմացած հայտարարում էր. «Սա Աստծո մեծ հրաշքն է կատարվել»:

(«Հիշողություններ Հովհաննես Կրոնշդատսկու մասին» գրքից)

ԱՐՑԱԽՑԻ ՔՐՈՋ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

1991 թվականն էր, ես դեռ ոչ մի առիթ չէի ունեցել լսելու Աստծո փրկության խոսքը: Մի օր մեր տանը նստած էինք մեծ եղբոյրս ու հարևանի երկու աղջիկների հետ, որոնցից մեկը պատմության ուսուցիչ էր, մյուսը` գրադարանավարուհի, ու տարբեր թեմաների շուրջը զրուցում էինք: Չգիտեմ ինչու զրույցի վերջում հարց բարձրացավ Աստծո գոյության մասին: Յուրաքանչյուրս հայտնում էինք մեր անձնական կարծիքները: Ես ու պատմության ուսուցչուհին ընդունում էինք, որ Աստված կա, իսկ եղբայրս ու գրադարանավարուհին պնդում էին, որ Աստված գոյություն չունի:

Այդ պահին, երբ խոսում էր եղբայրս, հանկարծ բոլորիս աչքի առջև մի հրաշք տեղի ունեցավ: Բայց մինչ այդ, ասեմ, որ եղբայրս, ինչպես և շատ հայ երիտասարդներ, նույնիսկ չհավատալով Աստծո գոյությանը, իրենց պարանոցներին խաչեր են կրում, դրանցից մեկն էր նաև եղբայրս: Նա իր Խաչը մետաղե շղթայով էր միշտ կրում, ու երբեք չէր հանում վզից:

[ page 261 ]

Բայց ահա այդ խոսակցության ժամանակ, երբ եղբայրս ասաց. «Ես չեմ հավատում Աստծո գոյությանը», ճիշտ նույն պահին հանկարծ նրա Խաչը պոկվեց և ընկավ հատակին: Մեծ ահ ու զարմանք պատեց բոլորիս, մանավանդ, երբ եղբայրս ստուգեց ու համոզվեց, որ ոչ շղթան է կտրվել, ոչ էլ Խաչի օղակը: Նա իսկույն պարտվողի պես ձեռքերը վեր բարձրացեց, և բարձրաձայն հայտարարեց. «Ես հավատում եմ ամենակարող Աստծուն»:

Դրանից հետո նա սկսեց հետաքրքրվել, թե ինչպես կարող է Աստծուն ավելի մոտիկից ճանաչել, մինչև որ նրա ոտքերը եկեղեցի ուղղվեցին, ու Ավետարանի խոսքը սկսեց կարդալ: Իսկ գրադարանավարուհին այդպես էլ անհավատ ու կարծրասիրտ մնաց, չնայած Աստծո հայտնապես այցելությանը բոլորիս:

Այս դեպքը տեղի է ունեցել Արցախի Մարդակերտ քաղաքում:

ԵՐՈՒՍԱՂԵՄԱԲՆԱԿ ՄԻ ՔՐՈՋ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆ, ՈՐԸ ԿՈՄՈՒՆԻՍՏԱԿԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ ԱՊՐԵԼ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Խորհրդային վարչակարգի դժբախտ տարիներին, երբ ամենուր անաստվածություն էր քարոզվում, Շամշադինի մեր գյուղական դպրոցը նույնպես անմասը չմնաց:

Հորս ընտանիքը այստեղ էր ուղարկվել ներգաղթից անմիջապես հետո, և հավատքի հարցում մեծ անախորժություններ ունեցանք, որովհետև ծնողներս քրիստոնեա էին, և արտասահամանում միշտ եկեղեցի էինք գնում, մանավանդ կիրակի օրերը: Ես նախակրթական դպրոցի Ա դասարան էի հաճախում, որտեղ ուսուցիչների բերանից լսում էինք Աստծո գոյության «համոզիչ» ժխտումների ու հակառակ ապացույցների մասին: Եվ ինձ համար դժվար էր տանը մի բան լսել, իսկ դպրոցում մեկ ուրիշը, և կամաց-կամաց իմ մանկական ուղեղը արդեն թեքվում էր դեպի անաստվածություն, մինչև որ հետևյալ դեպքը պատահեց:

Դպրոցից մի օր տուն վերադառնալուց, մի քանի ընկեր-ընկերուհիներով անցնում էինք գյուղին կից գերեզմանների միջով: Գնալիս զրուցում էինք մեր լսածների մասին, և բոլորովին

[ page 262 ]

ուշադրություն չդարձրեցինք, որ մեր դասընկերներից մեկը պակասում է: Ստիպված նորից հետ գնացինք, և երբ նորից գերեզմանների մոտով էինք անցնում, հանկարծ մի շիրմաքարի հետևից տարօրինակ ձայներ լսեցինք: Վախեցած մոտ գնացինք, և տեսանք ի՜նչ, մեր հետ եկող տղան գետին է ընկել ու բերանը փրփրած, անասունի ձայներ հանելով այս ու այն կողմ է թավալվում գերեզմանաքարերի արանքում, որոնցից մեկի կողքը մեծ խաչ կար տնկված, և չգիտես ինչու բոլորս ուշադրություն դարձրեցինք, որ այդ Խաչը թրջված էր, ու միզահոտ էր գալիս վրայից: Իսկույն հասկացանք, որ այդ տղան հանդգնություն է ունեցել միզելու հենց Խաչի վրա, մինչդեռ այդքան ծառեր ու թփեր կային մոտակայքում:

Մենք սարսահափար եղած, անմիջապես վազեցինք գյուղ և նրա ծնողներին իմաց տվեցինք եղած դեպքի մասին, միաժամանակ չծածկելով նրա կատարած արարքը: Գյուղացիներն ու դրկիցները լսելով այդ, իսկույն գյուղի քահանային կանչեցին, որը դեռ կար այն ժամանակ, որովհետև մի քանի տարի հետո նրան էլ աքսորեցին Սիբիր: Նա լսելով եղածի մասին ձեռքի Խաչով և Ավետարանով դեպքի վայրը շտապեց: Տեսարանը իսկապես վախենալու էր, որովհետև այդ տղան տարօրինակ ու սարսափազդու դիվահարի ճչոցներով, և օձագալար շարժումներով թավալվում էր հենց իր անարգած Խաչի տակ: Քահանան աղոթեց ու ձեռքի Խաչով մի քանի անգամ խաչակնքեց այդ թփրտացող տղայի վրա, և բոլորս ականատես եղան, թե ինչպես նա դադարեց գալարվելուց, ու երբ կամաց-կամաց հանգստացավ, որից հետո ծնողները նրան տուն տարան:

Հետզհետե անաստվածությամբ խավարի մեջ ընկղմվող մեր ժողովրդի համար դա մի լավ դաս հանդիսացավ, ու մարդիկ դրանից երկյուղով էին վարվում սրբությունների հետ:

ԱՆՄԻՏ ՆԱԽՐԱՊԱՆԻ ԱՐԱՐՔԸ

Այս դեպքը համանման է նախորդին, որը պատմեց մի ժամանակ Հայաստանի գյուղերից մեկում ապրող մի գյուղացի:

«Մեր գյուղի ծայրին մի ջրաղաց կար, որտեղ մենք մեր ցորենն էինք աղում: Մի օր ջրաղացպանը երեկոյան մի էշի

[ page 263 ]

սանձից բռնած գյուղ մտավ, և սկսեց հարց ու փորձ անել, թե էս էշը ո՞ւմն է, որովհետև ցորենի պարկերը բարձած, ինքն իրեն, առանց տիրոջ, եկել է ջրաղաց: Ինքն էլ կարծել է, թե հեսա ուր որ է տերն էլ կգա, պարկերը իջեցրել, ցորենը աղացել է, բայց տերը այդպես էլ չի եկել:

Գյուղացիները սկսեցին էշին չորս կողմից տնտղել, որ գոնե մի նշանով իմանան, թե ումն է, բայց այդպես էլ չհասկացան: Ու լուր ուղարկեցին գյուղի մարդկանց, որ իրար հարց ու փորձ անեն, թե էսօր ով է ջրաղաց ցորեն տարել: Էսպես լուրը տնետուն գնաց, ու մի ժամ չանցած գյուղի նախրապանի կինը եկավ հասավ գյուղամեջ, որտեղ մեծահասակները նստած զրուցում էին ջրաղացպանի հետ: Էս կնիկն էլ հեռվից հեռու իրենց էշը ճանաչեց, ու չոքերին խփելով վայ-վույը գցեց, թե մարդուն սպանել են, կամ էլ գելերն են կերել: Գյուղացիները մի կերպ հանգստացրեցին նախրապանի կնկան, ու սկսեցին հարց ու փորձ անել, թե երբ է տանից դուրս եկել, ու որ ճամփով է գնացել: Իմանալով, որ գետեզերքի կածանով է գնացել, վեր կացան մի քանի հոգով, ու ջրաղացպանի հետ գնացին կորածին գտնելու: Գնացին, գնացին, ու հանկարծ տեսան մի մարդ է պառկած ճամփի կողքին, մոտեցան, տեսան որ իրենց նախրապանն է, համրացած, վախեցած, նապաստակի նման աչքերը շաշ ու բեշ եղած, ընկած է: Մոտեցան, ձայն տվեցին, ոտ ու ձեռից բռնեցին ու կանգնեցրին, բայց հենց բաց թողեցին, դատարկ տոպրակի նման, նորից գետին ծալվեց: Հասկացան, որ ոտքերը իրենը չի, ու երկու լուլեքի նման կախվել էին փորից: Հարց ու փորձ արեցին, թե ինչ է եղել, նա էլ վախեցած, միայն ձեռքը ճանապարհից քիչ հեռու, դաշտի մեջ ընկած խաչքարն էր ցույց տալիս:

[ page 264 ]

Գյուղացիները կարծեցին, թե գել ու գազան է տեսել խաչքարի մոտ, մի քանի քար գցեցին, այդ ուղղությամբ, հետո երկու, երեք հոգով զգուշաբար գնացին դեպի այդ կողմը, հետն էլ բարձրաձայն գոռալով, որ եթե մի կենդանի լինի, ապա փախնի գնա: Բայց ոչ մի ձայն, ծպտուն չկար այնտեղից լսվող: Նորից մոտ գնացին, ու խաչքարի շուրջը տնտղելով, տեսան էդ տնաքանդ նախրապանը լեն ու բոլ դաշտը թողած, գնացել ու հենց էդ պառկած խաչքարի վրա է կեղտոտել, ու դիտամբ էլ հենց Խաչի վրա: Բոլորը իսկույն հասկացան թե բանն ինչում է, ու մի լավ շշպռելով հանդիմանեցին նրան, ու բարձրացնելով, փալանի նման էլի իր էշի վրա դնելով գյուղ տարան:

Անաստվածության տարիներն էր, գյուղը քահանա էլ չուներ, ու մոտիկ շրջանից մի քահանա գտան, կանչեցին բերեցին, որովհետև գյուղի մեծերը ասացին, որ Աստծու զարկածը Աստծու ծառան կարող է բժշկել: Նախրապանը նրան տեսնելուն պես, էրեխի նման լաց եղավ, ու բարձր-բարձր ասաց. «Տերտեր ջան, մեղա՜ եմ, մեղա՜ եմ, ...աք եմ կերել էդ խաչքարի վրա անամոթություն անելով, թող ոտերս լավանա, կգնամ իմ արածը ես էլ կլիզեմ, մենակ թե մի ճար արա»: Քահանան էլ տեսնելով նրա զղջումը, մի քանի խոսքով շշպռեց, աղոթք կարդաց, մեղքերի թողություն արեց, հետո վրան Խաչ ու Ավետարան դրեց, աղոթք արեց, նախրապանն էլ մի քանի օր տեղաշորում շուռ ու մուռ եկավ, լաց ու արցունք թափեց, ու ոտի կանգնեց:

ՆՈՐԱԿՈՉԻԿ ԶԻՆՎՈՐԻ ՀԱՎԱՏԸ

Մի օր ավտոբուսով տուն վերադառնալիս, մի մեծահասակ մարդու կողքը նստեցի: Միշտ նման ծերերի հետ սիրում եմ խոսք ու զրույց բացել, որ իրենց տարիների փորձից մի բան սովորեմ: Այս անգամ կողքինս երկրորդ համաշխարհայինից դեռ կենդանի մնացածներից էր, որը պատերազմի սկզբից մինչև վերջ կռվել ու ողջ ու առողջ տուն է վերադարձել: Նման մարդիկ անպայման Աստծո պահածներից են լինում, ու միշտ հետաքրքիր հիշողություններ են ունենում: Քանի որ ճանապարհը դեռ երկար էր, նա իր հիշողությունների շտեմարա-

[ page 265 ]

նից պատմեց հետևալ դեպքը. «Երբ սկսվեց պատերազմը, ես 17 տարեկան մի գյուղացի ու անփորձ պատանի էի, ու ինձ համար միանգամից պատերազմի թոհ ու բոհի մեջ ընկնելը նման էր, սառը ջրից միանգամից եռացրած կաթսայի մեջ ընկնելուն: Մի քանի ամսում վարորդական դասընթացների ուսուցումից հետո, մի ամերիկյան Սուդոբեկկեր մեքենա տվեցին, ու ռազմամթերք բարձելով մոտակա ֆրոնտը ճամփեցին: Գնում էինք մի քանի մեքենաների շարասյունով, իրարից մոտ 100 մետր հեռավորությամբ, որ եթե մեկն ու մեկին ռմբակոծեն, մյուսները չվնասվեն: Սկզբում ամեն բան լավ էր, բայց ահը սրտումս էր, որովհետև բավական էր մի արկ դիպչեր մեքենայիս, ապա ես էլ ռազմամթերքի հետ հօդս պիտի ցնդեի: Դեռ ջահել էի, ու կյանքի ծարավ կար սրտումս, բայց տեսնելով թե ինչ է կատարվում շուրջս, հասկացա, որ եթե մի զորություն ինձ չպահի, ես էլ մյուս հազարավորների նման որդերի կերակուր եմ դառնալու այս օտար հողերում: Այսպես մտորելով քշում էի մեքենան, հանկարծ թշնամու ինքնաթիռ երևաց օդում, որը մեզ տեսնելով իսկույն ուղղություն վերցրեց դեպի մեր շարասյունը, ու սկսեց վերևից ռումբեր նետել անպաշտպան մեքենաների վրա: Իհարկե մենք կանգ չառանք, ու սկսեցինք մեր գնդացիրներով կրակել թշնամու վրա, բայց նրա նետած ռումբերը հասան նպատակակետին, ու մեր շարասյան մեքենաներից մի քանիսը սաստիկ պայթյունով ցաք ու ցրիվ եղան դաշտով մեկ, իսկ ինչ որ մնացել էր դրանցից, ջահի նման այրվում էին ճանապարհի մեջտեղում: Այլևս անհնար էր առաջ գնալ, մնացածներս կանգ առանք, ու մերձակա խորխորատում թաքնվեցինք, մինչև որ թշնամին իր բոլոր ռումբերը գցեց վերջացրեց, ու թռավ գնաց:

Թաքստոցում ահից ու սարսափից կծկված, չէի ուզում դուրս գալ, չնայած շարասյան կապիտանը հրաման տվեց նորից ճանապարհ ընկնենք: Եվ հանկարծ այդ պահին չգիտեմ ինչպես, պառավ տատս աչքիս առաջը եկավ, որը երեսը խաչակնքելով երկինք էր նայում ու աղոթք էր մրմնջում: Ես էլ նրա նման երեսս խաչակնքեցի ու երկինք նայելով Հիսուս Քրիստոսին օգնության կանչեցի: Դրանից իմ մեջ անբացատրելի վստահություն առաջացավ, որ Աստված ինձ ինձ չի թողնելու, ու վա-

[ page 266 ]

զելով գնացի դեպի մեքենան: Մինչ բանալին կպտտեցնեի, նորից երեսս խաչակնքեցի ու առաջ քշեցի: Ու երբ նորից ռմբակոծեցին մեր շարասյունը, ես վստահաբար առաջ քշեցի, որովհետև հավատում էի, որ Տիրոջ Խաչը ինձ օգնական է լինելու: Այդպես էլ եղավ. բեռը տեղ հասցրեցի բարեհաջող, ու սպայական ղեկավարության կողմից գովասանքի արժանացա: Նաև ասեմ, որ ամբողջ պատերազմի ընթացքում ընդամենը մի անգամ վիրավորվեցի, և ապաքինվելով ողջ ու առողջ տուն վերադարձա:

ՀՂԻ ԿԱՆԱՆՑ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այս երկու կանայք քրիստոնյա լինելով, մինչև ծննդաբերությունը, ըստ հնարավորության միշտ մասնակցում են սուրբ պատարագների արարողություններին: Մի անգամ նրանցից մեկը, մյուսին վկայում է, որ երբ քահանան սուրբ խորանից շուռ է գալիս դեպի ժողովուրդը և Խաչով տյառնագրում ներկաներին, դրանից հետո սարկավագներից մեկը երգելով ասում է. «Աստուծոյ երկրպագեսցուք», ինքը հնարավորին չափով խոնարվելով երկրպագում է Աստծուն: Ու ճիշտ այդ պահին զգում է թե ինչպես է որովայնում իր երեխան նույնպես երկրպագում Աստծուն: Այս զրույցից հետո մյուս հավատացյալ քույրը, որ նույնպես հղի էր, և ծննդաբերության օրերը մոտեցել էին, հաստատում է այդ խոսքերը, որովհետև ինքը նույնպես ճիշտ այդ բանն է զգացել, Խաչի նշանով քահանայի օրհնությունից, ու դրանից հետո իր երկրպագության պահին:

Եվ դա տարօրինակ թող չթվա ընթերցողին, որովհետև նույն բանը կատարվեց նաև Մարիամ Աստվածածնի և Հովհաննես Մկրտչի մոր՝ Եղիսաբեթի հանդիպման ժամանակ, երբ ըստ Ղուկասի Ավետարանի մանուկը խաղաց Եղիսաբեթի որովայնում, ինչը ըստ եկեղեցու սուրբ հայրերի մեկնության, նշանակում է՝ դեռ չծնված վեց ամսական Հովհաննեսը մոր որովայնում երկրպագեց Հիսուս Քրիստոս Տիրոջը (Ղուկ. 1:41):

Իսկապես, որ Պողոս առաքյալի խոսքով՝ շատից քիչը գիտենք:

[ page 267 ]

ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՔՐԻՍՏՈՆՅԱՅԻ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բանակից վերադառնալուց հետո մեծ եղբորիցս լսեցի Քրիստոսի փրկության մասին, ու դարձի գալով փափագում էի այսուհետև քրիստոնավայել կյանքով ապրել: Իսկ երբ մի քանի տարի անց ուզեցի ընտանիք կազմել, ավագ եղբայրների խորհրդով ամեն օր աղոթում էի դրա համար: Մի օր էլ պատարագի ժամանակ, երբ քահանան խորանի վրայից խաչակնքեց ժողովրդի վրա, ճիշտ այդ ժամանակ կարծես տեսիլքի մեջ, հանկարծ ձեռքերս բարձրացան և իրավունք ունեցողի պես դրվեցին դիմացիս կանգնած մի երիտասարդ քրոջ ուսերին: Ես ապշած նման տեսիլքից հետո, չգիտեի ինչպես վարվեմ, որովհետև ամաչում էի նրան մոտենալ ու մի բան խոսել: Աղոթքներիս մեջ խնդրեցի Տիրոջը, որ ինձ օգնի չսխալվեմ, ու ասացի, եթե այդ տեսիլքը իրենից է, ապա թող այնպես անի, որ առաջինը այդ աղջիկը խոսի ինձ հետ. որը քիչ հավանական էի համարում, որովհետև շատ ամոթխած էր:

Այդպես անցավ մոտ յոթ ամիս: Ես ընդունվեցի մի տպարանում, որպես տպագրիչ, ու ճիշտ այդ օրերին ամենօրյա աղոթքների թերթիկներ էինք պատրաստում: Եվ մի կիրակի, պատարագից հետո, այդ աղջիկը իր ընկերուհու հետ մոտեցավ ինձ ու մի քանի հատ այդ աղոթաթերթիկներից խնդրեց: Ես ուրախությամբ կատարեցի նրանց խնդրածը, ու դրանից հետո ծանոթություն հաստատվեց մեր միջև, իսկ մի քանի ամիս անց ամուսնացանք և հիմա արդեն երեք երեխա ունենք:

ԽԱՉԸ ԸՆԴԴԵՄ ԵՀՈՎԱՅԻ ՎԿԱՆԵՐԻ

Պատմում է մի քրիստոնյա եղբայր. «Մենք դպրոցական տղայիս հետ Դավթաշեն թաղամասում ենք ապրում: Չգիտեմ ինչու այդ կողմերում Եհովայի վկաները շատ են պտտվում, և տնե-տուն մտնելով իրենց մոլար գաղափարներն են տարածում: Ու քանի որ ես ամբողջ օրը աշխատանքի վայրում եմ լինում, վախենում էի տղայիս մենակ թողնել տանը, որ այդ աղանդավորները չգան տուն, ու իրենց թունավոր գաղափարներով չվարակեն նրան: Ու այդպես ամիսներ էին անցնում, ու չէի իմանում ինչ անեմ, որովհետև

[ page 268 ]

քանի-քանի անգամ, դրանք զույգ-զույգ մեր տուն են եկել ու փորձել են աներեսաբար իրենց թույնը սրսկել:

Մի օր էլ հանկարծ մի միտք հղացավ իմ մեջ. ու մտածեցի, որ եթե սատանան վախենում է Խաչից, ուրեմն Եհովայի վկաներն էլ կվախենան, որովհետև նրանք էլ են Հիսուսին որպես Տեր մերժում, ինչպես որ Ավետարանում նկարագրված դևերը: Ու մի հատ փայտից գեղեցիկ ու նուրբ Խաչ գնեցի, և փակցրեցի մեր դռան վրա, որը նշանակում էր, որ այս տան բնակիչները խաչապաշտ են ու Հայ Առաքելական եկեղեցու անդամ են: Եվ իսկապես այդ «հայտնագործությունից» հետո այլևս դրանից հետո մեր տան դուռը Եհովայի վկաներից և ոչ մեկը չթակեց, ու միշտ Խաչը տեսնելով անցնում էին մյուս հարևանների տները:

ԵՀՈՎԱԿԱՆԻ ՄՈԼՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մենք խնամիացանք մի Եհովայի վկայի հետ։ Նա միշտ մեր տուն գալիս էր ուրախությամբ, ու երբեմն էլ ասում էր, որ եկեղեցին, Խաչը, մատաղը, մոմը սուտ բաներ են։ Ես ուշադրություն չէի դարձնում նրա ասածների վրա, որովհետև մեր նախնիների ճանապարհով էի ուզում քայլել, քանի որ այն ամենաճիշտն էի համարում։ Ու մի օր խաչյալ Քրիստոսով փայտե Խաչ գնեցի ու կախեցի մեր հյուրասենյակում։ Մի քանի օր անց նա այցելության եկավ, ինչպես միշտ ուրախ էր, բայց երբ տեսավ պատից կախված Խաչը, իսկույն տրամադրությունը ընկավ, այնքան տրտմեց ու ընկճվեց, որ նույնիսկ մի կտոր բան չկերավ, կարծես այդ Խաչը իրեն անձնական վիրավորանք էր հասցնում։ Այդպես էլ մեզանից խռոված ու վրդովված՝ գնաց մեր տանից։ Այդ օրվանից հետո ավելի համոզվեցի Խաչի կենդանի զորության ու Եհովայի վկաների մոլորության վրա, որ նույնիսկ Նրա նշանը առանց խոսքի ի հայտ է բերում մարդու սրտի մոլորությունները։

ՀԵՏԳՐՈՒԹՅՈՒՆ. Այդ դեպքից հետո անցավ երկու տարի, և մինչ այս գիրքը լույս կտեսներ, այդ Եհովայի վկայի կյանքում նոր փոփոխություններ եղան: Այդ վկայությունը պատմող քույրը մի օր պատահաբար, խոսակցության ժամանակ պատմեց, որ իր աղջկա ընտանիքում վերջերս վի-

[ page 269 ]

ճաբանություններն ու կռիվները հաճախակի են լինում, նույնիսկ երեխաներն են դարձել անհանգիստ, ու ինչ որ գիշերային մղձավանջներից վախեցած արթնանում են ու լացում: «Գիտուն» հարևանները խորհուրդ են տվել երեխաների բարձի տակ դանակ, կամ մկրատ դնեն, որ չվախենեն, բայց այդ էլ չի օգնել, ու ստիպված դիմել են եկեղեցու քահանային, որը աղոթել է նրանց համար և խորհուրդ տվել տանը օրհնված Խաչ կախեն, որից վախենում են գիշերային ոգիները: Ու մինչ Խաչը օրհնել կտային, այն դրել են երեխաների բարձի տակ, որից հետո նրանք հանգիստ քնել են:

Այս պատմությունը լսելուց հետո, ես հարցրեցի, թե նա ի՞նչ է կարծում, ինչի՞ց է սկսվել այդ բոլորը: Նա մի քիչ մտածեց, ու ասաց, որ այդ ամենը սկսվեց այն օրվանից հետո, երբ փեսայի մայրը ինչ որ բախտագուշակի մոտից «երջանկաբեր» աղոթած թալիսման է բերել ու տվել տղային, որ տանի տանը դնի, ու բախտն ու երջանկությունը կուղեկցեն նրան: Ու դրանից հետո սկսվել են այդ վեճերն ու գիշերային մղձավանջները: Ու երբ հարց ու փորձ արեցի, նա ասաց, որ այդ «հոգատար» մայրը այն նախկին Եհովայի վկան էր, որ իրենց տանը Խաչը տեսնելով տրամադրությունը գցեց, բայց դրանից շատ չանցած ինքն է հրաժարվել Եհովականների մոտ գնալ, ու իրեն տվել է գրբացներին ու գուշակներին, որոնք մի կլորիկ գումարի դիմաց «երջանիկ» ապագա են խոստացել նրա տղային:

Դե ինչ, այստեղ է, որ կատարվեց Պողոս առաքյալի խոսքը. «Քանի որ նրանք ճշմարտության սերը չընդունեցին, որպեսզի փրկվեն, դրա համար էլ Աստված նրանց պիտի ուղարկի զորավոր մի մոլորություն, որ նրանք հավատան ստին և դատապարտվեն բոլոր նրանք, ովքեր չհավատացին ճշմարտությանը և հաճույք գտան անօրենության մեջ» (Բ Թես. Բ. 10-11):

ՀՈԳԵԳԱԼՍՏԱԿԱՆ ԱՂԱՆԴԱՎՈՐԻ ՄԱՍԻՆ

Պատմում է մի նորահավատ քրիստոնյա, որի հարևանը հոգեգալստական խումբ էր այցելում. «Այդ տղան, չեմ հիշում ինչ առիթով, մի օր մեր տուն եկավ։ Գնալիս միջանցքում տեսնելով պատից կախված Խաչը՝ արհամարհանքով հարցրեց, թե այն ինչի՞ համար եմ կախել։ Ես էլ ամենայն լրջությամբ պատասխանեցի. «Որպեսզի սատանաները փախչեն», որովհետև այդպես էլ հավատում էի։ Այդ լսելով՝ նա սաստիկ վրդովվեց ու, իսկույն տանից դուրս եկավ, առանց ցտեսություն անգամ ասելու, չնայած ես այդ ասացի բոլորովին իրեն նկատի չունենալով»։

Երևի այստեղ հարմար է ասել այս առածը. «Կուժ, քեզ եմ

[ page 270 ]

ասում՝ կուլա, դո՛ւ լսիր»: Իսկապես որ Քրիստոսի Խաչը զատում է ճշմարտությունը մոլորությունից:

ԾՆՆԴԿԱՆ ՔՐՈՋ ՓՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այս դեպքը տեղի ունեցավ 1972թ. հունվարին։ Ես պետք է ծննդաբերեի հինգերորդ երեխայիս։ Չնայած ընտանեկան պայմաններս խիստ ծանր էր, բայց ես խոսք էի տվել Աստծուն, ոչ մի երեխայի «չփչացնել», գիտենալով, որ դա մարդասպանության նման մեղք է։ Ուժեղ ցավերով ինձ հիվանդանոց տարան, ու բժիշկը, քննելով ինձ, հայտարարեց, որ մի ամիս է ինչ երեխան որովայնում մահացած է։ Իսկ դա նշանակում է միայն վիրահատության միջոցով պտղի հեռացում։ Այդ հիվանդանոցում համապատասխան մասնագետ չկար։ Երբ ցավերս սաստկանալով դարձան անտանելի, մի հարևանուհի բուժքույր կար այդտեղ, նա ասաց ինձ. «Աղջիկ ջան, դու հավատացյալ ես, գիտեմ, նայիր «Թուխ Մանուկ» եկեղեցուն, երեսիդ Խաչ հանիր, Աստված կօգնի»։ Հիվանդանոցի լուսամուտը նայում էր բարձր վայրում կառուցված այդ սրբավայրին։ Ես մի կերպ բարձրացա, խաչակնքեցի երեսս, դրանից հետո միայն հիշում եմ որովայնային ցավոտ կծկումները ու հրաշքով արդեն քայքայված պտղի ծնունդը, որ մեծ զարմանք պատճառեց բժշկական անձնակազմին, որը շատ լավ գիտեր, որ նման դեպքերում առանց վիրահատության անհնար է ազատվել պտղից։

Փառք ու գոհություն Աստծուն, բազմաթիվ անգամ փառք, որ ես կենդանի մնացի, ու չորս երեխաներս որբ չմնացին։ Շնորհակալություն Բարձրյալ Աստծուն ամեն ինչի համար. ամեն։

[ page 271 ]

ԵՐԱԶ ԽԱՉՈՎ ԴԱՏԱՊԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Այս դեպքը պատմեց մի երիտասարդ քրիստոնյա, որը սառել էր ճշմարիտ հավատից և հետզհետե հեռացել Աստծո պատվիրաններից. «Երբ Զատկական ավագ շաբաթը սկսվեց, այնպես եղավ, որ իմ ծնունդը համընկավ Հիսուս Քրիստոսի Խաչելության օրվա հետ։ Ու քանի որ համարյա դադարել էի կանոնավոր եկեղեցի հաճախելուց, այդ օրը նույնպես չգնացի՝ մտքումս պատճառաբանելով, որ ծնունդս է, ուրեմն կարող եմ չգնալ Զատկական արարողությանը։ Ես ինձ հանգստացրի նրանով, որ մի քանի օր առաջ իմ ձեռքով արծաթյա մի Խաչ էի պատրաստել ու նվիրել նոր բացված մի եկեղեցու Ավետարանին փակցնելուհամար։ Ու բնական է, որ չարը ուրախանում էր իմ հավատքի ոչ ճիշտ ընթացքով և խրախուսում էր՝ զվարճությունների և զանազան աշխարհիկ զբաղմունքների մղելով։ Այդ օրը մի քանի բաժակ խմելուց հետո, կարծես վերացան մնացած արգելակները, ես ինձ տվեցի գինարբուքի ու դրան հետևող անվայել խոսք ու կատակների, և տարբեր ոչ քրիստոնավայել արարքների։

Հայրս, որ տեսնում էր իմ գահավեժ ընթացքը, անընդհատ զգուշացնում և հորդորում էր՝ աղոթք անել, Աստվածաշունչ կարդալ, եկեղեցի հաճախել, բայց ես կարծես խլացել էի այդ հոգևոր խոսքերի հանդեպ։ Նա ծննդյանս օրը մի սեղանի ժամացույց նվիրեց՝ իմ ընտանեկան նկարը զետեղելով, իսկ շնորհավորական բացիկի մեջ գրել էր. «Հիշի՛ր, որդիս, որ Աստված ինչքան ողորմած է, այդքան էլ արդար է»։ Ես ուշադրություն չդարձրեցի այդ խոսքերի վրա, որոնք կարծես ինձ համար չէին գրված։ Իսկ խեղճ հայրս ուզում էր ասել, որ իմ անառակ վարքով չչարաշահեմ Աստծո համբերությունը, այլ սթափվեմ իմ կործանարար ընթացքից։ Բայց ես ոչ այդ ցանկությունն ունեի, ոչ էլ դրա զորությունը, որովհետև ինձ համար կյանքը դեռևս ուրախությունների ու ցանկությունների իրականացման մի անվերջ շղթա էր թվում։

Եվ ահա այդ նույն օրը, երբ տուն վերադարձա ընկերներիս հետ մի լավ զվարճանալուց հետո, գիշերվա ժամը չորսն էր արդեն, ես էլ հարբած էի՝ ուզածիս չափ։ Բոլորը, իհարկե քնած էին, որովհետև առաջին անգամը չէր, որ այդ ժամերին էի վե-

[ page 272 ]

րադառնում։ Երբ ես էլ պառկեցի քնելու, չանցած մեկ ժամ, հանկարծ մի երազ տեսա. իբր կիսամութ անապատի նման վայր էր, իմ նման երիտասարդ տղաները շարք էին կանգնել, ու նրանցից յուրաքանչյուրի առաջ մի պարզ, փայտյա Խաչ էր կանգնում, ու հերթով լուռ և անխոս կարծես հարցնում. «Ի՞նչ ունես դու Ինձանից, քո կյանքում ես տեղ ունեմ արդյո՞ք»։ Իմ առջև կանգնածները ոչինչ չէին կարողանում պատասխանել, ու տեսնում էի, թե ինչպես են այդ հոգիներին իջեցնում դժոխք։ Կամաց-կամաց հերթը ինձ էր հասնում, նրանց նման ես էլ էի սարսափից պապանձված, որովհետև այդ Խաչը ինքը ամեն բան գիտեր մեր մասին ու իր հարցումով կարծես ուզում էր, որ մենք էլ տեսնեինք մեր հոգու իրական ու անսուրբ վիճակը։ Ես էլ ոչ մի պատասխան չէի գտնում տալու Խաչին, որովհետև իմ կյանքը այդ սուրբ Խաչին հակառակ մի ընթացքով էր գնացել։ Ու մի անբացատրելի, անասնական վախ մտավ մեջս, որովհետև գիտեի, որ երբ հերթը ինձ հասնի, ապա այդ Խաչը իմ մեջ էլ ոչ մի հարազատ բան չի գտնելու։ Առավել անբացատրելի էր այդ լուռ հարցումը, որովհետև պատասխանից հետո Խաչը շաբլոնի պես դրվում էր սրտերին, եթե չէր համապատասխանում՝ ուրեմն Աստծունը չենք, ինչպես որ մարդիկ են արտաքնապես իրար նման առարկաների միջից ընտրում իրենց ուզածը, այդպես էլ այդ Խաչը, շաբլոնի նման ընտրում էր Խաչին հարազատ որդիներին, իսկ օտարներին խոտանելով դժոխք էր ուղարկում, որտեղից անդադար աղեկտուր ճիչեր էին հասնում մեր ականջներին։

Այդ անտանելի վախի լարվածությունը այնքան մեծացավ, որ ես չդիմացա ու ամբողջովին քրտինքի մեջ կորած, սարսափից բղավելով վեր թռա։ Չնայած մի քանի րոպե անց ուշքի գալուց հետո հասկացա որ երազ էր, բայց այդ վախը այնքան իրական էր իմ մեջ, որ ոչ մի կերպ չէի հանգստանում, մինչև որ վեր կացա ու մեր սենյակում կախված, հորս նվիրած փայտե Խաչը սկսեցի ագահաբար ու ներում հայցելով համբուրել, և հարազատի

[ page 273 ]

նման կրծքիս սեղմել։ Մի տեսակ ուրախության ու սարսափի մեջ, որ ես ողջ եմ մնացել, արթնացրի կնոջս, պատմեցի երազտեսիլքս, հետո անձկությամբ գրկում ու համբուրում էի օրորոցում քնած մանկահասակ տղայիս, որ անդարձ կերպով չբաժանվեցի նրանից: Ու այնպիսի մի զգացում ունեի, որ կարծես մի մութ բանտի մահապարտների զնդանից էին ինձ դուրս թողել։ Իսկ այն գիշերային տեսիլքի ժամանակ հիշեցի Ավետարանի Հայտնության գլխի այն հատվածը, երբ մարդիկ ասում էին լեռներին. ընկեք մեր վրա, և բլուրներին, թե՝ ծածկեք մեզ, որովհետև եկավ Նրա բարկության օրը, և ո՞վ կարող է կանգնել Նրա առջև։ Նույնը և այդ տեսիլքի Խաչի սուրբ զորության առջև սարսափած, ոչ մի մեղավոր չէր կարողանում կանգնել։

Անցան օրեր, երազում տեսած Խաչը կարծես հասկացրեց, որ ինձ ողորմածաբար նորից կյանք է շնորհվել, որ քննեմ իմ ապրած կյանքը և ուղղվեմ Խաչի ուզած ճանապարհով, ու Խաչյալ Տիրոջ կամքով ընթանամ:

ԹՈՒՐՔԻԱ ԱՅՑԵԼՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՏԱՐԱԾ ՀԱՅ ԶԲՈՍԱՇՐՋԻԿԻ ՊԱՏՄԱԾԸ

Մի քրիստոնյա ամերիկահայ զբոսաշրջիկ պատմեց, թե ինչպես որոշեց օգտվել հնարավորությունից, և այցելել Թուրքիայի Թալաս քաղաքում գտնվող իր պապենական օջախը: Եվ այնտեղ մնացած միակ հայ ընտանիքի միջոցով կարողանում է գտնել իրենց խարխլված տունը: Իսկապես հուզիչ է եղել այդ պահը, բայց առավել հուզիչ ու զարմանալին այն էր, որ այդ քաղաքում մնացած այդ միակ հայ տղամարդը, Խաչը ցուցադրաբար վզին գցած շրջում է թուրքերի մեջ, չնայած, որ դրա համար նրան անարգելով զրկել են աշխատանքի հնարավորությունից, ու փաստորեն զառամյալ ծնողների խնամքը իր վրա է մնացել, և այդ տարիքին հասած չի ուզեցել ամուսնանալ թրքուհու հետ, իսկ հայուհի էլ այդ քաղաքում չկա: Եվ երբ նրանց տանը կիսել է աղքատիկ ճաշը, խաչակնքվելով Հայր մերն է սկսել աղոթել, հանկարծ ի զարմանս իրեն, նրան են միացել նրա մեծահասակ ծնողները, և աղոթքը միասին ավարտել:

Քրիստոսի այդ քաջ վկաները ապրում են այդ թշնամի

[ page 274 ]

օտարակրոնների մեջ, ամեն օրվա սպառնալիքն ու սովը, մահն ու ատելությունը իրենց աչքերի առաջ ունենեալով, իսկ Հայաստանում ավա՜ղ շատերը Տիրոջը ուրացած, Խաչը անարգած, հեթանոսի կյանքով են բավարարվում:

Նույն զբոսաշրջիկը պատմեց թե ինչպես Սեբաստիա քաղաքի մի անշուք հյուրանոցի ճաշարանում առավոտյան նախաճաշելիս, սովորության համաձայն նախ երբ խաչակնքվել է, որ աղոթք անի, հանկարծ դիմացի սեղանին նստած մի տղամարդ հայերեն լեզվով ասել է. «Հանուն Հոր Որդու և Սուրբ Հոգու»: Զարմացած զբոսաշրջիկը երբ նայել է նրան, տղամարդը աչքով է արել ու նորից շարունակել իր զրույցը թուրք ընկերոջ հետ: Իսկ երբ նախաճաշից հետո նա մոտեցել է այդ մարդուն, որ ծանոթանա, նա պատասխանել է, որ ինքը հայերեն չգիտի ու չի էլ խոսել կյանքում:

Դրանից հետո այդ հայ զբոսաշրջիկը մի թուրք ուղեկցի հետ գնացել են լեռներում ծվարած մի փոքրիկ գյուղ, որտեղ հազիվ մի քանի թուրք ընտանիքներ են ապրելուց եղել: Այդ թշվառ ու աղքատիկ գյուղը նախկինում եղել է իր մայրական կողմի երբեմնի շեն ու բարգավաճ ոստանը: Իսկ երբ գյուղապետը իմացել է, որ այդ եկվորը հայ է, հարցրել է, թե ումոնցից է, և երբ լսել է իր սիրելի թուրք պապի, հայ ընկերոջ անունը, լացով ու կարոտով փաթաթվել է այս թոռան վզով, և տեղեկացրել է, որ իր պապը հարազատի նման սիրել էր իր հայ ընկերոջը, այդ պատճառով եղեռնի ջարդերի ժամանակ պապիս ընտանիքին թաքցրել է իր մարագում, և երբ վտանգը մի փոքր անցել է, գիշերով ճանապարհ է դրել, ու հիմա խիստ ուրախացել է, որ իմացավ պապիս գերդաստանը փրկվել է յաթաղանից: Դրանից հետո նա տարել ու ցույց է տվել նրանց քանդված ու ավերված, վայրի մացառ կապած օջախը, որից քիչ հեռու կիսավեր մեր եկեղեցին: Ու այդ թուրքը տեսնելով թե ի՜նչ կարոտով եմ շոյում ամեն մի քար, որոնք կարծես ջերմացնում էին հոգուս անիմանալի խորքերը, հրավիրել է իրենց տուն, չնայած «գյավուրների*» հետ սեղան նստելը ու միասին հաց ուտելը սրբապղծություն է համարվում նրանց համար: Ճաշի ժամին նրա տունը երկու գյուղացի թուրքեր են այցելել, որոնց

___________________
* Թուրքերեն բառ է, որ նշանակում է «անհավատ»
________________

[ page 275 ]

սպառնալի տեսքն ու բարկացած թուրքերեն լեզվով խոսակցությունից հասկացել է, որ խոսքը իրեն է վերաբերվում, որովհետև անընդհատ «գյավուր», «գյավուր» էին կրկնում: Բայց տանտերը կանգնելով իմ ու նրանց միջև, կարողացավ հանդարտեցնել ու ճանապարհ դնել նրանց: Երբ ես հարցրեցի այդ այցելության նպատակի մասին, նա ասաց, որ ինչ որ տեղից իմացել են, որ հայ եմ, եկել էին ինձ գյուղից դուրս վռնդելու, կամ ինչ-որ ձևով վնասելու, պատճառաբանելով, թե իբր ես եկել եմ պապիս թողած ոսկիները գտնեմ, տանեմ: Ես մտածեցի, իսկ ո՞վ կարող է նրանց տեղեկացրած լինել իմ գալու համար, և այդ պահին հիշեցի, որ դեռ գյուղապետի մոտ չմտած, իմ թուրք ուղեկիցը ասաց, որ այստեղ մի պառավ հայ կին կա, որը հրաշքով կենդանի է մնացել եղեռնի ջարդերից հետո: Ես էլ ուրախությամբ խնդրեցի, որ ինձ նրա մոտ տանի, բայց երբ դուրս կանչեցին նրան տանից, ու տեղեկացրին, որ իր հայրենակիցն եմ, հանկարծ այդ պառավի դեմքը այլայլվեց, ու հիստերիկի նման սկսեց չորացած ձեռքը կրծքին խփել, ու ինչ-որ բան ճչալ թուրքերեն լեզվով: Ես մի պահ շփոթվեցի, չհասկանալով, թե ինչ է ուզում ասել: Բայց իմ թուրք ուղեկիցը նրան մի քանի բառով սաստեց ու ինձ մի կողմ տարավ:

Երբ բավականին հեռացել էինք, նա մի տեսակ քաշվելով ասաց, որ այդ կինը անեծք ու երդում էր անում, որը ինքը թուրք է, ու թուրք էլ մնալու է: Չնայած գյուղում բոլորը գիտեին, որ նա հայուհի է, բայց նա նման ձևով ուրանալով իր ազգությունը, կենդանի է մնացել մինչև այսօր: Բայց ես հասկացա, որ նա մերժելով Խաչն ու Քրիստոսին, Աստծո համար կենդանի մեռածի է նման:

Գյուղապետը հյուրասիրությունից հետո ինձ առանձին կանչելով դուրս տարավ: Խորհրդավոր հայացքը, որ նա ուներ այդ պահին, իմ մեջ մի տեսակ կասկածամտություն առաջացրեց, և նա առաջ գնալով ցույց տվեց այն մարագը, որտեղ ժամանակին թաքցրել են պապիս ընտանիքը, հետո կռանալով ցախերի տակից, փալասի մեջ փաթաթված ինչ-որ բան հանեց, իսկ երբ երկյուղածությամբ բացեց այն, ապշած տեսա մի քար, վրան քանդակված գեղեցիկ Խաչ, տակը հայերեն գրեր…:

Խոսքեր չկար արտահայտելու իմ զարմանքը, որ այդ

[ page 276 ]

լեռներում կորած-մոլորած գյուղում, այս թուրքի տանը, թանկագին մասունքի նման հայոց հավատի կնիքը կտեսնեմ խնամքով պահված, իսկ երբ նա ինձ մեկնեց այդ քարը, ասաց. «Ա՛ռ, տա՛ր, հայի քրիստոնյա, սա քո պապենական տան պատից եմ հանել թաքցրել, հավատալով ձեր Խաչի զորությանը. ու չեմ սխալվել, որովհետև դու, որ կաս և հիմա այստեղ ես, ու քո ազգը, որ հիմա ապրում է այդքան արյուն, կոտորածից հետո, դա Խաչի սրբության ու ձեր Քրիստոսի Աստված լինելու ամենամեծ վկայությունն է…»:

ԱՄԲԱՐԻՇՏ ՄԱՐԴՈՒ ՊԱՏԻԺԸ

Մի եղբայր, պատմում է որ իրենց հին տան հարևանը մի խեղճ ու աղքատ մարդ էր, որ հազիվ էր ընտանիքի կարիքները ծայրը ծայրին հասցնում։ Շքամուտքում նրան շատերը չէին էլ ճանաչում, այնքան սուս ու փուս, ու անշուք ապրող մարդ էր։ Բայց այնպես եղավ, որ մի բազայի պահեստապետ դարձավ, և այլևս հետը խոսել չէր լինում։ Հարուստ կենցաղը, մեքենաներն ու անընդհատ կերուխումը արդեն բոլորի աչքն էր ծակում։ Ու համարյա բոլորը գիտեին, որ նա կողքի շենքում մի սիրուհի ունի. այնքան բացահայտ էր նրա ամբարտավանությունը։

Մեր շքամուտքում նաև մի հավատացյալ քրիստոնյա կար, որն իր համեստ և խոնարհ կյանքով վկայում էր Աստծո գոյության մասին։ Ահա մի օր հանդիպում են շքամուտքում այդ երկուսը: Պահեստապետը ծաղրանքով, ու նաև ամբարտավանությամբ, բռնելով նրա վզի Խաչը, որը այդ պահին պատահաբար երևացել էր հագուստի տակից, արհամարհանքով հարցրել է, թե այդ Խաչը ինչո՞ւ է վզին գցել, նա էլ պատասխանել է, թե դա Քրիստոսին պատկանելու նշանն է։ Ամբարիշտը նենգամտաբար խնդրում է, որ գոնե մի րոպեով այդ Խաչը տա իրեն, ինքն էլ գցի, քանի որ կյանքում երբեք Խաչ չի կրել։ Վերջինս էլ միամտաբար հանում է շղթայով Խաչը ու տալիս է նրան։ Նա վերցնելով այն, մի պահ նայում է Խաչին, հետո իջեցնում է իր գոտկատեղից ներքև, աճուկային մասում, և այդ բարձրության վրա պահելով, ասում է դիվական չարախնդուքով, թե սրա տե-

[ page 277 ]

ղը այստեղ է։

Մենք, իհարկե, չգիտենք մարդկանց սրտերը և նրանց մեղքերը, բայց կան հայտնի արարքներ, որ կարծես լցնում են բոլոր մեղքերի չափը, և պատիժը դառնում է անխուսափելի. դա կոչում են սրբապղծություն, և նկարագրված միջադեպը հենց դրանցից մեկն էր։ Լսելով այդ մասին, բոլոր շենքի բնակիչները, անհավատ, թե հավատացյալ, զայրացել էին այդ մարդու հանդգնության վրա ու բոլորը, կարծես մի ներքին համոզմունքով, սպասում էին Աստծո պատժին։ Եվ այդպես էլ եղավ, ու իրենց սպասածից էլ ավելի շուտ, քանզի այդ դեպքից հետո, երբ նա իր հերթական այցելությունն է արել սիրուհու տուն, հանկարծ, բոլորին անհայտ պատճառներով, այդ հանդուգն մոլորյալը իրեն երրորդ հարկից գլխիվայր ցած է գցում ու հենց տեղում մեռնում։

Այդ ապշեցուցիչ դեպքից հետո բոլորը սարսափեցին Աստծո ահեղ դատաստանի վրա, որ նույնիսկ մի քանի օր չուշացավ ։

ԽՈՐ ՎԻՐԱՊԻ ԼՈՒՅՍԸ

Մի քույր, լսելով, որ ես Խաչի մասին վկայություններ եմ հավաքում, մի քանի օր առաջ Խոր Վիրապ ուխտի գնացած ժամանակ իր հետ կապված հետևյալ վկայությունը պատմեց. «Մենք երբ որոշեցինք գնալ Խոր Վիրապ ուխտի, հոգիս ցնծաց ուրախությունից, որովհետև ես միշտ փափագում էի այդ սուրբ վայրը այցելել: Ուխտագնացության ժամանակ մենք բոլորով իջանք Գրիգոր Լուսավորչի արգելավայրը, որտեղ մեր հավատքի հայրը 15 տարի Աստծո զորությամբ ողջ էր մնացել: Նախապես եկեղեցուց մոմեր էինք գնել, որովհետև մեզ ասել էին, որ վիրապի ներսում մոմ վառելու տեղ կա:
Փոսը իջնելուց հետո բոլորս մեր մոմերը վառեցինք, աղոթեցինք, մեր խնդրանքները Գրիգոր Լուսավորչի բարեխոսությամբ Տիրոջ առջև հանեցինք: Դուրս գալիս, չգիտեմ ինչու, որոշեցի սրբավայրի մոմերից մեկը հետս տուն տանել, որ մեր հայրապետի օրհնանքները նաև տանս մեջ լինի: Վերադարձից հետո, երեկոյան

[ page 278 ]

դեմ, իմ սովորական աղոթքի ժամին վառեցի այդ մոմը, և Տիրոջից խնդրեցի որ Իր ծառայի սուրբ վայրի լույսից իմ տան մեջ էլ ծագեցնի, որպեսզի չարի բոլոր խորհուրդները խափանվեն, և անդարձները դարձի գան դեպի ճշմարիտ լույսը: Աղոթքի ժամանակ հանկարծ մոմի սովորական բոցը Խաչի ձև ընդունեց, և սկսեց ծիածանի նման լույս արձակել և տարածվել սենյակով մեկ: Այդ պահին սրտումս անբացատրելի օրհնություն իջավ, հասկանալով, որ մեր ողորմած Տերը նման սքանչելի ձևով պատասխանեց տկարիս աղոթքին: Ու մինչև վերջ մոմի լույսը Խաչի ձև ընդունած մնաց, ու հանգավ:

ՉԱՐԻ ՀՆԱՐՔՆԵՐԸ

Մի զառամյալ քույր, որ հայտնի էր իր աղոթասիրությամբ, պատմեց թե ինչպես պաշտամունքից առաջ, սովորականի նման ուզում էր խաչակնքվել ու նոր սկսել, հանկարծ ետևից անօրենի ձայնն է լսում, որը սրտեղնած ասում է. «Ի՜նչ է, ամեն անգամ աղոթելիս խաչակնքվում եք, ի՞նչ կարիք կա անընդհատ խաչակնքվելու, բացեք ձեր ձեռքերը, ու լայն տարածեք, և խաչի կնմանվեք, ու այլևս կարիք չի լինի խաչակնքվելու: Ես իսկույն հասկացա, որ Խաչից վախեցող չար ոգին է, որովհետև ես դրանց հարձակումների դեմ հաճախակի խաչակնքվելով էի պայքարում, նույնիսկ քնած ժամանակ, երբ մի պահ արթնանում էի, ճակատիս վրա մի փոքրիկ Խաչ էի գծագրում, որ չարի հնարքները թեկուզ երազում, իշխանություն չունենան իմ վրա:

ԴԵՊՔ ԾՈՎԱՓՈՒՄ

Այս եղելությունը պատմեց այժմ մեր եկեղեցում ծառայող վարդապետներից մեկը:

«Երբ դեռ համալսարանի ուսանող էի, ես տարված էի հայոց ազգիս անկախության հարցերով, ու բնավ մտքովս չէր էլ անցնում եկեղեցում ծառայելու մասին: Բայց երբ մի անգամ այցելեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ն, ես հիացած նրա խոսքից, հանդարտ ու վեհաշուք պահվածքից, ելույթի վերջում մոտեցա, որ նրա աջը համբուրեմ: Չգիտեմ ինչ նկա-

[ page 279 ]

տառումով, բայց երբ վեհափառը ինձ տեսավ, հարցրեց, արդյո՞ք չէի ուզենա եկեղեցում ծառայել: Ես անակնկալի եկած չկարողացա միանգամից պատասխանել, բայց սրտումս պատասխանը ո՛չ էր: Հետագայում էլի մի քանի անգամ տարբեր առիթներով հանդիպելով, այդպես էլ հստակ պատասխան չունեի տալու, մինչև որ եկավ ավարտական քննությունների օրերը, ու բարեհաջող ավարտից հետո, որոշեցի գնալ ծովափ ու մի լավ հանգստանալ:

Ես սիրում էի լողալ, ու միշտ դեպի ծովի խորքերն էի գնում: Այդ օրն էլ սովորականի նման ափից բավականաչափ հեռանալով, ըմբոշխնում էի ծովի անբացատրելի հրապուրանքը: Իսկ երբ ուզեցի հետ լողալ, հանկարծ զգացի, որ ձախ ոտքիս մկանը անբնականորեն ձգվեց, ու դադարեց ինձ ծառայելուց: Իսկ այդքան հեռավորությունից նման վիճակում անհնար էր լողալով հետ գալ, և իմ օգնության ձայնը ոչ ոք չէր լսի, որովհետև շատ էի հեռացել ափից: Հույսս դրած թևերիս ուժին, որոշեցի մի ոտքով հրվելով փորձել լողալ, բայց քիչ անց ուժասպառ եղա, ու հասկացա, որ մահս մոտ է: Սարսափը պատեց ինձ, որ այս անհայտ տեղում պետք է իմ վախճանը գտնեմ, ու թերևս դիակս էլ չգտնեն, ու ձկների կեր դառնամ:

Այս մտքերից սառը քրտինքը պատեց վրաս, իսկ շարժումներս դրանից ավելի կաշկանդվեցին: Ծովի հատակը սուզվելուց առաջ, հանկարծ չգիտեմ ինչու հիշեցի, որ վզիցս կնունքիս Խաչն է կախված, ու այդ պահին մի միտք եկավ, որ եթե դիակս ալիքները ափ հանեն, ապա մարդիկ տեսնելով Խաչը, կարող է Աստծո մասին չար բան մտածեն, որ չի կարողացել խաչապաշտ քրիստոնյային փրկել խեղդվելուց: Ու հոգնած ձեռքս դեպի Խաչս տարա, ու վերջին ուժերս լարերով ձիգ տալով այն

[ page 280 ]

պոկեցի վզիցս. ու դրանի հետո այլևս ոչինչ չեմ հիշում:

Սթափվեցի մի կնոջ լացի ձայնից, ու մի տղամարդու կոպիտ շարժումներից, որը կզակս բռնած անընդհատ թափահարում էր, ու ռուսերեն կրկնում. «Դու ո՞ղջ ես. պատասխանի՛ր, պատասխանի՛ր, դու ո՞ղջ ես»: Ես անսպասելիորեն բացեցի աչքերս, ու շուրջս տեսնելով լողազգեստներով հավաքված մարդկանց զարմացած դեմքերը, մի պահ ոչինչ չհասկացա, բայց երբ գիտակցությունս տեղը եկավ, հիշեցի, որ ես պետք է, որ արդեն ափից շատ ու շատ հեռու խեղդված լինեի, բայց թե ինչպե՞ս եմ ափ հասել, ու կենդանի մնացել, այդպես էլ չհասկացա: Մանավանդ, երբ արդեն լրիվ սթափ վիճակում, ինձ առաջինը տեսնողներին հարցնում էի, թե ինչպե՞ս ինձ գտան նրանք, բոլորը միաբերան պատասխանում էին, որ հանկարծ տեսել են, թե ինչպես ծովի ալիքները իմ մարմինը ափ են հանել ու գցել ավազների վրա, ու այդպես անշնչացած վիճակում մնացել եմ, մինչև որ առաջին օգնությունը ցույց տալու ժամանակ հանկարծ բացել եմ աչքերս:

Ինչևէ. այդ ծովային առեղծվածը այդպես էլ ինձ համար հանելուկ մնաց, մինչև որ հետագայում կարդացի հոգևոր գրականության մեջ, որ ամեն մկրտված քրիստոնյա անձնավորություն իր պահապան հրեշտակը ունի, որը Աստծուց կարգված է մեզ փրկելու մահաբեր իրավիճակներից: Իսկ այս դիպվածից հետո ամենակարևորը այն էր, որ ես տեսնելով Տիրոջ Խաչի ամենակարող զորությունը, այդ օրվանից որոշեցի եկեղեցում ձեռնադրվել, ու մինչև կյանքիս վերջը Խաչյալին ծառայել, Որին փառք, այժմ և հավիտյաններում. ամեն:

ՎԹԱՐԻՑ ՀԵՏՈ

Ես վարորդ եմ: Մի անգամ ընկերոջս հետ գնում էինք Ջերմուկ, բայց հանկարծ մի վտանգավոր ոլորապտույտում հայտնաբերեցի, որ արգելակները կարգին չեն: Մինչ ուզում էի մի հնարքով կանգնեցնել թափով ընթացող մեքենան, անսպասելի թեքվեցինք ու գլորվեցինք մոտակա գետը: Լավ էր, որ ջուրը այնքան էլ խորը չէր, ու մի կերպ դուրս եկանք մեջքի վրա շուռ եկած մեքենայից: Գետի մեջ, մինչև կուրծքներս կանգնած ջրի մեջ շշմած նայում էինք, թե ինչպես են մեր իրերը լողալով

[ page 281 ]

հեռանում մեզանից, բայց անկախ ինձանից աչքիս ընկավ խցիկի հայելուց կախված Խաչը, որը ի զարմանս ինձ մյուս իրերի նման չէին հեռանում, այլ հոսող ջրին հակառակ, ինչ որ աներևույթ ուժով մնում էր կանգնած հայացքիս առջև, կարծես լուռ վկայելով, որ այդ իր զորությամբ ենք փրկվել ստույգ մահվանից, և հիմա էլ հավատարմաբար չէր ուզում լքել մեզ: Ես իսկույն ձեռքս մեկնեցի, ու վերցնելով այն համբուրելով փառք տվեցի Աստծուն և Իր ամենակարող Խաչին:

ՇՆՉԱՀԵՂՁ ՀԻՎԱՆԴԻ ՄԱՍԻՆ

Ես տարիներ շարունակ տառապում եմ բրոնխային ասթմայով: Անդադար դեղերի ու բժիշկների միջոցով խեղդող նոպաներից դուրս եմ գալիս, բայց մի թեթև մրսելուց հետո, նորից ամեն բան կրկնվում է: Մի օր էլ այնպես եղավ, որ մեր թաղի լույսերը մի շաբաթով կտրեցին, իսկ ինձ գիշերները միշտ տաք ջուր, կամ թեյ է հարկավոր լինում, որը մի փոքր թեթևացնում է վիճակս: Ու որպեսզի անակնկալի չգայի, խնդրեցի, որ քրոջս հարսը թեյ պատրաստի ու թերմոսով բերի:

Գիշերը, երբ շնչառությունս նորից ծանրացավ, մի բաժակ թեյ խմեցի, որ կարողանամ մինչև առավոտ դիմանալ: Բայց երբ ըմպում էի այդ տաք հեղուկը, զգացի որ ինչ որ հաճելի համ է գալիս, և առավել տարօրինակն այն էր, դրանից հետո այնպես հանգիստ քնեցի, կարծես ամենաթանկարժեք դեղը ընդունած լինեի: Մյուս օրը ցերեկը նորից թեյի կարիք զգացի, ու երբ ըմպում է, զգացի նույն հաճելի բուրմունքը: Կնոջս ասացի, որ մի փոքր էլ ինքը փորձի այդ անսովոր ըմպելիքից: Եվ իսկապես, նա էլ զգաց այդ զարմանալի համը, և երբ նայեց թերմոսի մեջ, որպեսզի իմանա, թե ինչո՞վ են պատրաստել թեյը, հանկարծ զարմանքից ու հիացմունքից ճչաց. ու մի տեսակ երկյուղած դեպի ինձ շրջեց թերմոսի բերանը, ու ես ապշած տեսա մի շատ գեղեցիկ ու համաչափ Խաչ, որը անհասկանալի ձևով կպել էր հայելապատ հատակին: Այդ անսովոր Խաչը բաղկացած էր ընդամենը սովորական թեյի երկու ոլորուն թերթիկներից, որոնք այդ մի լիտր ջրում լողալով եկել ու միացել են իրար, ու կազմել այդ գեղեցիկ ու խորհրդավոր պատկերը: Իհարկե շա-

[ page 282 ]

տերը կկարծեն, որ ամենապարզ զուգադիպություն է, բայց ես մի քանի օր առաջ Աստծուց մի հրաշքի նշան էի խնդրել, և նման ձևով մեր ողորմած Տերը պատասխանեց իմ տկար հավատքի աղոթքին: Եվ առավել սքանչելին այն էր, որ այդ օրհնված թեյից հետո ես մի կողմ եմ դրել ուժեղ ազդեցություն գործող թանկարժեք դեղերը, և միայն ամենապարզ ու էժանագին հաբեր եմ ընդունում, և հույս ունեմ, որ Տիրոջ ամենահաղթ Խաչի զորությամբ դրանցից էլ կազատվեմ:

ԱՆԽՈՍ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆ

Երևանից Լոս Անջելոս մեկնելիս, Մոսկվայի օդանավակայանի մաքսատանը դեկլարացիա լրացնելիս, իմ կողքը մի թխամորդ հնդկուհի նստեց, ու պայուսակը բացելով գրիչը հանեց, որ իր փաստաթղթերը լրացնի: Երբ նա ինձանից շուտ ավարտեց ու գնաց, ես, որ օտար լեզվից վատ էի, մի կերպ ավարտեցի, ու երբ ուզում էի վեր կենալ, հանկարծ տեսա կողքիս նստատեղի վրա, որտեղ այդ հնդկուհին էր նստած, մի տուփ ամերիկյան դոլարներ է ընկած: Մի պահ զարմացա, որովհետև այդքան դրամ առաջին անգամ էի տեսնում, ու հաջորդ պահին հասկացա, որ այդ հնդկուհու պայուսակից է ընկել: Վերցրեցի դոլարների տրցակը, ու դեպի ելք գնացող դռները շտապեցի, և իսկույն ճանաչելով նրան իր ազգային տարազով, մոտեցա: Բայց քանի որ անգլերեն չգիտեի, բնական էր, որ չէի կարողանում հասկացնել եղելությունը, ու միայն դոլարների տրցակը ձեռքումս թափահարելով, մնջախաղի հնարքներով ցույց էի տալիս, որ իր պայուսակից են սրանք ընկել: Նա էլ ոչինչ չհասկանալով իմ «թատերական» ջանքերից, վախեցած գրկել էր պայուսակը, ու շուրջն էր նայում որպեսզի ոստիկան կանչի: Ու ես հերթական անգամ փորձեցի ինչ որ կերպ բացատրել, որ այդ գումարը իրենն է, ու լուռ նրան մեկնեցի դոլարների տրցակը: Նա զարմացած այդ իմ «առատաձեռնութունից», ու ոչինչ չհասկանալով, չգիտեր ինչ աներ: Բայց երբ տեսավ, որ իրեն չեմ ուզում կողոպտել, այլ ընդհակառակը, նոր հասկացավ, որ դա իր պայուսակի պարունակությունն է, և իսկույն բացեց այն, ու այնտեղ չգնելով իր ճանապարհորդական ողջ գումարը, մի պահ

[ page 283 ]

կարկամեց անսպասելիությունից, ու շնորհակալության ու զարմանքով լի հայացքը ինձանից չկտրելով, վերցրեց իր փողերը, ու ձեռքի երկու ափերը իրար միացրած, ինչպես որ իրենց մոտ է ընդունված, մի քանի անգամ իմ առջև, մինչև գետին խոնարվեց, դրանով իսկ արտահայտելով իր խոր հարգանքն ու շնորհակալությունը իմ հանդեպ: Ես էլ ուզեցի հասկացնել, որ դա իմ շնորհը չէ, այլ Հիսուս Քրիստոսի, որ ինձ կանչել է փրկության ճանապարհին, ես էլ երեսիս Խաչ հանեցի, որ տեսնի իմ քրիստոնյա լինելը, ու Հիսուսին շնորհակալ լինի, ոչ թե ինձ: Նա տեսնելով իմ խաչակնքվելը, իսկույն հասկացավ, որ ես Քրիստոս Աստծունն եմ, ու հիացական ձայնով մի քանի անգամ բացականչեց. «Քրայսթ փռեյզ դը Լորդ», որը ես իհարկե միտս պահելով, հետո հարցրեցի Լոս Անջելոսի ծանոթներիս, թե ի՞նչ էին նշանակում անգլերեն այդ բացականչությունները, ու նույնպես փառավորեցի մեր Տիրոջն ու Նրա սուրբ Խաչին, որ իմ նման մեղավորին օգնեց Իր սուրբ անվանը հավատարիմ մնալով Իր պատվիրանը կատարել, որովհետև այդ պահին մեծ էր ինձ պատահած մամոնայի գայթակղությունը:

ԽԱՉԻ ԳՏՆՎԵԼՈՒ ԵՐԵՔ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Առաջինը պատմեց մի նորադարձ հոգևոր եղբայր. «Երբ մի անգամ ինձ խնդրեցին գնալ Դավիթաշեն թաղամաս, որ օգնեմ բարեկամներից մեկին իրենց կահույքը տեղափոխելու, ես սիրով համաձայնվեցի։ Ու քանի որ աշխատանքը այնքան էլ փոշոտ չէր, արտահագուստս չհագա և, երբ վերջացրեցինք աշխատանքը, ի տխրություն ինձ, հայտնաբերեցի, որ քորոցով ամրացված Խաչս ընկել է հագուստիս վրայից։ Շատ փնտրեցինք ու այդպես էլ չգտանք, և ես տրտմած տուն վերադարձա, որը քաղաքի հակառակ ծայրում էր գտնվում։

Երեկոյան, աղոթքի պահին, ես ներում խնդրեցի Տիրոջից, իմ անփութության համար և, մի փոքր խաղաղված քնեցի։ Մյուս օրը կեսօրվա ժամերին երեխաները խաղում էին մեր սեփական տան այգում, հանկարծ նրանցից մեկը նկատեց, որ ծառերից մեկի բնի վրա ինչ-որ բան է փայլփլում, ու երբ մոտեցավ, ի զարմանս բոլորի, տեսավ, մի փոքրիկ Խաչ է քորոցով փակցված փայ-

[ page 284 ]

տին։ Իսկույն այն բերեցին իմ մոտ, որ հարցնեն, թե արդյո՞ք իմն է այն, իսկ մինչ այդ նրանցից ոչ մեկը չգիտեր իմ Խաչի կորստի մասին։ Ես ուշադիր զննելով հասկացա, որ դա հենց իմ կորցրած Խաչն է, և շատ ուրախացա այն գտնելու համար, բայց և մեծ զարմանք ու նաև ահ պատեց իմ սրտին, թե ինչպե՞ս այն հայտնվեց մեր տան այգում, հաստատ իմանալով, որ երեկ իմ կրծքին ամրացված էր, երբ ես գնացի քաղաքի մյուս ծայրը։

Երկրորդ վկայությունը շատ նման է առաջինին, որը ինձ պատմեց մանկության ընկերներից մեկի կինը. «Մեր երեխայի մկրտության հաջորդ օրը, ամուսինս գնում է աշխատանքի։ Ես, նրա կոստյումը մաքրելիս, տեսա, որ կրծքամասում ամրացված մետաղյա Խաչը բացակայում է։ Հարցրեցի նրան, թե ինչո՞ւ է հանել այն, նա պատասխանեց, որ միտք էլ չի ունեցել հանելու, և երկուսով էլ ափսոսանքով հասկացանք, որ ինչ-ինչ պատճառներով այն կորել է։

Շատ փնտրեցինք տանը, ամեն ծակ ու ծուկ զննեցինք, բայց այդպես էլ չգտանք այն։ Ու երբ ամուսինս աշխատանքի էր շտապում, ես պատուհանից նայում էի նրա հետևից և տեսա, ինչպիսի տխրությամբ, ոտքերի տակ ուշադիր նայելով, գնում էր դեպի կանգառ։ Ես չէի հասկանում մեզ համակած այդ անբացատրելի տխրության պատճառը, որովհետև այդ փոքրիկ մետաղյա Խաչը իրենից ոչ մի նյութական արժեք չէր ներկայացնում, և կարելի էր տասնյակ նմանատիպ Խաչեր գնել։ Այդ մտորումներով տարված, ես ավլում էի միջանցքի խոնավացած պատից թափված գաջի ծեփոնը, ու հավաքելով թիակի մեջ, ուզեցի թափեմ աղբամանը։ Երբ արդեն թեքեցի, որ լցնեմ դույլը, հանկարծ թիակի միջի աղբ ու ծեփոնի փոշու կույտից կարծես մի բան փայլելով, զսպանակի նման թռավ, ընկավ հատակին։ Իմ աչքերը կարճատես էին, ու ես թռիչքի պահին չնկատեցի այդ ինչ էր, ու երբ կռացա մոտիկից նայեցի, զարմացած հայտնաբերեցի, որ ամուսնուս կորցրած փոքրիկ մետաղյա Խաչն էր, որը Աստված հրաշքով չթողեց, որ թափվի աղբի հետ միասին։

Սա կարծես թե անհավատալի մի բան է թվում, բայց եղած դեպքից հասկացանք, որ Խաչի նշանի մեջ մեզ համար մի խորհուրդ կա, որը դեռևս չգիտակցված է մնում շատերիս կողմից»։

Երրորդ վկայությունը արեց քրիստոնյա մի զինծառայող,

[ page 285 ]

երբ զորացրվեց բանակից։ «Զինծառայության գնալիս, վզիս փայտյա փոքրիկ Խաչը չհանեցի և ամեն կերպ թաքցնում էի սպաներից, որ հանկարծ չտեսնեն, որովհետև նման բաներ չէին թողնում կրելու։

Այդպես անցավ կես տարի, ու հանկարծ մի օր զգացի, որ Խաչս կորել է։ Շատ տխրեցի այդ կորուստի համար, որովհետև այն իմ ամենահավատարիմ բարեկամն էր, քանի որ նեղությունների ու հուսահատության պահին միշտ ձեռքս բռնած աղոթում էի Աստծուն և Խաչի միջոցով զորանում էի ու հաղթահարում դժվարությունները։ Իհարկե գիտեմ, որ Խաչը իրենից մի փոքր փայտ է ներկայացնում, բայց և այնպես Աստված դրա միջոցով Իր զորությունն է փոխանցում նեղության ժամանակ, ինչպես Պետրոսի թաշկինակները տանում և դնում էին հիվանդների ու դիվահարների վրա, ու նրանք բժշկվում էին։

Խաչս կորցնելուց հետո, ես աղոթեցի Հիսուս Քրիստոս մեր Տիրոջը, որ Նա օգնի ինձ գտնելու, բայց չէի պատկերացնում, թե դա ինչպես է հնարավոր, որովհետև մեր գնդում հարյուրավոր զինվորներ կային, և որտեղ կարող էի փնտրել ու հարցրել էի Խաչի մասին։ Այսպես անցավ մի քանի օր, ու արդեն հույսս կտրել էի, որ երբևիցե Խաչս նորից կտեսնեմ. մի օր գնդի շտաբում նստած մի բան էի գրում, որտեղ որպես գրագիր էի աշխատում, հանկարծ մի անծանոթ շարքային զինվոր է մտնում սենյակ՝ բռում մի բան պահած, ասում է. «Այս Խաչը գտել ու ինձ են տվել, եթե սոսինձ ունես, տուր պոկված տեղը կպցնեմ»։ Ու երբ բացեց բուռը, ուրախությունից և զարմանքից հազիվ ինձ զսպեցի, որովհետև իմ կորցրած Խաչն էր նրա մոտ։ Եվ երբ ասացի նրան այդ մասին, նա գնաց, հարցրեց նրան, ով առաջինն էր գտել Խաչը, իսկ ես այդ ժամանակ աղոթում էի Աստծուն, որ անարգել վերադարձնեն Խաչս։ Ու, իսկապես, երբ նա վերադարձավ, չնայած ափսոսանքով, ինձ մեկնեց հրաշքով գտնված Խաչս։

ՈՒԿՐԱԻՆԱՅՈՒՄ ԿԱՏԱՐՎԱԾ ԴԵՊՔԻ ՄԱՍԻՆ

Այս պատմությունը արեց Գյումրեցի մի քրիստոնյա, որը դեպքի կատարման ժամանակ դեռ դարձի չէր եկել առ Աստված.

[ page 286 ]

«Երկրաշարժից հետո ավերված Գյումրիի բոլոր բնակիչները կարծես առիթ էին փնտրում քաղաքից փախչելու մի տեղ, որպեսզի, կամ ապրուստի միջոց հայթայթեն, կամ մի բույն գտնեն պատսպարվելու համար։ Ես էլ ավագ եղբորս հետ մեկնեցի Ուկրաինա, որ փող վաստակենք մեր ընտանիքի համար։ Մի քաղաքում իջևանելով, որոշ ժամանակ պատահական աշխատանքներ անելով՝ ապրում էինք։ Որոշ գումար տնտեսելով՝ մի գործ բռնեցինք, որը այնքան անհաջող ավարտվեց, որ կորցրեցինք ողջ դրամագլուխը։

Այդպես մի քանի ամիս դիմանալով՝ տեսանք, որ մեր մոտի «հոգեպահուստն» էլ է վերջանում, ու մի օր էլ հասկացանք, որ նույնիսկ ետ գնալն է անհնարին դարձել։ Չգիտեինք ինչ անել, այդ օտար երկրում, ու կարծես Աստծուց մոռացված լինեինք։ Ես վզիս կախված կնունքի մի ոսկե Խաչ ունեի, որի գինը իր շղթայով մեկտեղ բավական էր, որ ես հետ վերադառնայի, ու մի միտք անընդհատ ինձ դրդում էր, որ վաճառեի այն: Բայց ինչքան էլ մեր դրությունը նեղ էր, այդ քայլին չէի համարձակվում դիմել՝ չնայած դեռ կարգին չէի ճանաչում Աստծուն ու առօրյա մեղքերով ամեն ժամանակ մեղանչում էի Տիրոջ դեմ։ Մի օր, երբ դրությունը խիստ օրհասական դարձավ, ու նույնիսկ հացի փող չմնաց, և ինձ դրդող միտքը կարծես թե ինձ հաղթեց, ու ես ստիպված համաձայնվեցի հաջորդ օրը Խաչս վաճառել։

Երեկոյան, քնելուց առաջ, ափսոսանքով նայում էի կնունքիս Խաչին, և ինձ այպես էր թվում էր, որ եթե ես այն վաճառեմ, ապա մեծ դավաճանություն արած կլինեմ ինձ շատ սիրելի Մեկի հանդեպ։ Ու տրտմած, համարյա արցունքներն աչքերիս, Խաչս պինդ գրկած քնեցի։ Առավոտյան նորից առաջին միտքը եղավ, որ գնամ վաճառեմ Խաչս, բայց ես վճռականորեն դեմ կանգնեցի այդ չար մտքին, ու ինքս ինձ ասացի. «Թեկուզ սոված սատկեմ այստեղ, այդ բանը պիտի չանեմ»։ Ու Աստծուն օգնություն կանչելով՝ անոթի դուրս եկա տանից, որովհետև մի կտոր հաց էլ չկար արդեն տանը։ Չանցած մի քանի ժամ, կարծես մեկը ինձ խորհուրդ տվեց՝ գնալ տեղի գործարանից պատրաստի արտադրանքը տանել շուկա ու վաճառել։ Գնացի, ու, ի զարմանս ինձ, մի քանի ժամ հետո բավականին հաջող

[ page 287 ]

առևտուր եղավ, և այդպես՝ մի քանի շաբաթ հետո, թե ետ գնալու փողը ունեինք, և թե ուտելիք գնելու միջոց։

Երբ որոշ գումար հետ գցած վերադարձանք Գյումրի, առաջին հերթին ես այցելեցի եկեղեցի, երկրպագեցի Յոթ վերքի ձախ խորանում եղող Խաչյալ Տիրոջս, ու շնորհակալություն հայտնեցի Աստծուն, որ Իր Խաչի զորությամբ ողջ և առողջ, բարեհաջող մեզ հայրենիք վերադարձրեց։

Իսկ դրանից հետո վերջնականապես դարձի եկա առ Աստված՝ որոշելով՝ այսուհետև միայն Տիրոջ կամքով ու պատվիրաններով ապրել կյանքիս մնացած օրերը։

ՀԱՑԻ ՆՇԽԱՐԻ ՄԱՍԻՆ

Այս դեպքը պատմեց մի եղբայր, որը սուրբ պատարագի արարողությունից հետո եկեղեցուց մի կտոր նշխար էր վերցրել հետը, ինչ-որ առիթով այդ օրը հավաքված հարազատների համար։ Եվ երբ ասաց նրանց, որ իր մոտ օրհնված նշխար կա, բոլորը խնդրեցին, իրենց մի փոքր բաժին հանի։ Երբ նա վերջում մոտեցավ մի կնոջ և ուզեց մնացած փշրանքները նրան տալ, այդ կինը արհամարհանքով հրաժարվեց։ Այդ եղբայրն էլ նրա կողքին նստած փոքրիկ մի տղայի առաջարկեց վերցնել։ Նա ուրախությամբ ձեռքի ափի հակառակ կողմը մեկնեց, ինչպես որ սովորաբար ընդունում են սրբությունը։ Երբ վերջին փշրանքները թղթի կտորից լցրեց երեխայի ձեռքին, հանկարծ այն հրաշքով Խաչի տեսք ընդունեց, իսկ նրա կողքին կանգնած այն հրաժարվող կինը այդ տեսնելով, բացականչեց վախեցած, որ իսկապես ինքը անարժան էր այդ սուրբ հացից ճաշակել։

ԱՆԱՌԱԿ ԿՆՈՋ ԽԱՉԸ

Այս զարմանալի վկայությունը արեց դեպի Աստված դարձի եկած մի եղբայր, որը նախկինում մեղավոր կյանքով էր ապրում. «Երբ ես դեռ սատանայի կապանքներում էի գտնվում և չգիտեի Աստծո փրկարար ծրագրի մասին, մտածում էի միայն հաճույքների ու փողի մասին։ Ինչպես շատ երիտասարդների նման, չնայած կին, երեխաներ ունեի, բայց սիրուհի էի պահում։

[ page 288 ]

Այդպիսի մի հերթական այցելության ժամանակ, նա ինձ մի գեղեցիկ ոսկե Խաչ ցույց տվեց, ասելով, որ նոր է գնել իր համար։ Ես ուշադրություն չդարձրեցի նրա ասածին, որովհետև այդ ժամանակ Խաչը ինձ համար ընդամենը մի զարդ էր։

Անցավ մի քանի շաբաթ, այդ կնոջ վրա սկսեց կարմիր ցանի պես բշտիկներ դուրս տալ, ու անընդհատ քորվում էր։ Տարա բժշկի, ասացին՝ ալերգիա է, կանցնի, ու դեղեր նշանակեցին։ Բայց անցավ էլի մի շաբաթ, քորը ավելի էր սաստկանում, ու վրան բլիթ-բլիթ դուրս էր տալիս, ու մինչև արյուն հանելու աստիճան՝ քորում էր մաշկը։ Չէինք հասկանում, թե էլ ինչ կարելի է անել։ Մի օր էլ ինձ խնդրեց, որ այն անկողինը, որտեղ շնանում էինք միասին, բարձրացնեմ, որ տակից ինչ-որ բան հանի, ու պատահաբար ձեռքս ընկավ իր գնած ոսկյա Խաչը։ Անկողնու տակից հանեցի ու իրեն տալով ասացի, թե այս Խաչը ինչո՞ւ է անկողնու տակ դրել։ Նա էլ պատասխանեց, որ իրեն խանգարում էր այն գիշերը, այդ պատճառով է հանել ու ներքնակի տակ է խցկել. այդպես էլ մոռանալով դրա գոյության մասին։ Ու Խաչը ձեռքիցս վերցնելով դրեց իր զարդատուփի մեջ, որովհետև մարմնի վերքերի պատճառով չէր կարող կրել։

Հաջորդ օրը անսպասելիորեն նրա մաշկի կարմիր ցանը ինքն իրեն անհետացավ, ու կարծես թե ոչինչ էլ չէր եղել։ Երկուսս էլ իհարկե զարմացանք, բայց նաև հասկացանք, որ Խաչի սրբության հանդեպ անբան անասունների նման ենք վարվել, և Աստված էլ Իր մեղմ ձևով զգուշացրել է մեզ, որ հետ դառնանք մեր պղծության ճանապարհից։

Այդ օրվանից սկսեցի մտորել Տիրոջ մեծ ողորմության ու համբերության մասին, որ Նա ունի մեղավորներիս հանդեպ։ Իսկ որոշ ժամանակ անց լսեցի Տիրոջ փրկարար խոսքը ու զղջումով ապաշխարելով դարձի եկա առ Աստված ու իսպառ հրաժարվեցի նախկին մեղավոր կյանքից:

ՊԻՂԾ ՈԳՈՒ ԱՅՑԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մեծահասակ մի կին պատմեց, թե ինչպես մի անգամ տանը նստած ձեռագործ էր անում, հանկարծ որտեղից որտեղ մի զազրելի տեսքով էակ հայտնվեց տանը: Անսպասելիությունից

[ page 289 ]

այդ կինը չիմանալով ինչ անի, պատուհանի գոգին դրված շաքարի կտորներով սկսել է խփել է նրան, որ վախենա և փախչի: Նա ծիծաղելով այդ կնոջ անմիտ արարքի վրա, ավելի կատաղությամբ է ուզեցել հարձակվի: Կինն էլ վախից տղայի անունն է սկսել կանչել, որ մյուս սենյակից գա իրեն օգնության, բայց այդ ճիվաղը ասել է. «Ո՜ւմ անունն ես տալիս, որ քեզ օգնի, այդ տղադ վաղուց է որ մերն է, ու մեր կամքն է կատարում»: Եվ իսկապես, այդ կնոջ տղան անառակ ու ցոփ կյանքով ապրող մեկն էր: Եվ հուսահատությունից այդ խեղճ կինը սկսել է լաց լինել, բայց հանկարծ այդ պահին հիշել է, որ Հիսուսի Խաչից դևերը փախչում են, և իսկույն խաչակնքել է նախ իրեն, հետո այդ չար դևի վրա, որը չնայած զայրացած, բայց և ստիպված թողել հեռացել է սենյակից:

ԱՆՀՈՒՅՍ ՀԻՎԱՆԴԻ ՓՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այս վկայությունը պատմեց մի քրիստոնյա, որին կանչել էին անհույս հիվանդի մոտ. «Մենք մի քանի հավատակիցներով գնացինք մահամերձ հիվանդի տուն, որին պատգարակով հիվանդանոցից տուն էին ուղարկել, որպես անհույս մեկը: Երբ ներս մտանք սենյակ, իսկույն աչքս ընկավ նրա կողքի բազկաթոռի թիկնատեղը, որի վրա տասնյակ ասեղներ ու քորոցներ էին խրված: Սկզբում բանի տեղ չդրեցի, կարծելով, որ ինչ-որ կենցաղային նպատակի համար են շարել: Բայց երբ հարց ու փորձ արեցինք հիվանդի վիճակի մասին, կինը պատմեց, որ ամեն օր, մութը ընկնելիս, ուղիղ կեսգիշերին, դդումի գլխով, բադի ոտքերով, կարմիր ու փայլուն շորեր հագած ինչ-որ տարօրինակ զազրելի էակ է գալիս, ու բարձրանում, նստում է հիվանդ ամուսնու ուսերին, և սկսում է անխնա տանջել նրան: Խեղճը գրկելով բազկաթոռը, գոռում է ցավից, սպառնում, խնդրում հայհոյում է նրան, բայց ոչինչ չի օգնում, մինչև որ այդ չար դևը չի տանջում կես ժամի չափ, չի հեռանում: Եվ այսպես ահա մի քանի շաբաթ է գալիս, գնում է, ու տանեցիները չեն իմանում ինչպես ազատվեն այդ չարիքից: Այդ ժամանակ ես հարցրեցի այդ կնոջը. «Իսկ այդ քորոցները ինչո՞ւ համար է խրված բազկաթոռի վրա»: Այդ կինը խոստովանեց, որ

[ page 290 ]

հարևաններից մեկը խորհուրդ է տվել դևի այցելության ժամանակ ասեղներով բռնել նրան, բայց դեռ չի հաջողվել իրեն: Մենք հասկացանք, որ չարից խաբված այդ խեղճ ընտանիքը գտնվում է սատանայի կապանքներում, որից միայն Հիսուս Քրիստոսը Իր Խաչով կարող է ազատել, որովհետև Ինքը եկավ աշխարհ, սատանայի գործերը քանդելու: Հենց այդ մասին էլ վկայեցինք նրանց, ու ասացինք, որ դրա համար պետք է մեղքերի զղջում և խոստովանություն, աղոթք և հավատքով պահպանվել Քրիստոսի սուրբ Խաչի տակ: Ասենք նաև, որ ըստ կնոջ բնութագրության, այդ հիվանդը երկար տարիներ հարբեցող է եղել, ու դրան ուղեկցող բոլոր մեղքերի մեջ թաղված մեկը, և հիմա դրանց բնական հետևանքներն էր կրում: Բայց մեր մարդասեր Տերը վերջին այցելություն անելով, բացել է նրա հոգու աչքերը, որպեսզի նա տեսնի այն չար դևին, որի սրինգի տակ այդքան տարիներ պարել է, ու հիմա, երբ արդեն չի կարողանում հարբել առաջվա նման, այդ անողորմ դևը տանջում է նրա հիվանդ ու թուլացած մարմինը:

Այս պատմությունը պիտի Խաչի մասին գրքում չգրվեր, եթե չլիներ հետևալ շարունակությունը:

Երբ նրանց պատմեցինք, թե ինչպես է Հիսուսը խաչվելով մեզ ազատել մեղքի ու մահվան կապանքներից, ու Խաչը մեզ համար դարձել է փրկության տապան ու զորավոր զենք չարի դեմ, այդ պատճառով մենք աղոթելիս խաչակնքվում ենք, որով վկայում ենք մեզ տեսնող թե՛ բարի հրեշտակների առջև, և թե՛ չար դևերի առջև, որ մենք Հիսուս Քրիստոսին ենք պատկանում, ու հորդորեցինք, որ իրենք էլ մեղա գան, հաճախակի խաչակնքեն ու աղոթքներ անեն: Վերջում հիվանդի համար մենք էլ աղոթք արեցինք, Նարեկացուց հիվանդների վերաբերյալ մի գլուխ կարդացինք, ու գնացինք:

Դրանից հետո անցավ մի շաբաթ, երբ նորից այցելեցինք: Հիվանդի տեսքը բավականին հանդարտ ու խաղաղ էր, անցյալ անգամվա ցավագին ու վախեցած հայացքը լրիվ փոխվել էր: Կինը մեզ տեսնելով շատ ուրախացավ, ու սիրով ներս հրավիրելով, իսկույն սկսեց պատմել, թե ինչպես, այդ նույն գիշերը նորից է հայտնվել դդումի գլխով դևը, բայց դեռ սենյակ չմտած, դռան մոտ կանգ է առել, ու ինչ-որ բան նրան խանգա-

[ page 291 ]

րել է ներս մտնել, որովհետև դռան մոտից փողոցային ժարգոնով ասել է. «Ի՜նչ եք ամբողջ քաղաքով մեկ շուխուր դրել, որ գալիս, գնում եմ: Երբ ուզենամ կգամ, երբ ուզենամ կգնամ, ինձ բան ասող չկա»: Ու հետո իսկույն չքացել է, ու արդեն մի շաբաթ է չի երևում: Իսկ մենք, ամուսնուս հետ չենք դադարում ամեն օր աղոթել, Խաչ հանել երեսներիս, որ Տերը ների՛ մեր մեղքերը ու պահի ամեն տեսակի չարից»:

ԴԺՈԽՔԻ ՄԱՍԻՆ ԵՐԱԶԸ

Մի նորահավատ քույր պատմեց հետևյալը. «Մենք դեռ նոր էինք ամուսնացել, և ամուսինս փոխանակ ինձանով ավելի շատ զբաղվեր, հաճախ աղոթում ու Աստվածաշունչ էր կարդում։ Ես էլ դեռ նոր էի սկսել Աստծո մասին լսել, բայց չէի հասկանում, թե ինչ կարիք կա այդքան ժամանակ հատկացնել Աստծուն։ Ու սկսեցի ամուսնուս վրա տարբեր առիթներով բարկանալ, ձեռք առնել, մինչև անգամ ինձ համար անհասկանալի խանդի պատճառով Սուրբ Գիրքը ուզում էի պատռել, կամ այրել։ Այդպես հալածանքը սաստկացնում էի իր հանդեպ, և ոչ մի հորդոր ինձ չէր կասեցնում, նույնիսկ ծնողներիս չէի ուզում լսել։ Մեր ընտանիքը հետզհետե քայքայվում էր ու մի օր էլ հասավ բաժանման շեմին։ Ամուսինս քրիստոնավայել համբերությամբ տանում էր այդ բոլորը և չէր դադարում աղոթելուց։ Եվ երբ ես արդեն մի օր որոշեցի վերջնականապես բաժանվել նրանից, չնայած որ երեխա աղջիկ ունեինք։

Այդ օրը գիշերվա մի ժամին, երազում տեսա, թե ինչպես ինձ դժոխք տարան ու ցույց տվեցին տարբեր տանջարաններ, որտեղ կամ կրակով, կամ զազրելի որդերով մեղավորներին տանջում էին ինչ-որ սարսափատեսիլ էակներ։ Ինձ էլ ցույց տվեցին որդերով լիքը մի սենյակ և ասացին, որ դա իմ տեղն է։ Այդ զզվելի, վխտացող կենդանիներին տեսնելով՝ բարձրաձայն աղաղակեցի. «Տե՜ր Հիսուս Քրիստոս, օգնի՜ր, փրկվեմ այստեղից»։ Այդ ժամանակ աչքիս առաջ երևացին Խաչ, Աստվածաշունչ ու Սուրբ Մեռոնով լի սրվակ՝ հասկացնելով, որ միայն դրանց միջոցով կարող եմ խուսափել դժոխքից։

Այդ օրվանից որոշեցի ես նույնպես կարդամ ու աղոթեմ,

[ page 292 ]

իսկ ամուսնուցս բաժանման մասին խոսք անգամ չի կարող լինել, քանի որ նրա միջոցով հասկացա, որ ես սատանայի կապանքների մեջ էի և միայն մարմնական հաճույքների ու աշխարհիկ ցանկությունների պատճառով դժոխքի բաժին պիտի դառնայի»։

ՀԱՆԴՈՒԳՆ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԻ ՓՈՐՁՈՒԹՅՈՒՆԸ

15–16 տարեկան տղա էի, երբ մի անգամ համագյուղացիներից լսեցի, որ Ջեյրոյի ավերակներ կոչվող տանը դևեր են բնակվում: Ես էլ անմտաբար, ու կարելի է ասել հանդգնաբար, ինքս ինձ ասացի. գնամ ասեղով դևեր բռնեմ, որ ինչ հրամայեմ կատարի ինձ համար, որովհետև մեծերից լսել էի նման դեպքերի մասին:

Մի քանի օր գիշերեցի այդ լքված տան մեջ և ինչքան կարող էի արթուն մնացի, որ դևերը գան ու բռնեմ մոտս պահած մախաթներով, բայց այդպես էլ ոչ մի բան չտեսա:

Հիասթափված տուն դարձա ու արհեստանոց մտա, ինչ-որ գործ անելու, մեկ էլ դուռը ուժգին ծեծեցին: Լուսամուտից նայեցի, տեսա մեր քրդուհի հարևանուհին էր, ներսից բղավեցի, որ հիմա կգամ: Ձեռքերս սրբեցի ու դուրս եկա, բայց բակում ոչ մեկը չկար: Զարմացած նորից ներս մտա, որ գործս շարունակեմ, բայց մի քանի րոպե չանցած դուռը նորից ծեծեցին, նայեցի դուրս, տեսա նույն կինն էր: Ես էլ ինչպես սովորաբար մեծերն են կրկնում, զայրացած ասացի. «Հիսուս Քրիստոս, էս ի՞նչ սատանայություն է»: Եվ ճիշտ այդ պահին այդ քրդուհու դեմքը այլափոխվեց մի զազրատեսիլ դևի կերպարանքի, որը չռած աչքերով վրաս էր նայում: Ես սարսափած դրանից, սկսեցի արագ-արագ խաչակնքել երեսս, ինչպես, որ մայրս էր սովորեցրել, ու իսկույն այդ չար հայացքը անհետացավ լուսամուտից:

Ու նորից դուրս գալով դուրս, ոչ մեկին չտեսա, և հասկացա, որ դիվական փորձություն էր դա, իմ հիմարության պատճառով, և այն էլ հասկացա, որ այդ չար ու ահավոր զորությունը, որ իբր կարելի է ասեղով բռնել, տգետ մարդկանց զրույցներ են:

[ page 293 ]

ՍՈՒՄԳԱՅԻԹԻ ՀԱՅ ԸՆՏԱՆԻՔԻ ՄԱՍԻՆ

Այս վկայությունը արեց Սումգայիթյան կոտորածից մազապուրծ եղած մի հայ ընտանիքի մայրը. «Երբ Սումգայիթում սկսվեց հայերի ջարդը, մենք ամուսնուս և փոքր տղայիս տանն էինք, հինգ հարկանի շենքի վերջին հարկում: Դրսում աղմուկ աղաղակ լսելով պատուհանից նայելով տեսանք ինչպես են փողոցում խոշտանգում հայ տղամարդկանց ու կանանց, սարսափից քարացանք, որովհետև հասկացանք, որ թուրքերը հայերի կոտորած են կազմակերպել:

Մեր շենքում համարյա բոլորը դրանցից էին, բացի մի քանի հայ ընտանիքներից: Արյունից հարբած երիտասարդ տղաները, ձեռքներին բետոնապատման համար գործածվող, սրած ու հաստ երկաթաձողեր, տնից-տուն էին մտնում ու անպաշտպան հայերին թալանում, վայրենաբար բռնաբարում, կամ սպանում: Հետո լսեցինք, թե ինչպես ներքևում մեր թուրք հարևանները այդ արյունախում տղաներին մատնեցին, որ իրենց շենքում էլ հայեր կան: Ու քիչ հետո մեր շքամուտքում լսեցինք հայհոյանքներով ու բղավոցներով վեր բարձրացող այդ մարդանման գազանների ձայները: Սարսափից արյուններս սառեց երակներումս, որովհետև քիչ անց պետք է մեր դուռը ջարդեին, ու բոլորիս լլկելով սպանեին: Այդ օրհասական պահին տղաս զանգեց մեծ եղբոյրը, որը մեզանից ոչ շատ հեռվում էր ապրում, ու սեփական մեքենա ուներ, որ օգնության հասնի մեզ:

Խոստովանում եմ, որ ես այդքան տարիներ Աստծուն մոռացած, մուսուլմանական այդ քաղաքում, չէի էլ հիշում, որ քրիստոնյա եմ, և հանկարծ չգիտեմ ինչու, այդ պահին մտաբերեցի բարեպաշտ մորս դեմքը, որը Արցախի սարերում մեր կորածմոլորած գյուղում, ամեն առավոտ, հնությունից մաշված մի խաչքարի առաջ երեսին Խաչ էր հանում ու Հայր մերն էր ասում, իսկ աղոթքի վերջում միշտ չգիտես ինչու, ավելացնում էր. «Էս իմ խոխեքին էլ քեզ եմ տալի Օրհնա՜լ, որ Դու պըհե՜ս, պըհպանե՜ս»:

Ես էլ այդ պահին, ներքին մղումով մորս նման երեսիս Խաչ հանեցի, ու հուսակտուր աղաղակեցի Աստծուն. «Տե՜ր ջան,

[ page 294 ]

հիմա աղաչում եմ, Դո՛ւ փրկես ընտանիքս մորս աղոթքներով»:

Շքամուտքից վեր բարձրացողների ոտնաձայները կանգ առան մեր դռան առաջ: Սարսափից քարացած չգիտեինք ինչ անեինք, որովհետև սկսեցին երկաթներով դռանը խփել ու թուրքերեն լուտանքներով հայերին հայհոյել, նույնիսկ տեսանք մի քանի երկաթների սուր ծայրեր, որոնք փայտի դուռը ծակելով ներս մտան: Ես անդիմադրելի մղումով շարունակում էի նախ դեպի դուռը, հետո էլ երեսիս Խաչ հանել ու Աստծուն օգնության կանչել: Երբ կարծես արդեն ոչինչ չէր կարող մեզ օգնել, հանկարծ այդ պահին անսպասելիորեն բակում ռումբի նման ուժեղ պայթյուն լսվեց: Դուռը ջարդող տղաները երբ այդ ձայնը լսեցին, վախեցած ու իրար հրմշտելով ներքև վազեցին, կարծելով թե ռուս զինվորներն են եկել հայերիս օգնության: Ճիշտն ասած մենք էլ այդպես կարծեցինք, բայց երբ պատուհանից դուրս նայեցինք, հասկացանք որ դա ընդամենը դիմացի շենքի հայի տնից հեռուստացույցն են դուրս գցել, որը անսովոր բարձր ձայնով պայթել է: Մենք նորից հուսակտուր ու սրտադող սպասում էինք, որ ուր որ է հիմա կգան այդ տղաները, բայց անցնում էին տանջալի րոպեներն ու ժամերը, բայց այդպես էլ նրանք անհասկանալի պատճառով վեր չբարձրացան:

Դրա փոխարեն մեծ տղաս եկավ-հասավ, որը մեզ օգնության շտապելիս նույնպես զարմանալի հրաշքով ազատվել էր փողոցային ամբոխի ձեռքից, որոնք ուզեցել էին մեքենայի հետևի կողմի անվադողերը բարձրացնեն, որ չկարողանա տղաս քշիփախչի, բայց նա վերջին վայրկյանին կարողացել է մի կերպ ազատվել նրանցից, ու նույնիսկ մեքենայի հետևին կպած մի քանի թուրքեր գլորվել ընկել են, երբ տղաս թափով պոկվել է նրանցից:

Իսկ երբ գիշերը վրա հասավ, Աստծո անունը կանչելով, ահով, դողով ու թաքուն, այդ նույն մեքենայով, քաղաքից փախանք և ազատվեցինք ստույգ մահվանից:

Ու փառք ենք տալիս մեր Աստծուն, ու Իր փրկարար Խաչին, որ մեր նման հավատքը ուրացած, մոռացած մեղավորներիս խնայեց ու փրկեց այդ արյունարբու գայլերի ձեռքից:

[ page 295 ]

ԱՍՏԱՆԴԱԿԱՆ ՀԱՅ ԸՆՏԱՆԻՔԻ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Dեռ հայոց մեծ եղեռնը չէր եղել, բայց արդեն թուրքերը սկսել էին իրենց վայրագությունները՝ տարբեր քաղաքներում նեղելով ու երբեմն էլ սպանելով շատ հայերի։

Ես մի դեռահաս աղջիկ էի, երբ պապս որոշեց իր գերդաստանով դուրս գալ Սասունի կողմերից ու քոչել ռուսական Հայաստան։ Ճանապարհը լի էր տարբեր տեսակի անակնկալ վտանգներով, բայց հայրս, պապս ու մեծ տատս բարեպաշտ ու հավատքով լցված քրիստոնյաներ էին, ամեն ժամանակ աղոթքն ու Աստծո անունը իրենց շուրթերին էր։

Ճանապարհին մեզ հետ վերցրած հացը վերջացավ, որոշեցինք հայկական գյուղերից մեկում մեր հետ եղած ալյուրով հաց թխել ու նորից շարունակել։ Երբ հոգնած ու սոված մոտեցանք պապիս ծանոթ հայի տանը ու կանչեցինք նրա անունը, ի զարմանս մեզ, այնտեղից դուրս եկավ մի թրքուհի և ասաց, որ մեր ծանոթը այլևս այս տանը չի ապրում, և ընդհանրապես, այս գյուղից բոլոր հայերը քոչել են։ Շվարած չգիտեինք ինչ ասենք, կամ ինչպես սոված ճանապարհ գնանք՝ քաջ գիտակցելով, որ այստեղ մեզ ոչ ոք հաց չի տա։

Պապս իրեն յուրահատուկ, քրիստոնյային վայել մեղմությամբ, բայց նաև տղամարդուն արժանավայել ձևով, այդ կնոջը խնդրեց, որ թույլ տա իրենց թոնիրում հաց թխեն, որի դիմաց կվճարի մի ոսկով։ Փողի անունը լսելով՝ թրքուհին տեղի տվեց, բայց ասաց, որ ցախ չունի հավաքած, ու այս գյուղի հայկական եկեղեցում մնացած գրքերով է ինքը թոնիրը վառում։ Չգիտեինք ինչ պատասխանեինք, կամ ինչպես վարվեինք, քանի որ վախենում էինք սրբապղծությունից։ Մինչ պապս վարանում էր համաձայնության համար, թրքուհին հասկանալով, որ պիտի զրկվի ոսկուց, իսկույն գնաց դեպի թոնիրը, ու մի քանի հաստափոր կաշեկազմ ժամագիրք գցեց մեջը ու կրակը կպցրեց։ Սրտի կսկիծով ու մեծ վշտով նայում էինք, թե ինչպես է կրակը լափում մեր սուրբ գրքերը, բայց անզոր էինք որևէ բան անելու։ Երբ այդ անաստվածը, հերթական սև կաշեկազմ ոչ մեծ գիրք գցեց թոնիրը, որի վրա երևում էր դեռ վերջերս պո-

[ page 296 ]

կած արծաթե Խաչի դաջված տեղը. հասկացանք որ Ավետարան է, բայց մինչ պապս բերանը կբացեր, որ խնդրի այդ սուրբ Գիրքը չվառի, կրակը կուլ տվեց այն։ Բայց մի քանի վայրկյան անց, հանկարծ բոլորս սարսափած ականատես եղանք, ինչպես թոնրի հետզհետե սաստկացող կրակի բոցերի միջից այդ Ավետարանը դուրս թռավ ու ընկավ մեր ոտքերի առաջ։ Մինչ մենք բոլորս կարկամել էինք այդ հրաշքից, կարծես դիվական մոլուցքով բռնված այդ թրքուհին նորից այն վերցրեց ու գցեց կրակի երախը, բայց մի քանի վայրկյան անց, այն նորից գերբնական զորությամբ դուրս թռավ բոցերի միջից։ Երկրորդ անգամը նորից չվախեցրեց այդ կնոջը, ու նա երրորդ անգամ Գիրքը կրակին հանձնեց։ Պապս հասկանալով, որ այդ սուրբ Գիրքը բացի նրանից որ Աստծո խոսքն է պարունակում, ունի նաև հրաշագործ զորություն, այդ պատճառով ասաց այդ թրքուհուն. «Եթե այս անգամ էլ դուրս թռչի Գիրքը, մի՛ գցիր կրակը, դրա փոխարեն մի քանի ոսկի կստանաս»։ Եվ իսկապես, Գիրքը մի քանի վայրկյան չանցած նորից դուրս թռավ ու ընկավ պապիս ոտքերի առաջ։ Նա էլ երկյուղած խաչակնքելով երեսը, բարձրացրեց այն ու համբուրելով նախկինում այդտեղ եղած արծաթյա Խաչի եզրագծված տեղը՝ մեծ անձկությամբ կրծքին սեղմեց այդ անգնահատելի գանձը։ Հետո բացելով քսակը՝ մի քանի թուրքական ոսկեդրամ հաշվեց, տվեց այդ կնոջը, որից հետո շտապ-շտապ մի քիչ հաց թխելով՝ շուտով դուրս եկանք այդ գյուղից։

Ամբողջ ճանապարհին այդ Գիրքը դարձավ մեր անբաժանելի ու հավատարիմ ուղեկիցը, և ինչ որ տեղ նաև պահապանը, որի օգնությամբ

[ page 297 ]

Աստված մեզ անհավատալի հրաշքներով ազատում էր բազմապիսի վտանգներից և դուրս հանում անհույս վիճակներից։ Որպեսզի խոսքերս դատարկ չհնչեն, պատմեմ դրանցից երկուսը։

Երբ մի երեկո մոտեցանք մի թուրքի գյուղի, հայրս, առաջ ընկնելով, մտավ մեծ բակով մի տուն և խնդրեց, որ թույլ տան գիշերել այնտեղ՝ իհարկե նախապես գիշերավարձ խոստանալով։

Տանտերն ասաց, որ իրենց մոլլան արգելել է հայերին տուն ընդունել, և ոչ ոք իրենց այս գյուղում չի ընդունի։ Բայց նորից փողի անունը լսելով, նա համաձայնվեց, որ բակում գիշերենք և առավոտ շուտ, դեռ արևը չծագած դուրս գանք, որ ոչ ոք չիմանա։ Ճարահատյալ այդպես էլ արեցինք։ Մեր սայլը բակ տանելով ու եզներին կերակրելով՝ մենք էլ հաց կերանք ու բացօթյա պառկեցինք քնելու։ Հանկարծ գիշերվա ինչ-որ պահի դրսի դուռը թակեցին, տանտիրուհին դուրս եկավ ու դեռ դուռը չբացած՝ հարցրեց, թե՝ ո՞վ է։ Լսելով, որ իր հարազատ եղբայրն է եկել հեռու տեղից, ուրախացած բացեց դուռը ու ներս ընդունեց եղբորը։ Նա դեռ տուն չմտած՝ հանկարծ աչքը ընկնում է մեր վրա և զարմացած հարցնում, թե այս ի՞նչ մարդիկ են քնած բակում։ Քույրն էլ միամտորեն ասում է, թե ճամփորդ հայեր են ու առավոտ շուտ գնալու են։ Երբ այս անօրենը լսում է հայի անունը, կարծես դևերի մի ամբողջ բանակ է լցվում մեջը, ձեռքի խանչալը քաշելով՝ ուզում էր բոլորիս մորթել տեղում։ Քույրն ու ամուսինը հազիվ նրան զսպելով տուն են տանում ու մի կերպ հանգստացնում, որ այդ վայրագությունը իրենց տանը չանի։ Երկար աղմուկ ու զրույցից հետո կարծես թե խաղաղվում են ու քուն մտնում։

Պապս անտեսանելի վտանգ կանխազգալով, ողջ գիշերը չքնեց ու փրկագնված Ավետարանը կրծքին սեղմած, գլուխը ծնկների արանքում՝ աղոթում էր և երբեմն-երբեմն մի տեսակ պայծառացած հայացքը աստղազարդ երկինք ուղղելով, կիսաձայն, որ տան մեջ քնածները չլսեն, խաչակնքելով արցունքախառը դեմքը՝ Հիսուս Քրիստոսից ողորմություն ու պահպանություն էր խնդրում՝ Իր սուրբ Ավետարանի և սուրբ Խաչի զորությամբ։ Այս բոլորին ես ականատես էի, որովհետև լուսնի լույսի տակ, վերմակի տակից վախեցած տեսնում ու լսում էի ամեն ինչ, բայց չէի հասկանում դրա պատճառը։

[ page 298 ]

Երբ առաջին աքլորականչը լսվեց, բոլորին արթնացնելով՝ պապս ու հայրս եզները լծեցին, ու մեր ունեցածը բարձելով կապկպեցինք, ու ներսից փակ դուռը ծեծեց, որ տանտիրոջը շնորհակալություն հայտնենք, ու խոստացած վճարը տալով ճամփա ընկնենք։

Երբ տան ներսում ճրագը վառեցին, հանկարծ մի աղիողորմ ճիչ լսվեց այնտեղից, ու հերարձակ ու կիսահագնված տանտիրուհին դուրս թռավ և խելագարի նման գոռաց. «Գյավուրնե՛ր, ինչո՞ւ աղջկաս մորթեցիք, անխիղճնե՛ր ինչո՞ւ աղջկաս մորթեցիք»։ Տանտերը, որը համեմատաբար վախկոտ մի թուրք էր, լացով ու անհանգստությամբ փորձում էր կնոջ ձայնը կտրել, որ հարևանները չլսեն ու լուր չտան մոլլային, որ իր տանը «գյավուրներ» են գիշերել, որ ամբողջ ընտանիքով չաքսորվեն։ Իսկ տանտիրուհու եղբայրը խանչալը ձեռքին, ուզում էր գալ բոլորիս մորթել, բայց տանտերը նրան էլ էր զսպում, որ այդ բանը իր տան բակում չանի, այլ հետո, ուրիշ մի տեղ, ճանապարհին։

Մեր տղամարդիկ անչափ զարմացած կատարված դեպքից, իսկույն ներս են վազում, որ հասկանան եղելությունը, ու տեսնում են ի՞նչ. վեց տարեկան աղջիկը, վիզը կտրած, արյունաթաթախ անկողնում պառկած։ Պապս իսկույն գլխի է ընկնում, որ քեռին է մորթել երեխային, որ մեղքը բարդի մեր վրա, ու անարգել իր վրեժխնդրությունը կատարի մեզանից։

Հասկանալով, որ իր ամբողջ գերդաստանը մահվան վտանգի է ենթարկված, պապս նախ՝ հավաստիացնում է տանտիրոջն ու նրա կնոջը, որ իրենք չէին էլ կարող այդ բանը անել, որովհետև տան դուռը ներսից փակ է եղել, և երկրորդ՝ իրենց կրոնը թույլ չի տալիս նման սրբապղծություն անել։ Եվ հանկարծ նա մի պահ դադարում է խոսելուց, ու անբացատրելի վճռականությամբ տանտիրոջը խնդրում է, որ իրեն թույլ տա Ավետարանը դնել երեխայի վրա։ Զարմացած ու վախեցած տանտերը հարցնում է, թե ի՞նչ նպատակով է ուզում այդ անել։ Պապս պատասխանում է. «Որ Աստված ճշմարտությունը բացի բոլորի առաջ»։ Մինչ այդ չարախնդությամբ ու վրեժխնդրությամբ լեցուն, մեր վրա հոխորտացող քեռին, անսպասելի այլայլվում է, կարծես թե մի բան կանխազգալով, թույլ չի տալիս այդ անել՝ պատճառաբանելով, որ աղջիկը կպղծվի դրանից։ Բայց տանտե-

[ page 299 ]

րը ասում է. «Հիմա ինչ ուզում է թող անի, որովհետև, միևնույնն է, իր բակից դուրս գալուց հետո, պիտի ինքն էլ գա ու, բոլորիս մորթի ճանապարհին»։

Պապս հորս հետ ծնկի են գալիս մեռած երեխայի անկողնու մոտ ու Խաչ հանելով իրենց երեսներին՝ Աստծուց աղոթքով, աղաչանքով օգնություն խնդրում, որ ճշմարտությունը ի հայտ գա, ու փրկի իրենց մահվան վտանգից։ Աղոթքից հետո վեր կենալով, Ավետարանը աղջկա երեսին դնելով՝ պապս բարձրաձայն ասում է. «Հիսուս Քրիստոսի անունով, աղջի՛կ, ասա՛ մեզ, ո՞վ է քեզ սպանել...»։ Եվ հանկարծ, ի զարհուրումն բոլոր ներկաներիս, մեռած աղջիկը բերանը բաց ու խուփ անելով խոսում է, տալով իր քեռու անունը։ Երեխայի մայրը սփրթնելով նայեց եղբոյրը, ու անկախ իրենից նվաղած ձայնով շշնջաց. «Գյավուրի Աստվածը ճիշտ է, որովհետև իրիկունը ես իմ ձեռքով տան դուռը ներսից փակեցի»:

(Թող ընթերցողը այս կատարվածի համար չզարմանա՝ անհավատությամբ տկարանալով, որովհետև մեր սուրբ հայրերի վկայությամբ բազմաթիվ նման դեպքեր են եղել, երբ մեռածները մի պահ վկայել են ճշմարտությունը իրենց բերանով և նորից ննջել, քանզի Աստծո մոտ անհնարին բան չկա, և իրեններին խոստացել է, որ ինչ որ հավատքով խնդրեն պիտի լինի իրենց, ինչպես, օրինակ, հայր Դանիել վանականը, երբ անցնում էր մի վայրով, տեսավ, ինչպես ամբոխը կատաղությամբ լցված՝ ուզում էր մի վանականի քարկոծել, որովհետև նրան տեսել են ճանապարհի եզրին ընկած, սպանված մի մարդու մոտ և կարծել, թե նա է սպանության հեղինակը։ Հայր Դանիելը տեսնելով, որ դա բանսարկու սատանայի հնարքներից է, մոտենում է մեռած մարդուն և կռանալով նրա վրա ու խաչակնքելով՝ ասում. «Ո՜վ մարդ, ասա՛ բոլորիս, ո՞վ է քեզ համարձակվել զրկել կյանքից»։ Եվ մեռածը կենդանանալով տվել է իր համաքաղաքացու անունը, որն իրեն խոշոր գումարի ոսկի էր պարտք և չկարողանալով վճարել՝ որոշում է սպանել պարտատիրոջը։ Դրանից հետո հայր Դանիելը նորից դիմում է զոհին և ասում. «Իսկ հիմա նորից ննջիր, մինչև Աստծո արդար դատաստանը»։

Լսենք ևս մի համանման դեպքի վկայություն, որ մեր տկար հավատքը չտարուբերվի եղեգի նման:

«Երբ ծեր վանականը գնում է հնձի, նրան են միանում մի քանի երիտասարդ վանականներ։ Ճանապարհին նրանք մի փոքր առաջանալով սպանվածի են հանդիպում և կանգնում են նրա կողքին։ Մինչ նրանք մտածում էին ինչ անել, հանկարծ գյուղացիները վրա հասնելով՝ բռնում են նրանց, որպես սպանողներ։ Երբ ծեր վանականն է մոտենում, երիտասարդ վանականները

[ page 300 ]

լացով վազում են նրա մոտ և օգնություն խնդրում նրանից, որովհետև իրենց բռնել են որպես հանցագործներ։ Նա էլ աղոթելով, իր ձեռքի գավազանը մոտեցնում է մահացածին և հպելով նրան՝ ասում. «Ասա՛, այս եղբայրնե՞րը սպանեցին քեզ»։ Մահացածը պատասխանում է՝ ոչ։ Ծերը նորից է հարցնում. «Դու ի՞նչ ես արել»։ Նա ասաց. «Մենք ավազակներ ենք, միմյանց հետ կռվեցինք, ընկերներս ինձ սպանելով հեռացան»։ Եվ խիստ զարմացան լսողները այս հրաշքի վրա, որ կատարվեց ծեր վանականի միջցով, ու բաց թողեցին նրանց, որ գնան»)։

Բայց շարունակենք մեր պատմությունը.

Վախեցած քեռու լեզուն կապ է ընկնում, և սարսափած դուրս է փախչում տնից, իսկ տանտերն ու տանտիրուհին, ականատես լինելով «գյավուրների» Աստծո զորությանը, երկյուղած ու անարգել ճանապարհ են դնում մեզ, նույնիսկ պապիս առաջարկած ոսկիները չվերցնելով։

Իսկ երրորդ դեպքը, կապված այդ հրաշագործ Ավետարանի հետ, տեղի է ունեցել արդեն խորհրդային Հայաստանում, երբ սատանայի այդ ճտերը՝ կոմսոմոլները, տնից տուն էին մտնում և ինչ կապված էր Աստծո հետ, վառում, ոչնչացնում էին, իսկ տերերին աքսորում սիբիր։ Նույնիսկ եղել են դեպքեր, երբ զատկական փլավ եփելու համար էլ են մարդկանց աքսորել։

Ինչևէ, Աստված կարոտ պահի բոլորիս՝ նորից նման օրեր տեսնելուց։ Ու երբ ակտիվ կոմսոմոլներից մեկին մատնում են, որ մեր տանը հրաշագործ Ավետարան կա, նա մի օր գալիս է հորս մոտ և պահանջում այն։ Իհարկե, սկզբում մերժվում է, բայց երբ հայրս հասկանում է, որ մատնվել են չարահոգի մարդկանց կողմից, ասում է նրան. «Այդ գիրքը մենք տանից դուրս չենք հանում, բայց եթե շատ ես պնդում, ինքդ գնա, վերցրու ու տար»։ Երբ այդ անաստվածը գտնում է Ավետարանը՝ շուշպայի մեջ փաթաթված, մի կողմ նետելով այդ շորը, ու թևի տակ դնելով սուրբ Գիրքը՝ դուրս է գալիս տնից։ Հայրս ու տանեցիները, սրտի ափսոսանքով ու կսկծալից հայացքով ճանապարհ են դնում նրան՝ անզոր լինելով որևէ բանով խանգարելու, քանզի քաջ գիտեին, որ հակառակ դեպքում սիբիրի ճամփաներն էին սպասում բոլորիս։

Եվ դեռ տաս-քսան մետր տանից չհեռացած, հանկարծ այդ թափով քայլող կոմսոմոլը, կարծես մի պահ ցնցվում ու կանգ է առնում՝ երեսը պինդ բռնած։ Ու ջղաձգված մի ճիչ արձակելով,

[ page 301 ]

վազելով ետ է գալիս մեր տուն, ու վախեցած՝ Ավետարանը հորս է վերադարձնում։ Մինչ զարմացած ուզում էինք հասկանալ եղելությունը, հանկարծ տեսանք, թե ինչպես էր նրա երեսը ծռվել ու թեքվել՝ բերանը համարյա մինչև ականջը հասնելով։ Սարսափելի էր տեսնել այդ ահավոր տեսարանը, թե ինչպես Տերը անպատիժ չթողեց այդ մոլագար հոգուն, որը մի կերպ ձեռքով, ոտքով մի կերպ հասկացնում է հորս, որ իր համար աղոթի, որ Աստված այդ պատուհասից ազատի։ Հայրս էլ խղճալով, նրա ետ բերած Ավետարանը ջղաձգված դեմքին դնելով խնդրում է Աստծուց, որ ողորմություն անի նրան։ Ու որոշ ժամանակ անց Տիրոջ մեծ ողորմությանը ականատես եղանք, քանի որ դեմքի ջղաձգությունը դադարեց, բայց բերանը մի քիչ ծռված մնաց։ Հայրս էլ ասաց, որ Աստված նշան թողեց նրա վրա, որ մյուս անգամ սրբության հետ ահով ու դողով վարվի։

Այսպես, Տերը Իր մեծ ողորմություններով ու հրաշքներով մեր գերդաստանը պահեց սատանայի բոլոր տեսակի հարձակումներից, ու հավատում ենք, որ պիտի պահի մինչև Իր երկրորդ գալուստը, որովհետև մեր հույսը Իր Խաչի և Ավետարանի վրա է, որոնցով Նա հաղթեց աշխարհին ։

ԶՈՐԱՎՈՐ ՀԱՎԱՏՔՈՎ ՔԱՀԱՆԱՅԻ ՄԱՍԻՆ

Եղավ այնպես, որ մի հայկական ծովեզրյա գյուղի բնակիչների տղամարդիկ բարձրացան սարերը թշնամուն դիմակայելու: Իմանալով այդ մասին թուրքերը խորամանկորեն որոշեցին այս անգամ ծովի կողմով գյուղը մտնել: Անպաշտպան գյուղացիները, որոնք միայն ծեր ու մանուկից էր բաղկացած, և մեկ էլ մի քահանայից, հուսակտուր ողբ ու լաց դրին, որը ավելի էր սաստկանում զինված թշնամու նավի հետզհետե մոտենալուց: Ծեր քահանան, որին էր վստահված Քրիստոսի այս հոտը, կարդացել էր սրբերի վկայությունների պատմությունից, որ հավատքով ու Տիրոջ Խաչով բազում հաղթություններ է եղել ծովային պատերազմի ժամանակ ևս, երբ Խաչը ջուրն են իջեցրել: Ու զորանալով այդ հրաշալի օրինակներով, նա իսկույն կանչել է տալիս բոլորին, ու ծերերի ձեռքը տալով եկեղեցու Խաչվառները, իսկ ինքը պատարագի մեռոնաբույր

[ page 302 ]

սուրբ Խաչով ու Ավետարանով առջևից գնալով, անդաստան են անում գյուղի չորս կողմերի պահպանության համար, իսկ երբ հերթը հասնում է դեպի թշնամիների կողմի շրջվելու պահը, աղոթեց ու ասաց. «Օրհնեսցի եւ պահպանեսցի և նախախնամեալ պահեսցի հիւսիսային կողմն աշխարհիս. քաղաքս եւ գիւղս, վանքս, անապատս եւ բնակեալ ժողովուրդս ի սմա, այս նշանաւ սուրբ Խաչիւս, եւ սուրբ Աւետարանաւս, և աւուրս շնորհիւ. անուամբ Հօր և Որդւոյ և Հոգւոյն սրբոյ. այժմ և միշտ յաւիտեանս յաւիտենից. ամեն»: Եւ այժմ բառը ասելիս Խաչը ջուրն է իջեցնում, երբ արդեն ափին մոտեցող թուրքերի հայհոյանքներն էր լսվում, «գյավուրների» հասցեին: Ու հանկարծ ծովի ալիքները կարծես ընդերքի աներևույթ զորությամբ սկսեցին ահագնանալ ու տարուբերվել այնպիսի ուժգնությամբ, որ մի քանի րոպե չանցած թշնամու նավը շուռ եկավ ու տակով արեց բոլորին:

Տեսածից սարսափած և ուրախացած ծերերի ու մանուկների լացն ու կոծը ուրախության ճիչերի վերածվեցին, իսկ կենդանի հավատքով քահանան օրհնելով ու փառաբանելով երկնքի և երկրի Տիրոջը սաղմոսեց. «Թող ելնի Աստված ու ցրվեն Նրա թշնամիները…»:

ՄԵՌՆՈՂ ՀԻՎԱՆԴԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այս դեպքը պատմեց մի քրիստոնյա եղբայր, որին պատմել է իրենց շքամուտքի հարևանը։

Նա ասաց, որ երբ իր երիտասարդ մայրը հիվանդացավ քաղցկեղով և անկողին ընկավ և հասկանալով, որ իրեն քիչ ժամանակ է մնացել ապրելու այս աշխարհում, սկսեց մտորել Աստծո փրկության մասին, որ խոստացել է Հիսուս Քրիստոսը։ Ու քանի մոտենում էր իր վախճանի օրերը, այնքան, ցավերի հետ մեկտեղ, մեծանում էր նաև հիվանդի անհանգստությունը, որովհետև նա ասում էր, ինչ-որ անհայտ, զազրելի էակներ են երևում իր աչքին, որոնք վախեցնում և տանջում են նրան։ Ու նա հիշելով, որ Քրիստոսը Իր Խաչով է հաղթել սատանային, ինքն էլ է խաչա-

[ page 303 ]

կնքում երեսը և հանկարծ նկատում է, որ այդ զազրատեսիլ էակները սարսափած՝ չքանում են Խաչի նշանից, բայց քիչ հետո նորից են վերադառնում և փորձում են հուսահատության մեջ գցել հիվանդին։ Այդ պատճառով նա իր մոտ է կանչում տղային և ասում. «Կանգնի՛ր մոտս, խաչակնքիր»։ Քիչ անց նորից բացում է աչքերը և ասում. «Էլի՛, էլի՛ խաչակնքի՛ր, ինչքան կարող ես շուտ-շուտ խաչակնքիր, որովհետև այդ չար դևերը Խաչը տեսնելուց չեն կարողանում մոտենալ ինձ»։ Այս ասելով նա փակում է աչքերը, քիչ անց վերջին անգամ ինքն էլ խաչակնքելով իրեն՝ այդպես էլ մահանում է՝ երեք մատը կրծքին սեղմած։

ԿԱԽԱՐԴԻ ԴԱՐՁԸ

Մասիսի շրջանի գյուղերից մեկում ապրող մի եղբայր պատմեց հետևալը. «Երբ իմացանք, որ հարևան գյուղից մի կին կախարդություններով գուշակություններ է անում, որոշեցինք մի քանի հոգով գնալ մոտը և աղոթել նրա «աշխատանքի» պահին։ Ու նախապես մենք նրան զգուշացրեցինք, որ նրա արածը սատանայի կամքն է, բայց նա համառելով պնդում էր, որ իր այդ «շնորքը» «սուրբի» տված է: Այդ ժամանակ մենք ասացինք. «Արի փորձենք, եթե խաչակնքումից ու «Հայր մեր» աղոթքից հետո նորից կարողանաս գուշակել, ուրեմն դու ճիշտ ես, եթե ոչ ապա չարից է»: Եվ երբ կախարդը սկսել է գուշակությունները, մենք խաչակնքեցինք մեր վրա ու սկսեցինք մտքներումս «Հայր մեր» աղոթքն ասել։

Հանկարծ այդ կնոջ մտքի թելը կտրվում է և ինքն էլ է զարմանում, որ Խաչի զորության պատճառով այլևս չի կարողանում գուշակել, ու հասկանում է, որ իր արածը Աստծով չի եղել, այլ սատանայի զորությամբ։

Վախեցած այդ իրականությունից՝ նա հրաժարվում է կախարդությունից և զղջումով ու խոստովանությամբ դարձի է գալիս առ Աստված, ապաշխարելով Հիսուս Քրիստոսին Տեր ու փրկիչ է ընդունում։

[ page 304 ]

ՍՈՒՐԲ ԽԱՉԻ ԱՂՈԹՔԻ ԶՈՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ
ՄԻ ՔԱՆԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այս դեպքերի մասին վկայեց մի քույր, որը հավատքով օգտագործելով սուրբ Խաչի մասին աղոթքները մեծ օգնություն է ստացել Տիրոջից:

«Աղջկաս հարևանուհու կեսուրը չար կին լինելով, ամեն գնով ուզում էր տղային հարսից բաժանել: Իսկ տղան, որը միշտ լսում էր մորը և կատարում նրա ասածները, չդիմանալով այդ ճնշումներին ուզում էր տեղի տալ ու բաժանվել իր կնոջից, չնայած որ սիրում էր նրան: Այդ հարսը ընկճված ու անտրամադիր, մի օր գնում է աղջկաս մոտ և հուսահատ պատմում իրենց ընտանիքի վիճակը: Աղջիկս, որ մի քանի անգամ զգացել էր իմ տված Խաչի աղոթքի զորությունը, հարևանուհուն առաջարկեց միասին այդ աղոթքը անել: Դրանից հետո նրա համար նույնպես արտագրեց ու տվեց, որ մոտը պահի, և ամեն օր աղոթի, որովհետև Հիսուսը Խաչով հաղթել է չարի բոլոր զորությունները:

Այդ հարսն էլ ուրախացած տուն է գնացել և ամեն օր այդ աղոթքը անելով զգացել է, թե ինչպես է իր ամուսինը սկսել մոր հարձակումների ժամանակ իրեն պաշպանել, ինչը խիստ զարմացրել է մորը: Եվ շատ չանցած տղան վերջնականապես դեմ է կանգնել իրենց բաժանմանը, և մայրը պարտվելով համակերպվել է դրան:

ԵՐԿՐՈՐԴ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆ «Մայրս ապրում էր Աբխազիայի լեռնային գյուղերից մեկում: Այնտեղ մի ժամանակ փոքրիկ փայտաշեն եկեղեցի կար, որը հետզհետե խարխլվելով քանդվեց, և այդ գյուղը մնաց հոգու համատարած խավարի մեջ: Գյուղացիները ամեն մեկը իր իմացած ձևով աշխատում էր սեփական հոգու սովը բավարարել: Ես էլ մորս հաճախակի նամակներ էի գրում ու հետն էլ հոգևոր բնույթի թերթիկներ էի դնում, որ կարդա: Մի օր էլ պատասխան նամակ գրելիս, չգիտեմ ինչու որոշեցի սուրբ Խաչի աղոթքը գրել: Անցավ մի քանի շաբաթ, մայրս նամակ գրեց, որտեղ ցավով հայտնում էր, որ իր մեծ քույրը մահացել է: Այդ դեպքից մեկերկու տարի անց

[ page 305 ]

սկսվեցին Վրաց-Աբխազական ընդհարումները, որի պատճառով մայրս ստիպված Հայաստան տեղափոխվեց: Երբ մի օր խոսք ու զրույցի էինք բռնվել, ի միջի այլոց պատմեց, թե ինչպես երբ իմ գրած Խաչի աղոթքով նամակը ստանալուց հետո տալիս է քրոջը, որ ինքն էլ կարդա: Նա էլ կարդալով հասավ այն տեղը, որտեղ Խաչի աղոթքն էր գրված, հանկարծ իր տարիքին անհամապատասխան հուզմունք ապրեց, խառնված ամոթի ու զղջումի հետ, և սկսեց ինձ այնպիսի մեղքեր խոստովանել, որ այդքան տարի է միասին ապրելով ես ոչինչ չգիտեի դրանց մասին: Զարմացած ես լսում էի նրան ու մտածում, թե այդ ի՜նչ մեծ զորություն ունի Խաչը, որ քրոջս սիրտը փխրեցրեց ու ծածուկ մեղքերը ի հայտ բերեց: Երբ հանդարտվեց և խաղաղվեց, ինձանից թուղթ ու գրիչ ուզեց, որ այդ աղոթքը արտագրի իր համար: Արտագրելիս նա նորից անբացատրելի մի հոգեվիճակ սկսեց ապրել, որովհետև Խաչը կարծես կենդանի իր առջևը կանգնած լիներ, ու նրան պատմում էր իր մեջ կուտակված դարդերն ու ցավերը, ինչպես երեխան իր ծնողին կպատմեր: Դրանից հետո նա ուզեց տնամերձի «ոտնաճամփան» գնալ, սպասեցի մի կես ժամ, տեսա չի գալիս, վեր կացա տեսնեմ թե ո՞ւր է: Ու երբ մի քանի քայլ չարած, տեսա քույրս անշարժ պառկած էր այգու մի ծառի տակ: Մոտեցա վեր կացնեմ, արդեն մահացած էր: Կարծես Տիրոջ Խաչը իր անբացատրելի զորությամբ քրոջս հոգին պատրաստեց խոստովանությամբ մաքրվելու և Աստծո մոտ վերադառնալու:

ԵՐՐՈՐԴ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆ. «Մի հարուստ բարեկամուհի ունեի, որը քրիստոնյաներին արհամարհում էր ու չէր սիրում, որովհետև ինձ էլ էր հաճախ ծաղրում, և ամեն կերպ աշխատում էր որ իրենց տուն չգնամ: Ես էլ միշտ խուսափում էի իրենց տանը կազմակերպվող հաճախակի խնջույքներին մասնակցելուց: Բայց երբ նրա դպրոցական աղջկա աչքը վնասվեց ինչ-որ պատահարից ու տարան վիրահատության, ես էլ գնացի որևէ բանով օգտակար լինելու: Բայց զգում էի, որ այնտեղ էլ է իմ ներկայությունը ավելորդ, բայց ես շատ էի սիրում նրա աղջկան, և ուզում էի անպայման իր մոտ լինել: Վիրահատությունից հետո երեխային հիվանդանոցից հանելիս, ինձ սառնու-

[ page 306 ]

թյամբ ցտեսություն ասաց ու իրենց մեքենան նստելով գնաց: Չանցած մի քանի օր երեխայի աչքը բորբոքվեց և նոր վիրահատության կարիք զգացվեց, ու եթե այդ անգամ էլ վատանար, ապա իսպառ կուրության վտանգ կար:

Ես դրանից անհանգստացած, ուշադրություն չդարձնելով բարեկամուհուս սառը անտարբերությանը, նորից հիվանդանոց գնացի, ու ամբողջ վիրահատության ընթացքում արտասուքով սուրբ Խաչի աղոթքն էի անում ու Հիսուսից օգնություն խնդրում: Անցավ մի քանի ժամ, բժիշկը բարձր տրամադրությամբ վիրահատարանից դուրս գալով տեղեկացրեց, որ ամեն բան բարեհաջող է անցել: Ուրախացած ես ամբողջ սրտով փառք տվեցի Աստծուն ու նրա ամենակարող Խաչին, որ օգնեց կոկոնի նման դեռահաս աղջիկը չկուրանա: Եվ երբ երեխային նորից տուն էին ուզում տանել, հանկարծ բարեկամուհիս ինձ էլ սիրով իրենց հետ հրավիրեց: Ես զարմացած այդ անսպասելի փոփոխությունից, նրանց հետ գնացի: Երբ խոհանոցում ուրախացած խնջույքի սեղանի պատրաստություն էին տեսնում, նշելու համար բարեհաջող վիրահատությունը, բարեկամուհիս ինձ մյուս սենյակը կանչեց ու ներողություն խնդրելով իմ հանդեպ ունեցած արհամարհանքի համար, որպես շնորհակալության արտահայտություն, զարդատուփը բացելով ինձ մի շատ գեղեցիկ արծաթյա Խաչ նվիրեց, որից վաղուց էի երազում ունենալ: Եվ դա նշանն էր այն բանի, որ Տիրոջ օրհնյալ Խաչի զորությամբ, թե՛ աղջնակը լավացավ, թե նրա մոր քարացած սիրտը փափկեց, և թե մեր միջև եղած սառնությունը հալվեց:

ԾԱՆՐ ՀԻՎԱՆԴԻ ՄԱՍԻՆ

Երբ ծանր հիվանդ պառկած էի անկողնում, կես քուն, թե կես արթուն, հանկարծ զգացի, որ մահճակալից կախ ընկած ձեռքս ինչ-որ մեկը ձգում է ներքև։ Սկզբում կարծեցի, թե մեր շնիկն է խաղ անում, թույլ ձայնով սաստեցի նրան։ Բայց երբ նորից ներքև ձգեց, կարծեցի թե չի լսում և ուզեցի ձեռքս վերև բարձրացնել, բայց զգացի, որ քաշող զորությունը ավելի է, քան շնիկինը։ Զարմացած մի կերպ կողքի շրջվեցի, որ տեսնեմ, թե այդ ո՞վ է ու հանկարծ սարսափով նկատեցի, թե ինչպես մի

[ page 307 ]

ստվերանման փրչոտ սև ձեռք բռնել է իմ ձեռքից և դեպի հատակն է քաշում։ Հասկացա, որ դիվական զորությունն է, իսկույն խաչակնքեցի երեսս ու Հիսուսի անունը կանչեցի։ Ի զարմանս և ի ուրախություն ինձ, հանկարծ դիմացի պատի վրա Տիրամոր կենդանի պատկերը հայտնվեց, որից հետո այդ դիվական ձեռքը ինձ բաց թողեց, իսկ քիչ անց նաև պատկերը անհետացավ պատի վրայից։

ՄԿՐՏՈՒԹՅԱՆ ՅՈԹ ԽԱՉԵՐԸ

Մի անգամ դեպի Արցախի Գանձասար եկեղեցին ուխտագնացություն եղավ, ու ես, որ արդեն միջին տարիքում էի ու դեռ մկրտված չէի, որոշեցի հենց այդ սուրբ վայրում էլ մկրտվեմ: Ինձ համար այդ սուրբ ու նվիրական արարողության համար, հետս մի նոր սպիտակ զգեստ էի վերցրել, որպեսզի հոգուս վերստին ծնունդից հետո հին մարդուց հրաժարված մի նոր՝ աստվածահաճո կյանքով ապրեմ: Ու երբ վերջապես իրականացավ հոգուս փափագը, և մկրտվեցի այդ սուրբ վայրում, իմ ներքին ուրախությունը անկարող եմ նկարագրել: Ու որպեսզի տկար հավատքս հաստատվի, Աստված կամեցավ նաև Իր տեսանելի կնիքը ունենամ, որովհետև դրանից հետո բոլորովին նոր ու ճերմակ շրջազգեստիս վրա, անսպասելիորեն հստակ ու աչքով նշմարելի յոթ Խաչեր երևացին, կարծես աներևույթ ձեռքով դաջված լինեին, որովհետև դրանից հետո մի անգամ լվացի այն, բայց նորից մնացին թարմ ու տեսանելի:

ԶԻՆՎՈՐԱԿԱՆ ՏՂԱՆԵՐԻ ՀԱՎԱՏԸ

Պատմում է մի քրիստոնյա եղբայր, որը ծառայում էր նորակազմ հայոց բանակում. «Մեր գունդը տեղակայվել էր նախկինում ռուսական բանակի հրաձգարանի տեղում: Ու քանի որ հայոց բանակը նոր էր կազմավորվում, դեռ շատ անհամաձայնություններ կար մատակարարների ու զինվորականների միջև, ու պարզ էր, որ դրանից առաջինը շարքային զինվորներս էինք տուժում: Նույնիսկ օրեր են եղել, որ մենք հաց չենք ունեցել, ու բավարարվել ենք միայն մակարոնը պարզ

[ page 308 ]

ջրի մեջ խաշելով ու մի կերպ զզվանքով ուտելով: Քանի որ ասացի մեր բանակը հին ռուսական բանակի տարածքում էր, ապա մեր գնդի կողքը մի մեծ աղբանոց կար, որտեղ թափել էին տավարի մսի պահածոների թիթեղյա դատարկ տուփերը: Մի քանի զինվորներ այլևս չդիմանալով սովին, գնացին այդ աղբանոցը քրքրելու: Հանկարծ նրանցից մեկը պահածոյի մի փակ տուփ է գտնում, որը արդեն ժանգոտել և ուռել էր խոնավ հողում մնալուց: Արտաքին տեսքը նրանց վախեցրեց ու հետ պահեց իրենց սովը իսկույն բավարարելու պահանջից: Ու ինձ որպես քրիստոնյա համարելով, մարդ ուղարկեցին իմ հետևից, որ գնամ, մի աղոթք կարդամ այդ պահածոյի վրա, հավատալով որ Աստված կպահի իրենց թունավորումից: Ես էլ չմերժեցի նրանց խնդրանքը, ու աղոթելով Խաչ հանեցի պահածոյի տուփի վրա, և խնդրեցի Տիրոջը, որ մեզ պահի չարիքից ու վտանգից:

Այդպես էլ եղավ. պահածոն բացեցինք, կրակի վրա մի փոքր տաքացրեցինք ու ախորժակով վրա տվեցինք մսի համեղ պատառների վրա: Դրանից հետո անցավ մի ամբողջ օր, ու մեզանից ոչ ոք չբողոքեց անհանգստությունից:

ՆՈՐԱՀԱՎԱՏ ՔՐԻՍՏՈՆՅԱՅԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ես շատ էի լսել դևերի հարձակումների մասին, երբ նրանք խմբով, կամ միայնակ հարձակվում են մարդկանց վրա, և թե ինչպես են սրբերը հոգևոր պատերազմ մղել նրանց դեմ, Հիսուսի անունը կանչելով ու հավատքով խաչակնքելով հալածել նրանց:

Իմ դարձի գալուց մոտ մեկ տարուց հետո, ինչքան հիշում եմ ձմռանը, հազիվ մի կերպ տաքանալով քնել էի ցուրտ անկողնում, գիշերը երազում տեսա, իբր ես գտնվում եմ բարձրահարկ շենքերի արանքում, ու ձեռքումս մետաքսանման սպիտակ սփռոց կա, որը պետք է մեկին ցույց տայի: Հանկարծ այդ պահին պարանի պես մի բան ինձ բարձրացրեց այդ շենքերից մեկի վերին հարկը, և մի դուռ բացվեց իմ առաջ: Ինձ ընդառաջ եկավ մի մահմեդական, յափնջին ուսին: Նա սկզբում դանդաղ էր մոտենում, բայց քիչ անց մեծ արագությամբ վազեց վրաս:

[ page 309 ]

Ես սկզբում շփոթվեցի, բայց երբ արդեն 2-3 մետր էր մնում, որ հասնի ինձ, յափնջին վրայից դեն նետեց, ու ես տեսա, որ նրա ձեռքերը սովորականից շատ երկար էին, իսկ մատների եղունգները սուր: Ու նա մի ձեռքով ուսիցս բռնեց, իսկ մյուս ձեռքով ուզում էր եղունգները կողս խրել: Ես շատ վախեցա նրանից, և իսկույն Հիսուսի անունը տվեցի, ու միաժամանակ խաչակնքվեցի: Դրանից նրա ձեռքերը մի փոքր թուլացան, ու ես հասկացա, որ դիմացինս դև է, էլի մեկ անգամ էլ խաչակնքվեցի, նա ավելի թուլացավ, իսկ երբ երրորդ անգամ խաչակնքվեցի, նրա ձեռքերը բաց թողեցին ինձ, ու բոլորովին չքվեց: Երբ արթնացա, դեռ զգում էի այդ եղունգների ցավոտ տեղերը, որոնցով ուզում էր կողս ծակել, մինչև անգամ երբ ուշադիր նայեցի, մարմնիս այդ մասում հետքեր նշմարեցի:

Եվ այսպես առաջին փորձառությունը ունեցա դիվական հարձակումների դեմ, և համոզվեցի, որ Հիսուսի անունն ու Խաչը բավական է, որ հաղթենք չարին:

Երկրորդ փորձառությունը շուտով նորից ունեցա, բայց այս անգամ դևին հալածեցի կնքահորիցս ստացած իմ մկրտության Խաչով, որը հավատքով միշտ կրում եմ պարանոցիս, և հասկացա, որ դևը սարսափում է սրբություններից, և ինչ որ կապված է Հիսուսի անվան հետ, մանավանդ Տիրոջ սուրբ Խաչից:

Իսկ երրորդ փորձությունը նորից գիշերը եղավ, երբ պատի միջով ետևի կողմից մերկ կնոջ կերպարանքով մեկը մոտեցավ ու պինդ գրկեց ինձ, և ուզում էր շնության մեղքի մեջ գցել ինձ: Նա ամուր պահել էր ձեռքերս, որ ես չկարողանամ խաչակնքվել, ու ես հիշեցի, որ կնունքիս Խաչը պարանոցիս է, և մի կերպ ձեռքս տարա ու Խաչս ուսիս վրայով նրա կողմը պարզեցի: Բայց նա այնպես էր իրեն պահում, կարծես թե այդ Խաչը իրեն չի խանգարում, բայց ես համառորեն պահել էի Խաչս ու Տիրոջ անունն էի տալիս, մինչև որ ինձ իր պիղծ գրկից ազատեց, ու ես կարողացա ազատ շունչ քաշել, ու Աստծուն փառք տալ:

[ page 310 ]

ԻՆՔՆԱՍՊԱՆԻ ՈՐԴՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Տվյալ վկայությունը արել է մի քրիստոնյա եղբայր, որը դարձի գալով առ Աստված ազատվել է չարի կապանքներից, որոնց մեջ էր գտնվում իրենց ողջ ընտանիքը:

«Ապրել եմ մի սովորական ընտանիքում, ոչնչով չենք առանձնացել մյուսներից։ Մայրս տնային տնտեսուհի էր, հայրս էլ՝ արհեստավոր-ատաղձագործ, և ինչպես ասում են, ոսկի ձեռքեր ուներ, իսկ ես, նույնպես դերձակի արհեստում վարժվելով, շուտով փողի առատությանը ընտելանալով, սկսեցի անառակ վարքով ապրել, մինչև իսկ հաշիշամոլությանը տրվեցի։ Եվ բնական է, որ մեր ընտանիքում չէր կարող խաղաղություն լինել, որովհետև ամեն մեկս մեր ուզած կյանքով էինք ապրում։ Չնայած ես էլ ունեի իմ ընտանիքն ու երեխաները, բայց մեղքն ու ցանկություններս անընդհատ ալեկոծում էին ընտանիքիս անդորրը։ Ոչ մի ելք չէինք գտնում դուրս գալու այդ վիճակից, որովհետև վեճերն ու կռիվները արդեն հուսահատության էին հասցրել բոլորիս։ Եվ, ինչպես ժողովուրդն է ասում, կարծես «թուղթ ու գիր» էր արված, չնայած նման բաների մեզանից ոչ ոք չէր էլ հավատում, իսկ այդ գալիս էր մեր ընտանիքի ընդհանուր անաստվածությունից։

Հայրս, որ մեղմաբարո ու հանդարտ մարդ էր, գլուխը կախ իր համար աշխատում էր, և ուզում էր հնարավորին չափ ուրիշներին օգտակար լինել, բայց չգիտենք ինչու գնալով նրա բնավորությունը փոխվում էր, ու չնչին առիթներով անվերջ նկատողություններ էր անում բոլորիս, մինչև իսկ մի փոքր կտոր հացի համար, ինչը մեզանից ոչ ոք չէր կարողանում համբերությամբ տանել։ Հետզհետե նրա վիճակն ավելի տարօրինակ էր դառնում, մինչև իսկ մի քանի անգամ ինքնասպանության փորձ արեց։ Մեզանից ոչ ոք չէր հասկանում այդ հոգեկան հիվանդության պատճառը, քանզի ոչ Աստծուն էինք հավատում, ոչ էլ սատանայի գոյությանը։

Այդպիսի մի հերթական վեճի ժամանակ, երբ հայրս սրտնեղած նկատողություն էր անում ինչ որ բանի համար, այդ պահին նա չկարողանալով զսպել իր բարկությունը, բղավելիս հանկարծ ոչ վաղուց պատրաստված արհեստական ատամները

[ page 311 ]

դուրս թռավ բերանից։ Պահը ճնշող էր բոլորիս համար, բայց զարմանալին այն էր, որ դրանից հետո հայրս անսպասելիորեն հանդարտվեց, ու անշտապ գետնից պրոթեզը բարձրացնելով, և ինչ որ տեղ էլ ամաչելով՝ այն դրեց գրպանը և սուս ու փուս դուրս եկավ սենյակից։ Ես մորս հետ խոհանոցում էի, զարմացած այս դիպվածից, չգիտեմ ինչու, հարցրեցի, թե այդ ոսկին ի՞նչ ոսկի է, որ պապան դրել է իր ատամներին։ Մայրս էլ ի միջի այլոց ասաց. «Հե՜չ, էն իր կնունքի ոսկե Խաչն է հալել տվել ու ատամներին գցել»։ Ես, որ մեղքերի մեջ թաղված կյանքով էի ապրում, բայց երբ լսեցի, որ սուրբ մկրտության մեռոնված Խաչը հայրս համարձակվել է հալել տալ ու արհեստական ատամներ պատրաստել, անբացատրելի վախի մեջ ընկա, և այդ պահին հանդիմանանքով մտածեցի հորս արարքի մասին։ Բայց բոլորովին մտքովս էլ չանցավ եղածը կապել նրա հոգեկան խանգարման հետ։

Անցնում էին օրերը։ Ինչ բժշկի ասես չտարանք հորս, բայց նրա հոգեկան ընկճվածությունը սրվում էր, ու նա դառնում էր երբեմն էլ անկառավարելի։ Իսկ հանգստացնող դեղերը նույնպես չէին օգնում։ Ողջ բարեկամությունը, և մեր ընտանիքը լրիվ հուսահատվել ու պարզապես հանձնվել էինք դեպքերի հետագա ընթացքին։ Ու այն չուշացավ, որովհետև մի օր, կարծես թե հանդարտված վիճակում, հայրս ուզում է գնալ մի ծանոթի տուն, բայց փոխարենը բոլորից գաղտնի բարձրանում է դիմացի բարձրահարկ շենքի վերին հարկերից մեկը, և իրեն գցում այնտեղից։

Այդպես էլ նա մահացավ, ու ոչ ոք չհասկացավ, բոլորի համար բարություն անող, մեղմ ու հանդարտաբարո այդ մարդու հոգեկան հիվանդությունը ինչից սկսվեց։

Անցան տարիներ, ես առանց ընտանիքի ավագի ավելի սանձարձակ դարձա իմ արարքներում։ Զգում էի, որ հորս նման պետք է մի օր էլ ես հոգեկան խանգարում ստանամ, ու ինչ որ ներքին զգացողությամբ զգում էի, որ այն չար զորությունը, որ հորս հետ հաշիվները մաքրեց, ինձ էլ է ուզում նույն ճանապարհով տանել։ Եվ իմ անզորությունը, և հաշիշի հետզհետե աճող չափաբաժինը ամեն օր այդ էին ապացուցում՝ նմանվելով այն մարդուն, որ ուզում է սեփական ուժերով ճահ-

[ page 312 ]

ճից դուրս գալ, բայց ավելի ու ավելի է սուզվում։ Ու երբ հոգեվիճակս իսկապես օրհասական դարձավ, զգացի, որ հաջորդ քայլն արդեն կործանում է, և չգիտեմ թե ինչ մղումով, բայց ի սրտե աղաղակեցի Աստծուն, և խաչակնքվելով Հիսուս Քրիստոսի անունը տվեցի՝ ասելով. «Տե՛ր Հիսուս Քրիստոս, փրկի՛ր, կործանվում եմ։ Հիմա ես դուրս եմ գալիս տանից, որ գնամ հաշիշ առնելու, որովհետև անկարող եմ չգնալ, եթե Դու իսկապես կա՛ս, ապա այնպես արա, որ չկարողանամ գնել»։ Իսկ սրտումս մտածում էի, թե այդ ինչպե՞ս կարող է խանգարել Աստված, որովհետև, երբ ուզել, անարգել ճարել եմ։ Եվ երբ սեփական մեքենայով մոտեցա այն տեղը, որտեղից միշտ ձեռք էի բերում այդ մահաբեր թույնը, ի զարմանս ինձ, պատասխանեցին, որ հիմա չկա, որովհետև քիչ առաջ տարան, բայց եթե կես ժամից գամ, կլինի։ Գնացի մի տեղ ու կես ժամից եկա, բայց նորից ասացին, որ հենց նոր եկան տարան, բայց մի կես ժամից էլի են բերելու։ Զարմացա դեպքերի զուգադիպությունից, բայց խուլ ու համրի նման դաս չառա կատարվածից: Գնացի ու էլի կես ժամից եկա, բայց այդ միջնորդը ինքն էլ զարմացած կատարվածից, ներողություն խնդրելով՝ ասաց, որ ինձ համար պահված բաժինը շտապ պետք էր, ու մի քանի տղաներ համարյա բռնի

[ page 313 ]

վերցրեցին մի քանի րոպե առաջ։ Իհարկե զայրացա նրա վրա, բայց սրտումս վախ ընկավ, որ Աստծուն եմ փորձում, այդպես մի քանի անգամ գնալ գալով, տուն վերադարձա, ու առաջին անգամ երկար տարիներից ի վեր, առանց հաշիշ ծխելու, սուս ու փուս անկողինս մտա, ու մթության մեջ պառկած, սկսեցի մտորել կատարված դեպքի մասին, համոզվելով Աստծո գոյության և Նրա ամենակարողության վրա։ Իսկ երբ արդեն նինջը հաղթում էր ինձ, աղոթեցի Հիսուս Քրիստոսին և խնդրեցի, որ օգնի ինձ ազատվելու հաշիշամոլությունից, և խաչակնքելով երեսս, քնեցի։ Առավոտյան, ի զարմանս ինձ, իսկույն աչքերս փակ ձեռքս չմեկնեցի մահճակալի մոտ դրած ծխախոտատուփին, այլ շնորհակալություն հայտնեցի Աստծուն, որովհետև երկար ժամանակ էր, որ այդքան հանգիստ ու անխռով չէի քնել։ Իսկ սովորություն դարձած առավոտյան սուրճի ժամանակ, նորից ի զարմանս ինձ, տհաճությամբ մի քանի ծուխ քաշելով ճզմեցի ծխախոտը։ Զգում էի, որ մի անտեսանելի, բայց ահավոր ու զարմանալի մեծ զորություն է զբաղվում ինձանով, և ուզում է անպայման ինձ օգնել ու մեղքի կապանքներից ազատել։ Ես էլ չէի դադարում Նրան խնդրելուց, որովհետև սրտումս մի քաղցր խաղաղություն էի զգում, որից չէի ուզում բաժանվել։ Իսկ մի օր էլ թաղի տղաներից մեկը, որը իմ նման հաշիշամոլ էր, վերջերս դարձի գալով ապաշխարել էր, և միշտ եկեղեցի ու Եկեղեցասիրաց եղբայրակցության քարոզատեղն էր հաճախում, ինձ տեսնելով վկայեց իր նոր հոգեվիճակի մասին։ Ես հասկացա, որ ինձ էլ է պետք ապաշխարել, այսինքն զղջումով մեղա գալ Աստծո առջև, և Իր ուզած մաքուր կյանքով ապրել։ Իսկ երբ նա ասաց, որ Աստված Խաչի վրա Քրիստոսով ներել է մեր բոլոր մեղքերը, մի անասելի ուրախություն առաջացավ իմ մեջ ու անբացատրելի մի սեր՝ Հիսուս Քրիստոսի հանդեպ, որը Իր սուրբ ու թանկագին արյունն է թափել իմ նման մեղավորի համար։

Դրանից հետո ես հասկացա, որ անհավատությամբ մեր ամբողջ ընտանիքով չարի ձեռքում ենք եղել, ու ինչ ուզել՝ մեզ հետ արել է, իսկ հայրս էլ անմտորեն վարվելով սրբության Խաչի հետ, սատանայի թիրախ էր դարձել:

Չանցած մի քանի շաբաթ ես էլ ծնկի եկա ու Աստծուն խոս-

[ page 314 ]

տովանեցի իմ մեղավոր վիճակը և խնդրեցի, որ ինձ ների և օգնի մի նոր ու մաքուր կյանքով ապրելու։ Ու փառք Տիրոջը, որ Նա ներելով ինձ՝ ազատեց հաշիշամոլության այդ ախտից, որի ցանցում տառապում են այդքան իմ հասակակիցներ:

ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԻՑ ՏՈՒԺԱԾԻ ՄԱՍԻՆ

Երբ 1988թ. դեկտեմբերյան երկրաշարժից հետո Երևանի բոլոր հիվանդանոցները անդամալույծ ու խեղանդամ վիրավորներով էին լցվել, մենք մի խումբ Եկեղեցասիրաց եղբայրակցության անդամներով այցելում էինք տարբեր հիվանդանոցներ, որ մեր հնարավորությունների չափով օգնենք երկրաշարժից տուժածներին, որովհետև նրանցից մեծ մասը կորցնելով իրենց հարազատներին, նաև հոգևոր մխիթարության կարիք ունեին: Այդ օրը որոշեցինք Երևանյան լճի մոտի հիվանդանոցը այցելել, որտեղ այնքան շատ էին տուժվածները, որ նույնիսկ միջանցքներում էին պառկեցրել: Ու քանի որ դռնից ներս մտնելիս անմիջապես այդ հիվանդներին հանդիպեցինք, հենց նրանց էլ մեկ-մեկ մոտենալով մեր ծառայություններն էինք առաջարկում, որովհետև բուժքույրերը չէին հասցնում բոլորին օգնել: Նման մի հիվանդի մոտեցա, որը այստեղ էր տեղափոխվել նախկին Կիրովականից, երկրաշարժից կորցնելով իր ամբողջ ունեցվացքը, իսկ ընտանիքի անդամները տարբեր աստիճանի վնասվածքներով տեղափոխվել են զանազան հիվանդանոցներ: Ինքն էլ արտաքինից քեֆչի տղամարդ էր երևում, իսկ երբ ուզեցի հոգևոր զրույցի անցնել, իր մասին այդպես էլ վկայեց, ասելով. «Երբ երկրաշարժից տունս փլվեց, քո Աստվածը ինձ չփրկեց, այլ իմ ուտող-խմող ընկերներս եկան ազատեցին: Գնա Աստծու մասին խեղճ ու կրակներին պատմիր, որոնք դրա կարիքը ունեն», ու թիկունքով մեզ շուռ գալով, հասկացրեց, որ հեռանանք իր մոտից: Երբ գնում էինք, եղբայրներից մեկը ասաց. «Այս մարդը չհասկացավ, որ Աստված է իրեն ողորմել, որովհետև երբ ընկերները հանել են իրեն փլատակների տակից, կարող էր միայն մեռած մարմինը գտնել»: Ինչևէ, նման մարդիկ շատ էին հանդիպում, որոնք այս փորձություններից հետո ավելի խստացան Աստծու հանդեպ:

[ page 315 ]

Բայց կային նաև զարմանալի անձեր, որոնք կորցնելով համարյա ամեն ինչ, փոխարենը Աստծուն էին գտել ու ապաշխարությամբ Նրա փրկարար կամքին հանձնվել, մեծ մխիթարություն ստանալով:

Անցան շաբաթներ, մենք չէինք դադարում մեր այցելությունները, որովհետև բացի ապաքինվողներից, կային մարդիկ, որոնք իրենց վերջին օրերն էին ապրում, վերքերի սաստկության պատճառով: Այդպիսիների համար քահանաներ էինք կանչում, որ նրանց Արարիչ Աստծո առաջ կանգնելուց առաջ գոնե վերջին խոստովանությամբ սուրբ Հաղորդություն տա: Եվ շատերի հոգիները անբացատրելի ներքին վկայությամբ կարծես զգում էին, որ իրենց հոգիների փրկության համար Տերը մի վերջին հնարավորություն է տվել, և փղձկալով ու լացով, արցունքների հետ մեկտեղ Հիսուսի սուրբ մարմինն ու արյունն են ճաշակել:

Ահա նման մի օր, այդ վերը նշված հիվանդանոց այցելեցինք, և երբ քահանայի հետ մեկտեղ շրջում էինք պալատից պալատ, որտեղ նա իր քահանայական մեծ Խաչը ձեռքին մոտենում էր հիվանդներին ու աղոթք անում նրանց համար, այնպես եղավ, որ պետք է անցնեինք միջանցքով, որտեղ այդ պահին մեզ ամբարտավանությամբ մերժած այն Կիրովականցի տղամարդն էր նստած: Քահանան էլ չգիտեմ ինչու, քանզի նա անքննելի Աստծո ծառան է, մոտեցավ հենց նրան ու հարցրեց. «Կուզե՞ս քեզ համար էլ աղոթեմ, բայց մինչ պատասխանը կլսեր, իսկույն Խաչը դրեց գլխին ու Նարեկացու բժշկության աղոթքը կարդաց: Ես, որ գիտեի այդ մարդուն, չհասցրեցի քահանային զգուշացնել, որ նա մերժում է Աստծուն, և տեսա, թե ինչպես արհամարհանքով ուսը թափ տվեց Խաչի տակ, այսինքն ասել կուզեր, ինչքան ուզում ես աղոթի, մեկ է Աստված չկա: Ես էլ ի սրտե Տիրոջը խնդրեցի, որ Իր ամենահաղթ Խաչի զորությամբ փշրի այս խեղճ հայորդու կարծրացած սիրտը:

Ու քանի որ արդեն ուշ էր, մի քանի հիվանդների ևս այցելելուց հետո տուն գնացինք: Հաջորդ օրը երեկոյան նորից գնացինք այդ նույն հիվանդանոցը, և ինչպես միշտ միջանցքով անցնելիս, հանկարծ այդ տղամարդը, լոռեցու բարբառով, մեզ հեռվից իր մոտ կանչեց: Մենք զարմացած դրանից, քանի որ

[ page 316 ]

հինգ-վեց շաբաթ է ինչ այստեղ ենք գալիս, բայց ոչ մի անգամ մեզ հետ չէր ուզում խոսել: Տարակուսած իրար նայելով մոտ գնացինք: Նա սիրալիր մեզ հրավիրեց նստելու իր դիմաց, և մի տեսակ ամոթխած խոստովանեց. «Այն Աստծու մասին, որ դուք խոսում էիք, ու Հայր մեր աղոթքն էիք բաժանում, հիմա ինձ շատ տվեք դրանցից, որ պետք է բոլոր իմ ընտանիքի անդամներին ու ընկերներիս ուղարկեմ, որովհետև այս գիշեր հասկացա, որ կենդանի Աստված կա, Որին ես անբան անասունի նման մերժել եմ տարիներով»: Մենք ուրախացած այդ անսպասելի ու հրաշալի փոփոխությունից, հարցրեցինք նրան. «Իսկ ինչպե՞ս հասկացար Աստծո գոյության մասին»: Նա խոստովանեց, որ երեկ երեկոյան, երբ քահանան Խաչը դրեց իր գլխին ու աղոթք կարդաց, նորից սրտի մեջ կարծրասիրտ էր մնացել, մտածելով, թե որ Աստված կա, թող այնպես անի, որ ինքը գոնե այս գիշեր քնի, որովհետև քառասուն օր է, ինչ մտածմունքներից քուն ու դադար չունի, ոչ գիշերը, ոչ էլ ցերեկը»: «Իսկ երբ քահանայի հետ դուք գնացիք, -շարունակում է վկայել նա, -ես ինքս ինձ ասացի. «Այս քանի շաբաթ է քնաբեր դեղերով էլ չեմ կարողանում քնել, ձեր Աստվածը ինչ կարող է անել»: Ու առանց դեղահաբ ընդունելու, անկողնում պառկած, նորից ընկա տանջալի մտածմունքներիս մեջ, բայց քիչ անց ինքս էլ չեմ հիշում, թե ինչպես աչքերս փակվեց, ու բացվեց միայն առավոտյան, երբ մարդիկ արդեն վաղուց արթնացել և միջանցքում անց ու դարձ էին անում: Երբ միտքս վրաս եկավ, զարմացած այդ հրաշքից, հասկացա, որ դա Աստծո գործն էր, ու մի տեսակ ամոթի ու զղջումի ալիք համակեց ինձ, և զգացի իմ մեջ, որ Տիրոջ նկատմամբ ինչքան քարսիրտ եմ եղել, ու որոշեցի հենց որ գաք, ձեզ խնդրեմ որ Աստծո մասին ինձ նորից պատմեք»:

Հիրավի անքննելի են Աստծո գործերը, որը Իր անհուն սիրով կարող է փշրել ամենակարծր սրտերն անգամ:

ՀԱՄՐ ԵՐԵԽԱՅԻ ՀԱՎԱՏԸ

Մի եղբոր հետ գնացինք իր համր աղջկան մանկապարտեզից տուն բերելու։ Միշտ, երբ նման երեխաների համար

[ page 317 ]

հատկացված վայրեր եմ այցելել, սրտիս խորքում մեծ խղճահարություն եմ ապրել, տեսնելով լուռ ու թախծոտ աչքերով այդ երեխաներին։ Երբ ներս մտանք այդ պահին դաստիարակչուհին սենյակում չէր, ու երեխաները լուռ նստած սպասում էին ամենը մեկը իր ծնողին։ Եղբոյր աղջիկը մեզ տեսնելով իսկույն ուրախացած մոտ վազեց, փաթաթվեց հորը ու ինձ էլ ճանաչելով, որովհետև հաճախակի իրենց տանը լինելով աղոթքներ էինք անում, բարյացակամ թուշը դեմ արեց, որ ես էլ համբուրեմ։ Հետո կարծես մի միտք ծագեց նրա մեջ և իսկույն վազեց իր խաղընկերների մոտ ու համրերին հատուկ շարժումներով ինչ-որ բան հասկացրեց։ Նրանք էլ մոտ գալով շրջապատեցին ու լուռ մեզ էին նայում։ Մենք մի պահ չհասկացանք, թե ինչու մոտ եկան, բայց այդ պահին աղջիկը սկսեց եռանդուն հասկացնել, որը մենք քրիստոնյաներ ենք։ Կոմունիստական տարիներին դա խորթ ու օտար մի բան էր շատերի, նույնիսկ մեծերի համար, այդ պատճառով խեղճ երեխաները պլշած նայում էին այդ աղջկա աղոթքի դիրքում պահած թաթիկներին ու ոչինչ չէին հասկանում։ Եվ հանկարծ այդ փոքրիկը երեսին խաչ հանեց ու մեկ-մեկ մեզ մատնացույց անելով նորից աչիկները երկինք հառեց, ձեռքի ափերը իրար հպած։ Եվ ի զարմանս մեզ, երեխաները հասկացան որ խոսքը Հիսուս Աստծո մասին է գնում և դրականորեն գլուխները թափ տվեցին ուրախացած, որ իմացան թե խոսքը ում մասին է։

Մենք զարմացած էինք մնացել Աստծո սիրո և ամենակարողության վրա, որ Իր օրհնյալ Խաչի խորհուրդը նույնիսկ հասցրել է մինչև այդ համր երեխաների սրտերը:

ՋԵՐՄՈՒԿԻ ԱՌՈՂՋԱՐԱՆԻ ԲՈՒԺՔՐՈՋ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մի տարի Ջերմուկի առողջարան գնացի։ Երբ բժշկական քննության համար պետք է հանեի հագիս վերնաշապիկը, այդ պահին բուժքույրը կրծքիս կախված Խաչը նկատելով, չթաքնված արհամարանքով մատնացույց անելով այն, ասաց. «Այս մեր Տիրոջ սպանության գործիքը ինչո՞ւ եք կախել ձեր վզից»։ Իսկույն հասկացա, որ աղանդավորական կրթություն ստացած

[ page 318 ]

հավատացյալ է, գեղջկական անբռնազբոս վարվելաձևով, բայց քաջ գիտենալով նրանց կույր համառությունը, իսկույն չպատասխանեցի, այլ նախապես մտքումս աղոթեցի որ Տերը իրեն օգնի հասկանալու ճշմարտությունը։ Նա էլ օգտվելով իմ լռությունից, անհիմն հպարտությամբ շարունակեց իր խոսքը նախահարձակի տոնով. «Տեսնենք ես ձեզ մեր կողմը կքաշե՞մ, թե՞ դուք ձեր կողմը»: Եվ երբ նա նորից խոսք բաց արեց Խաչի և նրա հանդեպ հավատքի մասին, ես ինչքան կարողացա բացատրեցի ճշմարտությունը, ասելով որ Խաչը իսկապես մահվան գործիք լինելով հանդերձ, նաև Աստծո սիրո նշանն է մեր հանդեպ, քանի որ դրանով պարտվեց սատանան, ու մենք ազատվեցինք գերությունից։ Եվ բնական էր, որ իմ այս խոսքը իսկույն չընկալվեր, այդ պատճառով սառնությամբ լսվեց դրանք։ Անցան բուժման համար նախատեսված օրերը, մենք հաճախակի հանդիպելով, երբեմն զրուցում էինք հավատքի թեմաներով։

Բայց երբ նախավերջին օրը ինձ տեսավ, նորից Խաչի մասին խոսակցություն բացեց։ Ես նախկին ասածիս վրա էլի մի քանի օրինակ բերելով, ասացի. «Եթե ուզում ես ճշմարտությունը իմանալ, ապա աղոթիր խաչյալ Տիրոջը ու Նա քեզ կօգնի որ իր Խաչի խորհուրդը հասկանաս»։ Բայց մեր խոսակցության ժամանակ նրա դեմքին հանկարծ ի հակառակ իր համարձակ ու հանդուգն բնավորությանը, այլայլության նշաններ տեսա, որի թաքնված պատճառը քիչ հետո ինքը խոստովանեց, կարծես ինքն իրեն, բայց բարձրաձայն ասելով. «Ահա՜ թե ինչու էր սիրտս այդքան անհանգիստ»: Այդպես էլ բաժանվեցինք այդ երեկո, ու հաջորդ օրը երբ պատրաստվում էի ետ վերադառնալ, հանկարծ այդ բուժքույրը անսպասելի առջևս ելավ, ու մի տեսակ հայտնագործություն արածի հայացքով մոտենալով ասաց. «Այս գիշեր Տերը ինձ հասկացրեց Իր Խաչի կարևորության մասին, ես էլ առավոտ շուտ գնացի այն կնոջ մոտ, որին մեր կնունքի խաչերը վաճառել էի որպես ոսկու ջարդոն։ Նա այն ժամանակ ինձանից գնելիս նույնիսկ հարցրեց. «Իսկ դու չէ՞ս վախենում կնունքի մեռոնած խաչերը վաճառելուց»։ Ես էլ պատասխանեցի որ ոչ,

[ page 319 ]

որովհետև Քրիստոսի Խաչը ընդամենը մահվան գործիք է եղել Նրան սպանելու համար։ Ահա անցել է ամիսներ այդ օրվանից, բայց հավատքի այդ խումբը որտեղ ես հաճախում էի Տիրոջ խոսքը լսելու, անընդհատ կրկնում էին Խաչի անկարևորության մասին, բայց սիրտս մի տեսակ տխուր հանդիմանում էր իմ արածի համար, ու կարծես թե այդ օրվանից տանս «բարաքյաթը» գնացել էր։ Ու անցած երեկո երբ մեր խոսակցությունից հետո աղոթեցի, Տերը զարմանալի ձևով ինձ հասկացրեց Խաչի թանկագին ու փրկարար խորհուրդը։ Ես էլ առավոտ շուտ վազեցի այն կնոջ մոտ, ում վաճառել էի խաչերը։ Նա ինձ տեսնելով, դեռ բերանս չբացած, իսկույն ասաց. «Խաչերի հետևի՞ց էս եկել, ա՛ռ տար, ես էլ եմ անհանգիստ դարձել այդ օրվանից»։ Ու չնայած այդ պահին դրամ չունեի, որ ետ գնեի, բայց նա հոժարությամբ վերադարձրեց խաչերը ասելով. «Երբ փող կունենաս այդ ժամանակ էլ բեր, միայն թե խաչերը տնիցս տար, որովհետև դրանք վերցնելու օրվանից ոնց որ փշերի վրա լինեմ»։ Այդ խոստովանությունը լսելիս հիշեցի Հին Կտակարանի այն դեպքը, երբ փղշտացիները իսրայելացիներին հաղթելով, Տիրոջ ուխտի տապանակը գերի վերցրին ու տարան Ազովտոս ու դրեցին իրենց Դագոն չաստծո մեհյանում: Եվ երբ առավոտյան այնտեղ մտան, սարսափած տեսան, որ իրենց պաշտած աստվածը ճշմարիտ Աստծո տապանակի առջև փռված, ընկած է: Այդ պատահականություն համարելով, նորից իրենց կուռքը կանգնեցրին իր տեղը, բայց հաջորդ օրը Դագոնը կոտրտված գլխով ու թաթերով, ընկած էր դռան սեմին: Դրանից հետո Աստված Ազովտոսի բոլոր սահմաններում մարդկանց ու անասուններին զարկեց զանազան ուռուցքներով ու հարվածներով, մինչև որ փղշտացիները սարսափած հետ են վերադարձնում Աստծո Տապանակը իսրայելացիներին. (Ա. Թագ. 5):

Բուժքույրը Խաչի մասին այդ սքանչելի վկայությունից հետո, երբ շնորհակալություն հայտնեց իրեն օգնելու համար, ես պատասխանեցի. «Օրհնյալ լինի մեր Տերը, որ լուսավորում է բոլորիս խավարած սրտերը և միայն Նրան է արժանի գոհություն ու փառք տալ ամեն բանի, մանավանդ Իր ամենահաղթ Խաչի զորության համար»։

[ page 320 ]

ՀՈԳԵԿԱՆ ՀԻՎԱՆԴԻ ԴԵՊՔԸ

Տարիներ առաջ, երբ Մոսկվան ջրի ճամփա էր շատերի համար, ինձ էլ աշխատավայրից 15 օրով գործուղեցին կատարելագործման դասընթացների, որոնք տևում էին մինչև կեսօր, որից հետո ազատ էինք։ Դեռ մեկնելուց առաջ, ծանոթ մեծահասակ մի քույր նամակ տվեց՝ մեջը քսան ռուբլի փող, որ հանձնեմ Մոսկվայի հիվանդանոցներից մեկում պառկած իր եղբոր տղային։ Ես էլ ազատ լինելով՝ որոշեցի չուշացնել այդ գործը, որից հետո իմ անձնական գործերով պետք է զբաղվեի։ Հասցեով գնացի գտա, երբ մուտքի ցուցանակը կարդացի, հասկացա, որ դա հոգեբուժական հիվանդանոց է։ Չգիտեմ ինչու, ներքին անհանգստություն սողոսկեց իմ մեջ, որը ավելի սաստակացավ, երբ ներս մտա։ Դա ոչ թե մի առանձին հիվանդանոցային շենք էր, այլ մի ամբողջ քաղաք-հիվանդանոց՝ բարձր պարիսպներով շրջափակված, երեք հարկանի մեծ շենքերով, մեջտեղում պուրակ՝ իր սաղարթախիտ ծառուղիներով ու նստարաններով. նույնիսկ սեփական գերեզմանոց կար ներսում։ Բայց ավելի ճնշող էին այնտեղի բնակիչները, որոնք միապաղաղ գորշ հագուստներով, կամ աննպատակ քայլում էին հետ ու առաջ, կամ վերացած հայացքներով կանգնած էին խմբով, կամ միայնակ։ Մեծ մասամբ անխոս էին, իսկ երբ մի խմբի մոտով պետք է անցնեի, որ գտնեի փնտրածս շենքը, նրանցից մեկը ինձանից երկու կոպեկ ուզեց, երբ տվեցի, այնքան էր ուրախացել, կարծես ստացածը առնվազն ոսկեդրամ էր։ Բոլորի դեմքերը այնպիսի արտահայտություն ունեին, որ կարծես թե իրենք պատահաբար այստեղ հայտնվելով հիմա չգիտեն թե ինչ անեն: Այդպես անցնում էի այդ մարդկանց միջով, որոնք նայում էին ինձ, որպես թե հեռու մոլորակից եկած մեկի։ Այդ ճնշող մթնոլորտը մինչև մարդու հոգին էր թափանցում, մանավանդ հինգ րոպե առաջ քաղաքի եռուզեռի մեջ էիր, իսկ քիչ հետո՝ այս կիսագերեզմանային տարօրինակ լռության մեջ։ Ինձ այնպես էր թվում, որ ռուս հայտնի գրող Բուլգակովի «Վարպետն ու Մարգարիտը» գործը այստեղ է գրվել։ Ինչևէ, մտքումս աղոթելով ու Հիսուսի անունը տալով՝ գնացի գտա փնտրածս շենքը՝ և իմ ուզած հիվանդին խնդրեցի կանչել։ Հեր-

[ page 321 ]

թապահ բժիշկները պատասխանեցին, որ նրան, ու էլի մի հայ հիվանդի, թույլ են տվել գնալ մոտիկ կրպակից ծխախոտ գնելու։ Դրսում՝ շքամուտքի մոտ, մեկ ժամից ավելի սպասելիս, ինչպիսի այցելու ասես չտեսա, որոնք եկել էին իրենց հարազատների մոտ։ Մանավանդ սրտաճմլիկ էր բարձրաստիճան, հաղթահասակ մի ծովային սպայի ու իր թերամիտ երեխայի հանդիպումը։ Հայրը ամեն գնով ուզում էր մեղմացնել երեխայի ծանր վիճակը՝ թանկարժեք մրգեր և ուտելիքներ հյուրասիրելով։ Իսկ երեխան, ամբողջ էությամբ տարված լինելով ուտելիքներով, բոլորովին ուշադրություն չէր դարձնում, և ոչ մի ձևով չէր պատասխանում հոր գուրգուրանքներին, որը քնքշալից սիրով շոյում էր տղայի գլուխը, ծոծրակը՝ տխուր, շատ տխուր աչքերով ուշադիր զննելով նրան, ու կարծես թե այդ զավակը հոր մեղքերի հետևանքը կրող քավության նոխազը լիներ։ Ու այդ ժամանակ մտածեցի, թե ինչքան նման է այս տեսարանը Աստծո և արտաքինից առողջ մարդկանց միջև եղած հարաբերությանը, երբ մեր երկնավոր Հայրը գորովալից սիրով Իր անհուն սերն է հաղորդում մեզ՝ մեղքով վարակված հիվանդներիս, նույնիսկ Իր Միածնին զոհելով, բայց մենք այս մտագար երեխայի նման անտարբեր լինելով այդ սիրո զեղումներին, միայն զբաղված ենք մեր մարմնավոր հաճույքներով։

Երբ վերջապես երևացին հայրենակից հիվանդները, տեսքներից իսկույն հասկացա, որ հայեր են, մոտեցա, բարևեցի երկուսին էլ ու տվեցի նամակը՝ փողի հետ միասին։ Նրանց վերացած ու անտարբեր հայացքներում, որ ի վերջո հայրենիքից մարդ է եկել, լուր է բերել, կամ նման մի սովորական մարդկային զգացում, բացակայում էր իսպառ։ Եվ հենց այնպես, սառնորեն վերցնելով նամակը՝ կիսաշնորհակալության մի խոսք ասացին ու բարձրացան վերև: Մի տեսակ հիասթափվեցի, որ ժամանակ չտվեցին զրուցելու, որովհետև մտքումս դրել էի Աստծո մասին խոսք ասել, որովհետև նման վիճակից միայն Հիսուս Քրիստոսի զորությունը կարող էր նրանց ազատել։

Տրտմած այնտեղից հեռացա ու որոշեցի այլևս չգալ, որովհետև անիմաստ էի տեսնում հետագա այցելությունները։

Անցավ մի քանի օր, մեր դասընթացները իրենց հունով գնում էին։ Մոսկվան իր բազմազան ցուցահանդեսներով ու այլ

[ page 322 ]

տեսարժան վայրերով կլանում էր օրվա մնացած ժամերը։ Բայց միաժամանակ սրտումս ինչ-որ անհանգստություն կար, կարծես թե մի աներևույթ զորություն ինձ մղում էր նորից դեպի հիվանդանոց գնալ։ Բայց միտքս ասում էր, որ քեզ այնտեղ մերժեցին, անգամ մի քանի բառ չլսեցին, էլ ինչ գործ ունես այնտեղ, բայց հոգիս անբացատրելիորեն ձգտում էր դեպի այնտեղ։ Էլի մի քանի օր ներքին պայքարից հոգնած, վերջապես որոշեցի նորից այցելել հայրենակիցներիս։ Բայց այնպես եղավ, որ այդ օրը դասերը սովորականից ավելի երկար տևեցին, ու մինչև տեղ հասա, արդեն երեկո էր։ Քայլում էի այդ՝ մինչև հոգիդ սողոսկող և ճնշող պուրակով ու մտածում ինքս ինձ, թե այս ի՞նչ զորություն է, որ այս օտար քաղաքում, այս ուշ ժամին, այս տարօրինակ վայրն է ինձ բերել։ Երբ գտա արդեն ծանոթ շենքը, ի հիասթափություն ինձ, մուտքի դռներն արդեն փակ էին։ Անհույս սեղմեցի զանգի կոճակը, ու մի քանի րոպե հետո ճռնչացին վերելակի երկաթե դռները, և մուտքի մոտ երևաց հաղթամարմին ու կոպտահայացք մի ռուս կին։ Նա զարմացած ու խոժոռ նայեց ինձ, և հարցրեց, թե ի՞նչ եմ ուզում այս ուշ ժամին։ Ասացի, որ հեռվից եմ եկել հայրենակցիս տեսնելու, և տվեցի անուն, ազգանունը։ Այդ ծանր ու բետոնի նման խիստ հայացքից, ու կանգնած անհողդողդ դիրքից ոչ մի ներս սողոսկելու հույս իսկ չունեի։ Բայց մի քանի վայրկյան մտորելուց հետո, այդ նույն զորությունը, որ ինձ բերել էր մինչև այստեղ, նրան էլ համոզեց, որ ինձ ներս թողնի, և նա նույն վերելակով ինձ վեր ուղեկցեց, որովհետև հիվանդները երրորդ հարկում էին ապրում։ Երբ միջանցքում կանգնած սպասում էի, սրտումս աղոթեցի ու խնդրեցի, որ Տերը Ինքը օգնի խոսելու Իր փրկարար զորության մասին, ու վերացնի բոլոր պատնեշները։

Վերջապես դուրս թողեցին հայրենակից հիվանդին։ Նա սկզբում զարմացել էր, որ այս ուշ և անթույլատրելի ժամին մարդ է եկել իր մոտ, բայց երբ տեսավ ես եմ, այնպիսի մի ուրախություն հայտնվեց իր դեմքին, որ ես շատ զարմացա այդ հրաշք փոփոխությունից, որ տեղի էր ունեցել նրա հետ, այդ մի քանի օրվա մեջ։ Նա մեծ ջերմությամբ ողջագուրվեց ինձ հետ, և բարձրաձայն ասաց. «Փա՜ռք Աստծուն, որ աղոթքս լսեց և քեզ այստեղ բերեց»։ Ես զարմացած հարցրեցի. «Բայց չէ՞ որ

[ page 323 ]

ինքդ այն ժամանակ չուզեցիր խոսել ինձ հետ»։ Նա պատասխանի փոխարեն պատմեց հետևալը. «Այն օրը, երբ դու եկար ու նամակը բերեցիր, իսկապես չէի ուզում խոսել, որովհետև անտարբեր ու անհույս մի դեպրեսիվ վիճակում էի։ Այս էլ արդեն քանի տարի է հիվանդանոցից հիվանդանոց են ինձ տանում, և բոլոր ջանքերը իզուր են։ Ընտանիք ունեմ Երևանում, երեխաներ, բայց որպես անհույս հիվանդ բերել, թողել են այստեղ։ Եվ երբ տեսա իմ նման տասնյակ հիվանդների, որոնք տարիներով տառապում են առանց բժշկվելու, հասկացա, որ մինչև կյանքիս վերջը ես էլ նրանց նման պետք է լինեմ, որպես անպետք մի էակ հասարակության համար։ Այդ պատճառով ամեն ինչից ու ամենքից հիասթափված էի, բայց քո գնալուց հետո, այդ նույն գիշերը, հանկարծ երազումս տեսա սուրբ Գևորգին, որը երևաց իր ձիու վրա նստած, մի ձեռքում նիզակը, իսկ մյուս ձեռքում՝ մի գեղեցիկ Խաչ, մեջտեղում՝ ժամացույց։ Ես զարմացած տեսածից, թե՛ ուրախացա, և թե՛վախեցա, որովհետև նրա հայացքում հանդիմանություն կար։ Ու նա ինձ այսպես ասաց. «Ինչո՞ւ դու ժամանակ չտվեցիր խոսելու քեզ մոտ ուղարկված ծառային» (մեղա՜, մեղա՜, անպիտանիս)։ Ու մտրակելով ձին՝ իսկույն երկինք վերացավ։

Ես էլ վախեցած սկսեցի աղոթել ու աղաչել Աստծուն, որ նորից քեզ ուղարկի այստեղ, ու արդեն քանի օր անդադար խնդրում եմ այդ մասին։ Ու փառք Տիրոջը, որ ահա քեզ բերել է այստեղ, հիմա ասա՛ այն, ինչ որ պետք է ինձ ասեիր։ Ես կարկամած այդ պատմությունից, որ իմ նման եղկելի նվաստին ծառա են համարում, ժամանակի սղության պատճառով միայն կարողացա իրեն հաղորդել, որ Հիսուսը Իր ամենակարող զորությունով մեզ ազատել է սատանայի կապանքներից, այժմ եթե նա էլ հավատա ու խնդրի, իրեն էլ կարող է ազատել այս կապանքներից։ Նա լսեց ուշադրությամբ, իսկ վերջում ասաց, որ իրեն անհանգստացնում է մի անբացատրելի վախ, որը, երբ նոպայի նման սկսվում է մոտը, ապա սրտի աշխատանքը հասնում է աներևակայելի արագության, և ամբողջ մարմինը ջղագարության մեջ է ընկնում, սառը քրտինք է սկսվում, ու դրանից կարծես դառնում է ներվերի մի կծիկ։ Եվ մինչև չեն սրսկում, այդ վիճակից չի կարողանում ազատվել։

[ page 324 ]

Այդ պահին հերթապահ քույրը դուրս եկավ, որ ներս տանի նրան, ես միայն կարողացա վերջին պահին հասցնել ասել. «Հիսուսը ասել է մեզ՝ մի՛ վախեցեք, Ես հաղթեցի՛ աշխարհին»։ Ու հիվանդին ներս տանելով, փակեցին դռները։ Շնորհակալություն հայտնելով մռայլադեմ վերելակավարուհի պահակին՝ դուրս եկա մութ ծառուղի։

Ճանապարհը մինչև ելք բավականին երկար էր, լսածիս մասին մտորելու ժամանակ շատ կար։ Լապտերները հազիվ էին կարողանում սաղարթների միջից լուսավորել պողպատափայլ ձգվող օձագալար ծառուղին։ Գնում էի այդ՝ արդեն ամայի ու չարագուշակ լռությամբ ներծծված ճանապարհով, նայում հրեշանման գորշ շենքերին, որոնց որովայններում հարյուրավոր մարդիկ են տառապում, ու մտածում, թե քանի՜, քանի՜ հոգիներ կան այս աղոտ ու դեղնավուն լույսով լուսավորված պատուհաններից ներս, որոնք չգիտեն Աստծո փրկարար լուրի մասին, կամ քանիսներն են անմտորեն մերժել իրենց հոգիների ազատության ավետիսը։ Իսկ երբ անցնում էի իրար նման բետոնե պարզ սալիկներով կանգնած չարագույժ գերեզմանաքարերի մոտով, որոնք առանց սովորական ռուսական խաչերի էին, կարծես այնտեղից դժոխքի ու մահվան թագավորության սառնություն փչեց՝ սարսռեցնելով իմ հոգին ևս։ Բայց հիշեցի Հիսուսի այն խոսքը, որ քիչ առաջ ասել էի հայրենակցիս. «Մի՛ վախեցիր...»։ Եվ հոգիս աղոթքով ցնծաց. «Փա՜ռք Քեզ մեր հաղթող Տեր, որ Քո լույս հարության զորությամբ հաղթել ես խավարի իշխանին ու նրա բոլոր դիվական զորություններին։ Այստեղ տառապող այս խեղճ, հիվանդ արարածներին էլ քո իմացած ձևով այցելի՛ր ու ազատի՛ր սատանայի ու մահվան կապանքներից»։

Հաջորդ օրը շաբաթ էր, դասերից ազատ էինք։ Մոսկվան իր զանազան հետաքրքրական վայրերով հրապուրում էր, բայց նորից ներքին մղումով այցելության գնացի հոգեբուժարան։ Երբ կանչեցին հայրենակցիս, նա արդեն իմանալով, որ ես եմ, դուրս գալով միջանցք ու դեռ կարգին չբարևած՝ ուրախություն ճառագող դեմքով ասաց. «Գիտե՞ս ինչ պատահեց այս գիշեր։ Երբ քեզ հետ տեսակցությունից հետո գնացի քնելու, մտածելով ասածներիդ վրա, զարմանալիորեն շուտ փակվեցին աչքերս։

[ page 325 ]

Բայց դեռ մի քանի ժամ չէր անցել, հանկարծ այն մյուս գյումրեցի հայրենակցիս նոպան բռնեց ու տեղում վեր-վեր թռչելով, գոռում էր ու տնքում։ Ընդհանրապես այդ պահին սենյակում պառկած այն հիվանդները, քանի որ տասից ավել մարդիկ ենք քնում նույն տեղում, եթե քնաբերով շշմած չեն ու հանկարծ արթնանում են այդ ձայներից, նրանք էլ են վախից ընկնում ամեն մեկը իր հիվանդության նոպայի մեջ, և ամբողջ հիվանդասենյակը վերածվում է մի դժոխային վայրի։ Երբ ես առաջինը լսեցի գյումրեցու ձայնը, վախից մի պահ կծկվեցի, որ հիմա իմ մոտ էլ կսկսվի նոպան, ինչպես եղել է մի քանի անգամ, բայց հանկարծ այդ պահին հիշեցի Հիսուսի խոսքը, որ ասել է. «Մի՛ վախեցեք...», ու զարմանալի զորություն եկավ վրաս ու ես չվախեցա, այլ հանգիստ վեր կացա, գնացի քույրերի սենյակը ու կանչեցի, որ սրսկեն հիվանդին։ Ու մի տաս րոպե չէր անցել նա խաղաղվեց, ու բոլորս քնեցինք հանգիստ։

Առավոտյան, երբ արթնացանք, ու ես վերհիշեցի գիշերվա կատարվածը, ուրախությունից փառք տվեցի Աստծուն, որ ինձ Իր ողորմությամբ պահեց այս գիշեր։ Հիմա ես համոզված եմ, որ կբժշկվեմ, բայց, ասա՛, այժմ ի՞նչ պետք է անեմ դրա համար։ Ես պատասխանեցի, որ Տերը բոլոր մարդկանց ասել է, որ պետք է ապաշխարել, այսինքն՝ մեղքերի խոստովանություն անել զղջումով, որովհետև մեր մեղքերն են, որ մեզ տանում են սատանայի ցանցը գցում, և արգելափակում դժբախտությունների ու հիվանդությունների կապանքներում։

Այս մեր խոսակցությունը տեղի էր ունենում «Կարմիր անկյուն» կոչվող սենյակում, որտեղ այն ժամանակներում դեռ պատերին փակցնում էին կոմունիստ անաստվածների, ու նրանց մոլորված առաջնորդների պատկերները։ Եվ այդ սենյակում երևի վաղուց նման խոսքեր չէին լսել, մանավանդ որ հայրենակիցս Հիսուսի անունը տալով ու խաչակնքելով՝ վայելում էր Տիրոջ հաղթությունը սատանայի կապանքների ու նրա զորությունների դեմ։ Հետո ասացի նրան, որ գյումրեցուն էլ կանչի, որ նրան էլ ասենք Հիսուսի փրկության ավետիսը։ Ու երբ եկավ, մի քանի բառ դեռ չասած, նա անտարբեր ու սառած հայացքով լսելով, ձեռքը թափ տվեց ու հեռացավ մեզանից։ Տխուր էր այդ տեսարանը, բայց Տերը մեզ ազատ կամք տալով՝ երբեք չի բռնանում

[ page 326 ]

Իրեն դառնալու հավատքի հարցում։ Ինձ այնպես է թվում, որ հավատքի ազատությունը այն միակ ձևն է, որ լիովին արտահայտում է մարդու աստվածային նմանությունը, որ ի սկզբանե կար Ադամի մեջ։

Ինչևէ, երկար զրուցելուց հետո պետք է արդեն բաժանվեինք, ասացի, որ վաղը կիրակի է, ու ես գնալու եմ Վագանկովեան (Վահանյան) գերեզմանոցում գտնվող մեր հայկական միակ եկեղեցին՝ սուրբ պատարագին մասնակցելու, եթե ուզում է, կարող եմ գալ նրա հետևից, որ միասին գնանք, որովհետև խոստովանությունն ու Սուրբ Հաղորդությունը բժշկում է թե՛ հոգին, թե՛ մարմինը։ Նա երկմտելով ասաց, որ ինքը հասարակական տրանսպորտ, մանավանդ մետրոյի գնացք չի կարողանում նստել, որովհետև վախի նոպան իսկույն բռնում է, իսկ մարդաշատ տեղերում ընդհանրապես չի կարողանում լինել։ Ես չգիտեի, ինչ պատասխանել, բայց աղոթում էի սրտումս, որ Տերը՝ Ինքը այս կարևոր հարցը կարգավորի։ Ու չանցած մի քանի րոպե՝ նա հանկարծ, կարծես ինքն իրեն ասաց. «Էլ ինչի՞ց եմ վախենում, չէ՞ որ Հիսուսը հաղթել է չարին»։ Ու վճռականորեն ասաց, որ վաղը առավոտյան անպայման ես գամ, որ իրեն էլ եկեղեցի ուղեկցեմ։

Հաջորդ օրվա իրադարձությունները պետք է շրջադարձային լինեին, այդ պատճառով սպասելի էր չարի ամեն մի հարձակում՝ այն էլ չսպասածդ ժամին։ Այդպես էլ եղավ. քանի դեռ տրամվայ էինք նստել մինչև մետրո, հիվանդը հեշտությամբ հաղթահարեց հոգեբանական այդ առաջին արգելքը, բայց երբ իջանք գետնի տակ, նա սկսեց լարվել փակ միջավայրի ճնշումից։ Ես անդադար աղոթքով Հիսուսի անունն էի տալիս, որ Իր զորությամբ ամեն հարց կարգավորի։ Իսկ երբ պետք է մի կայարանից մյուսը անցում կատարեինք, հենց այդ ժամանակ ինձ համար մի տարօրինակ վիճակի մեջ ընկանք, և չէինք կարողանում գտնել մեր ուզած կայարանը։ Ըստ նկարված սխեմայի կարծես թե ամեն բան պարզ էր, բայց երբ գնում էինք այդ ուղղությամբ, դուրս էինք գալիս բոլորովին ուրիշ մի կայարան։ Այդպես փորձեցինք երկու անգամ, երկու անգամն էլ սխալվեցինք։ Այդպիսի դեպք առաջին անգամ էր ինձ հետ կատարվում, որովհետև տասնյակ անգամ Մոսկվա այցելելիս հեշտությամբ եմ կողմնորոշվել: Կարծես հակառակի պես միշտ մարդաշատ այս տեղանքում այդ պահին

[ page 327 ]

հատ ու կենտ մարդիկ էին անցնում, իսկ ում որ հարցնում էի մեր ուզած կայարանի մասին, կամ չէին իմանում, կամ էլ առանց պատասխանելու ձեռքերը թափ տալով անցնում էին: Հասկացա, որ սա չարի պատրանքներից է, և միայն Տերը կարող է մեզ օգնել դուրս գալու այս որոգայթից։ Հայրենակից հիվանդը սկսեց տագնապել։ Ես, որ թևը մտած կողքով քայլում էի, զգացի, որ մարմինն անբնականորեն պրկվում է, իսկ երեսը հետզհետե սփրթնում լարվածությունից։ Հենց այնտեղ՝ մետրոյի կայարանների խաչմերուկում կանգնած, խաչակնքեցի ու Հիսուս Քրիստոսին բարձրաձայն օգնության կանչեցի։ Մեզ շրջապատած դիվական լարվածությունը զգալիորեն թուլացավ, իսկ քիչ անց գտանք մեր ուզած կայարանամատույցը։

Երբ վերջապես դուրս եկանք լույս աշխարհ, ուղեկցիս վիճակը քիչ թե շատ բարվոք էր։ Բայց քայլելով դեպի եկեղեցի, ճանապարհին պետք է անցնեինք շուկայի միջով։ Այդտեղի մարդաշատությունից, հանկարծ նա կարծես թշնամու բանակի հանդիպած լիներ, այնպիսի տագնապալից արտահայտություն հայտնվեց դեմքին։ Բայց աղոթքով, համոզելով, համարյա թե զոռով առաջ էի հրում նրան, որովհետև գիտեի, որ միայն եկեղեցում կխաղաղվի։ Երբ արդեն մտանք գերեզմանոցի ծառուղին, ու երևաց աղյուսաշեն եկեղեցին, կարծես թե երկուսիս համար էլ փրկության Նոյան տապան լիներ այն։ Ու լարվածությունից համարյա թե քրտինքի մեջ ողողված՝ ներս ընկանք եկեղեցու պատերից ներս։ Բազում անգամներ եմ տարբեր եկեղեցիներում եղել, բայց հավատացնում եմ, որ այս անգամ շատ նման էր մահաբեր կրակից դեպի ապահով հանգրվան հասնելուն։

Ներսի նկարների պարզ ու հարազատ դեմքերը, Հիսուսի խաչելության պատկերը, մոմերի մեղմ ճրթճթոցները, ամենահոգեպարար երաժշտության նման էր։ Դեռ վաղ էր, ու քահանան չկար, բայց երգեհոնահարը ժամանակից շուտ եկել ու հայկական շարականների երաժշտություն էր նվագում, որը մեր անհանգիստ հոգիների համար զովացուցիչ ցողի էր նման։ Մի կես ժամ այդպես անխոս նստեցինք հրեշտակների այդ քաղցրահունչ ներկայության միջավայրում, մինչև որ եկավ քահանան։ Մոտեցանք և խնդրեցինք, որ մեզ թույլ տա խոստովանության, որպեսզի պատարագի վերջում սուրբ Հաղորդություն ընդունենք։ Նա մեզ ուղեկցեց կող-

[ page 328 ]

քի սենյակներից մեկը, և երբ ծնկի եկանք խոստովանության համար, այդ պահին քահանային կանչեցին, նա էլ ձեռքի արծաթե Խաչը թողնելով սեղանին, դուրս եկավ։ Մի պահ լռության մեջ էինք, հանկարծ հիվանդի աչքը ընկավ Խաչին, նա երկյուղածությամբ, բայց վճռականորեն, ձեռքը մեկնեց, վերցրեց Խաչը և անձկությամբ, ու կարծես երկար կարոտով, ագահաբար համբուրեց այն, և դրեց ճակատին ու կիսաձայն աղոթք մրմնջաց։ Այդ պահին, նայելով, թե ինչ կաթոգին է նա համբուրում Խաչը, սրտիս մեջ հաստատ հավատացի, որ հասավ նրա բժշկության ժամը։ Իսկ երբ քահանան նորից ներս մտավ, կատարեց խոստովանության կարգը, որից հետո Պատարագի ընթացքում հաղորդվեցինք։ Դրանից հետո նորից նստեցինք եկեղեցու սրահի վերջում դրված աթոռներին ու չէինք ուզում դուրս գալ այս փրկության տապանից։ Հետո նա վեր կացավ, մոտեցավ մոմավաճառին, գնեց ամենաթանկագին մոմերից երկու հատ, մեկը տվեց ինձ, մյուսը տարավ ու վառեց խաչված Հիսուսի պատկերի առջև, ի նշան երախտագիտության մեր Տիրոջը Իր թանկագին փրկության համար։

Երբ դուրս եկանք եկեղեցուց, մեզ հատկացված ժամանակը արդեն սպառվել էր։ Նա, ինչպես առողջ մարդիկ են անում, մի տաքսի կանգնեցրեց և առանց վախենալու, մենակ նստեց, ու ինձ հետ ողջագուրվելով եղբայրաբար ցտեսություն ասելով՝ գնաց։ Մեզ երկուսիս էլ այնպես էր թվում, որ այս մի քանի օրվա ընթացքում նորից կհանդիպենք, բայց այդպես չեղավ։

Անցավ երևի կես տարի, ծանոթներից լսեցի, որ նա արդեն բժշկված Երևան է վերադարձել։ Իսկ երբ մի օր սուրբ Գևորգ եկեղեցում նրան տեսա Պատարագի ժամանակ, գոհության ու փառաբանության աղոթք ելավ հոգուցս առ Աստված, որ Իր զարմանահրաշ զորությամբ ազատել է եղբորս և հայրենիք ու իր ընտանիքի գիրկն է հասցրել, ի նշան բոլորիս, որ Տիրոջ ամենակարող սիրո համար ոչ մի անհնարին բան չկա։

ԽԱՉԸ ԸՆԴԴԵՄ ԿԱՇՊԻՐՈՎՍԿՈՒ

Երբ այն դժնդակ, մութ ու ցուրտ տարիներին լսեցինք, որ Կաշպիրովսկին ուզում է սեանսներ կազմակերպել Երևանի սպորտային համալիրի դահլիճում, որոշեցինք մենք նույնպես

[ page 329 ]

«արժանավայել» դիմավորել նրան, քանզի համոզված էինք, որ նրա զորությունը Աստծուց չէ։ Գնեցինք մի քանի տոմս, որից մեկը մեր Առաքելական Եկեղեցու քահանայի համար, որը սիրով համաձայնվեց գալ։ Բայց որպեսզի մարդկանց ուշադրությունը չգրավի, ու մարդիկ չկարծեն թե քահանան էլ է հավատում և ընդունում Կաշպիրովսկուն, նա եկել էր քաղաքացիական հագուստով, բայց հետը վերցրել էր Խաչն ու Ավետարանը։

Երբ սկսվեց, այսպես ասած, «բժշկության» սեանսը, և մարդիկ գերբնական զորության տակ քնած էին, հավատքով ու միամտաբար իրենց հոգիները բացելով չար ուժերի դեմ, մենք, մի քանի քրիստոնյա եղբայրներով կանգնած դահլիճի աջ կողմում, աղոթում էինք Հիսուս Քրիստոսին, որ նա քանդի և բացահայտի այդ զորության աղբյուրը։

Ու երբ Կաշպիրովսկին ներս մտավ դահլիճ, նախ կատարեց իր առաջին հոգեբանական քայլը դահլիճում նստած խեղճ հիվանդների համար։ Այդ օրերին Երևանում բավականին ցուրտ էր, իսկ համալիրը, բնական է, որ չէր ջեռուցվում, որովհետև լույս չունեինք, ու մարդիկ նույնիսկ վերարկուներով էին մրսում նստած տեղերում։ Իսկ Կաշպիրովսկին, որ ընդամենը մի բարակ ու կարճաթև վերնաշապիկ էր հագել, որ մարդիկ համոզվեն որ ինքը իսկապես «գերբնական» զորություն ունի, նա բարձրացնելով հագուստը ու ցույց տվեց, որ վերնաշապիկի տակ ոչ մի բան չունի հագած։ Իսկապես միայն մերկ մարմինն էր, վարդագույն, ճարպոտ ու առողջ՝ մորթվելու պատրաստ խոճկորի նման։ Եվ երբ այդպիսի հոգեբանական մի քանի մեթոդներով նա իշխեց մարդկանց վրա, հետո առաջարկեց, որ ավելի հարմար տեղավորվեն բազկաթոռներում, որովհետև պետք է շուտով քաղցր ու երազային թմբիրի մեջ ընկնեն։ Եվ խոսափողը ձեռքին, ինչ-որ բառեր շշնջալով, շրջում էր քնածների շարքերում, հանկարծ տեսավ, որ մի քանի հոգի, չեն քնել, այլ ինչ-որ գրքեր ձեռքերին՝ կանգնած են դահլիճի մի կողմում։ Սկսեց մոտենալ մեզ, հանկարծ մեր կրտսեր եղբայրներից մեկը Խաչով Ավետարանը բարձրացրեց ու նրա վրա Խաչ հանեց։ Ես այդ պահին ուշադիր նայում էի Կաշպիրովսկու դեմքին, որը մինչ այդ կարծես սառը հայացք ուներ, հանկարծ դրանք արտասովոր փայլ ստացան, ու ես նմանեցրի դրանք այն վիշապի աչքերին, որ նապաստակ է տեսել։ Հրացայտ աչքերով նա փորձեց շրջանցել առաջին շար-

[ page 330 ]

քը, որ մոտենա այդ եղբորը, հանկարծ նրա ճանապարհին կանգնեց Տիրոջ քահանան, որը իշխանություն ունեցողի պես ձեռքի Խաչով խաչակնքեց Կաշպիրովսկուն, և այդպես էլ Խաչը առաջ պարզած կանգնեց նրա ճանապարհին։ Հանկարծ, ի զարմանս ինձ, և իհարկե նաև բոլորիս, մինչ այդ զայրացած Կաշպիրովսկին, մի տեսակ խեղճացավ, ու դերը փոխվելով, ինքը նապաստակի վերածվեց, և մոտեցա՜վ, մոտեցա՜վ ու..., խոնարհվելով համբուրեց քահանայի պարզած Խաչը։ Այդ պահին մենք ես չգիտեմ ինչպես, հասկացա, որ նրա ամբողջ դիվական զորությունը շանթարգելի նման անցավ Խաչով ու ոչնչացավ։

Հետո նա, մոռացած դահլիճում քնած մարդկանց, մեզ մոտ կանգնած հավաստիացնում էր, որ ինքը չի վախենում ոչնչից, քանզի «կրակի, ջրի ու պղնձե խողովակներով» է անցել, բայց նրա աչքերը կարծես նման էին այն բանտարկյալին, որին թույլատրել են տեսակցել հարազատներին, բայց մահվան սպառնալիքով՝ արգելել էին ասել դառը ճշմարտությունը։ Ու երբ ես հարցրեցի, թե ի՞նչ իշխանությունով ու զորությունով է անում այդ բոլորը, նա Ավետարանից մեջբերում արեց այն խոսքերը, որը միայն Հիսուսը կարող էր ասել ու ճշմարիտ լինել, իսկ մնացածները ստախոս կլինեին։ Նա ասաց, որ ինքը եկել է իր հոր անունով բայց մինչդեռ գիտենք, որ միայն Հիսուսն է եկել Հոր անունով՝ ասելով. «Ես եկա Հորս անունով և Ինձ չընդունեցիք, եթե ուրիշ մեկը գա իր անունով, պիտի ընդունեք» (Հովհ. 5։ 43)։

Ահա այդ ժամանակները եկան, ու աշխարհում առաջին քրիստոնյա կոչվող ժողովուրդը, ճշմարտությունից մոլորվելով, իր անունով եկած սատանայի գործակցին որպես Աստծո ծառա էր ընդունել, բայց Քիստոսի Խաչը ի հայտ բերեց, թե ով՝ ով է, քանզի դևերը սարսափում են Տիրոջ հաղթական Խաչի նշանից։

Տարիներ առաջ երբ Կաշպիրովսկին Վրաստան է գնացել իր հերթական «գաստրոլները» անցկացնելու, ի տարբերություն որոշ երկրների, այնտեղի ուղղափառ եկեղեցու երեք բարձրաստիճան հոգևորականներ ու երկու աշխարհականներ հարցաքննություն արեցին նրա հոգևոր հայացքների վերաբերյալ, և երբ նրան հարցրեցին թե ինչո՞ւ մինչև հիմա չի մկրտվել եկեղեցու

[ page 331 ]

սուրբ ավազանի մկրտությամ, այդ հարցին նա պատասխանել է. «Եթե մկրտվեմ, ապա իմ զորությունը կգնա ինձանից»: Եվ այդ պատճառով է, որ Կաշպիրովսկին համառորեն չէր կամենում մկրտվել, որովհետև նա քաջ գիտեր, որ այդ սուրբ արարողության ժամանակ նա պետք է կամովի հրաժարվեր սատանայից ու նրա զորությունից, սեփական շուրթերով արտասանալով.

«Հրաժարվում ենք սատանայից և նրա բոլոր
խաբեություններից, նրա ընթացքներից,
նրա չար կամքից, նրա չար ծառաներից, նրա չար
կամարարներից եւ նրա չար զորությունից.
հրաժարվելով հրաժարվում ենք»։

Բայց շարունակենք. հաջորդ տարի նա նորից եկավ Երևան, ու այս անգամ ամառվա շոգին բացօթյա մարզահրապարակը վարձեց: Այդ օրը երկինքը անամպ էր, սեանսի կեսին, հանկարծ երկինքը թխպեց ու քիչ անց այնպիսի սաստիկ հեղեղանման անձրև սկսվեց, որ բժշկության համար եկած խեղճ մոլորյալները մինչև վերջին թելը թրջված, շտապ փախան այնտեղից: Հետագայում մի եղբորից իմացա, որ նա ճիշտ այդ ժամին, սուրբ Սարգիս եկեղեցում աղոթքից դուրս գալով, այդ բարձրունքից մի քանի անգամ խաչակնքել է դեպի մարզահրապարակի կողմը՝ ճիշտ Կաշպիրովսկու ելույթի ժամանակ:

Ի միջի այլոց այդ եղբայրը Խաչի զորությունը զգացել է նաև այն ժամանակ, երբ ռուսական բանակը Հայաստան էր լցվել, և ուզում էր Արցախյան շարժումը զենքով ու արյունով խեղդել: Նման ընդհարումների ժամանակ, երբ ռուս զինվորները ուզեցել են նրան ձերբակալել, այդ եղբայրը խաչակնքել է իրեն մոտեցող կատաղած զինվորների վրա, և հանկարծ նրանք վախեցած հետ-հետ են ընկրկել, ու նրան ձեռք չտալով հեռացել:

ՈՐԴԵԿՈՐՈՒՅՍ ՄԱՅՐԵՐԻ ՀԱՎԱՔԸ

Այս վերջին վկայությունը վերաբերվում է հետ երկրաշարժյան օրերին, երբ Գյումրին դեռ գտնվում էր փլատակների տակ, իսկ մարդիկ, տեսածների սարսափը աչքերում, հուսահատությունը սրտներում, չգիտեին՝ ինչպես մխիթարվեն ու խաղաղվեն։ Այդ ժամանակ էր, որ այս գրքի տողերի հեղինակը,

[ page 332 ]

հավատացյալների մի փոքրիկ խմբի հետ, երբեմն-երբեմն այցելում էինք մարդկանց և հնարավորին չափ մխիթարում Աստծո խոսքով։ Այդպիսի մի օր գնացինք որդեկորույս ուսուցիչների հավաքատեղին, որտեղ արդեն պայմանավորվել էին, քաղաքում գործող «Տրանսցենդենտալ մեդիտացիայի» խմբի ղեկավարի հետ, որ գան իրենց հետ ևս հոգեբանական սեանսեր անցկացնեն, որի ժամանակ իբրև թե մարդիկ խաղաղվել և հանգստացել են։ Մենք, անտեղյակ այդ պայմանավորվածությունից, ավարտեցինք մեր հոգևոր զրույցը և ուզում էինք վերադառնալ Երևան, հանկարծ ներս մտան մի քանի անգլախոս, կոկիկ հագնված պարոններ՝ թարգմանչուհու հետ, և պատրաստվեցին սկսել սեանսը։ Ասեմ, որ այդ բավականին մեծ սենյակում հավաքվել էին շատ նոր մարդիկ, և մենք էլ, որպես նրանցից մեկը, որոշեցինք մնալ և տեսնել, թե ինչ են անելու այդ օտարականները։ Նրանք իրար հետ մի քանի խոսք փոխանակեցին, հետո մի պահ լուռ նստելով կենտրոնացան, հանկարծ նրանցից մեկը ասաց մի նախադասություն, որը թարգմանչուհին թարգմանեց այսպես. «Այս սենյակում կան անձինք, որոնք իրենց ներկայությամբ կխանգարեն մեր սեանսին»։ Բոլորը զարմացած սկսեցին հարցնել, թե ո՞վ է, որ ուզում է խանգարել իրենց։

Ասեմ, որ «Տրանսցենդենտալ մեդիտացիայի» աղանդի մասին Հայաստանում մինչ այդ դեռ քչերն էին լսել, այդ թվում և մենք, ու չգիտեինք, թե ո՞րն էր նրանց այցելությունների վերջնական նպատակը։ Եվ այդ պարոններից երևի գլխավորը, որին մենք առաջին անգամ էինք տեսնում, հանկարծ շրջվեց դեպի մեր կողմը և ասաց թարգմանչուհու միջոցով. «Խնդրում ենք ձեզ ազատել սենյակը, որովհետև ձեր ներկայությունը արգելում է մեզ գործել»։ Մենք զարմացած, նախ այն բանից, որ նա այդքան հավաքվածների միջից կարողացավ առանձնացնել մեզ, ինչ-որ մի զորության հուշումով, և երկրորդը՝ քրիստոնեություն քարոզող անձինք խոչընդոտ չեն կարող հանդիսանալ մարդկանց խաղաղվելու։ Ու սկսեցինք հասկանալ, որ այս նոր ուսմունքը Քրիստոսի դեմ է, և չար ուժերն են գործում նրանց միջոցով։ Մենք, իհարկե, հրաժարվեցինք դուրս գալ սենյակից՝ հասկանալով, որ հավաքվածների հոգիների համար սատանայական ծուղակ է պատրաստվում, և որոշեցինք, ինչ

[ page 333 ]

գնով էլ լինի մնալ, որ աղոթենք այդ ուժերի դեմ։ Եվ ասացինք, որ թարգմանչուհին հաղորդի նրանց հետևալը. «Մենք այս սենյակից դուրս չենք գա, որովհետև մենք էլ ենք ուզում ծանոթանալ իրենց բերած ուսմունքի հետ և եթե այն հակառակ չէ մեր ազգի հավատին, ապա մենք սիրով կընդունենք իրենց ծառայությունները, իսկ եթե հակառակ է, ապա թող բոլորը համոզվեն, որ դա չարի գործերն են, ու, ավելացրեցինք, որ մենք բացարձակապես ոչ մի բառ չենք խոսի, որ խանգարիչ լինի իրենց գործին, այլ լուռ կլսենք ու կդիտենք»։ Երկար դժկամությունից հետո ի վերջո մի կերպ համաձայնվեցին։ Ասեմ նաև այն, որ նրանք նախկին սեանսի ժամանակ ամեն մեկին առանձին-առանձին բաժանել են ինչ-որ գաղտնի անուններ, որ միայն գիտի ստացող անձը, և այդ խմբի ղեկավարը: Ու այդ խեղճ հոգիները չգիտեին, որ անտեսանելի մի կապ է ստեղծվել այդ հոգիների և անհայտ ուժերի միջև։

Վերջապես այդ պարոնները բացատրեցին ներկաներին, որ պետք է բոլորը քսան րոպե լուռ նստեն, և այդ ծածկագրված անունը անդադար կրկնելու միջոցով, փորձեն կապվել իրենց կորցրած հարազատների հոգիների հետ։ Իսկ նախկին սեանսի ժամանակ, ոմանց իբրև թե հաջողվել է «կապվել» որևէ հարազատի հետ ու լսելով նրանց ձայնը, «մխիթարվել» դրանով։

Մինչդեռ Աստծո խոսքը մեզ ուսուցանում է. «Թող ոչ ոք չխաբի ձեզ, խոնարհ ձևանալով, իբրև թե հրեշտակներին պաշտամունք մատուցելով, դեռ չտեսած բաներին միջամուխ լինելով, անտեղի հպարտանալով մարմնական մտածումներով։ Այսպիսին չի կարող կապված լինել Քրիստոսին» (Կողոս. 2։18,19)։ Եվ այն մասին, որ «Նենգավոր մշակները կերպարանվում են որպես Քրիստոսի առաքյալներ, և դա զարմանալի բան չէ, քանզի ինքը՝ սատանան էլ կարող է ընդունել լուսո հրեշտակի կերպարանք։ Եվ տարօրինակ չէ, որ նրա պաշտոնյաներն էլ կերպարանավորվեն որպես արդարության պաշտոնյաներ, որոնց վախճանը կլինի ըստ իրենց գործերի» (Բ Կորնթ. 11։14-15)։

Եվ երբ այդ օտարականները սկսեցին իրենց սեանսը, ու մարդիկ փակելով աչքերը տրվեցին իրենց անհայտ ուժերին, միամտաբար բացելով իրենց հոգու դռները դևերի առջև, որոնք մտասևեռման ժամանակ այդ անձերին ներկայանում են իբրև

[ page 334 ]

իրենց հարազատներ, ու դրանով իսկ իրավունք ձեռք բերում հետագա գործողություններին, որոնք երբեմն ավարտվում են նրանով, որ այդ չար ոգիները, իշխանություն ձեռք բերելով, հրամայում են զանազան մեղավոր արարքներ կատարել, իսկ երբեմն էլ պարտադրել են ինքնասպանություն գործել, որ դրանով ազատվեն իրենց անդադար տանջող մտքերից։

Հասկանալով պահի կարևորությունն ու վտանգավորությունը, եղբոր հետ միասին պայմանավորվեցինք, որ նախ խաչակնքվել, որպես վահան ու պահպանություն այդ ուժերից, և անդադար Հիսուսի անունը տալ մեր մտովի աղոթքներում, որ Նա Իր ներկայությամբ քանդի դիվական բոլոր հնարքներն ու ցրի այստեղ վխտող բոլոր չար ուժերը։ Այսպիսի աղոթքով ու հոգևոր պատերազմով անցավ առաջին հինգ րոպեն, բոլորի աչքերը փակ էին, տրված իրենց անհանգստացնող խառը մտորումներին, հետո անցավ ևս հինգ րոպե, ու մենք, որ բաց աչքերով հետևում էինք շրջապատի մարդկանց, ու երբեմն-երբեմն խաչակնքվում, որ Խաչի նշանով հալածվեն այս սենյակում վխտող բոլոր դիվային ուժերը: Ու տեսանք, թե ինչպես են մարդիկ տեղում սկսում անհանգիստ շարժումներ անել, բացում-փակում էին աչքերը, հորանջում, նեղվում լռությունից, ու քիչ անց շատերը սկսեցին բողոքել նեղսրտությունից, անհանգստությունից, և անհամբերությամբ ուզում էին դադարեցնել սեանսը։ Ու, երբ դեռ քսան րոպեն չանցած, բոլորը սկսեցին իրար հետ զրուցել ու կարծիքներ փոխանակել, իսկ ուսուցչուհիներից մեկը շուռ գալով դեպի մեր կողմը, բարձրաձայն ասաց. «Դուք ճիշտ էիք, Հիսուս Քրիստոսի միջոցով է միայն խաղաղություն տրվում մարդու հոգուն»։ Իսկ օտարամոլ աղանդի ներկայացուցիչները, տեսնելով իրենց պարտությունն ու անզորությունը, սրտնեղած թողեցին սենյակը ու դուրս գնացին այնտեղից, չսպասելով նույնիսկ այն թեյի հյուրասիրությանը, որ պատրաստել էր տանտիկինը իրենց պատվին։ Փառք Հիսուսի հաղթող Խաչին, որը միշտ հայտնապես խայտառակ է անում բոլոր տեսակի զորությունները, որ հակառակ են միակ Ճշմարտությանը։

Հետո իմացանք, որ այդ նոր աղանդի «ուսուցիչները» մտադրվել էին Գյումրիում մեծ «հաղորդակցական» կենտրոն

[ page 335 ]

ստեղծել «տիեզերքի» հետ» որտեղից պետք է Հայաստանը կապեին այդ անհայտ զորության հետ, բայց փառք Աստծուն, որ նրանց ջանքերը հետզհետե գնալով մարեցին և, մի տարի չանցած նրանց անունը այլևս ոչ մի տեղ չլսվեց։


ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ ՏԱՐՈՆԻ ՀԵՏ

Շատերին այս անունը իհարկե ոչինչ չի ասում, բայց երբ ծանոթանանք այս վերջին վկայության հետ, ապա կարծում եմ, որ ընթերցողներից ոմանք կմտաբերեն տարիներ առաջ հազարավորներին քաջ ծանոթ այդ երիտասարդին:

Հանդիպեցի ես նրան փողոցում, երբ արդեն ավարտին էր մոտենում այս գրքի վերջին էջերը, բայց համառորեն խանգարող զանազան պատճառներով չէի կարողանում ավարտի վերջակետը դնել: Խոսեցինք դեսից-դենից, ու ես տեղյակ լինելով նրա անցյալին, ի միջի այլոց հարցրեցի, թե ունի՞ արդյոք որևէ վկայություն Տիրոջ Խաչի մասին: Նա մի պահ մտածեց, ու սկզբում ասաց, որ չունի, բայց զրույցի ընթացքում հանկարծ հիշեց մի այդպիսի դեպք, որը և հիմք հանդիսացավ այս հոգեշահ վկայության համար: Բայց մինչ կկարդաք այդ վկայությունը, ավելի լավ է իր իսկ խոսքերով ծանոթացեք Տարոնի հետ, և կարծում եմ, որ շատերը կարդալով այս խոստովանության պատմությունը ավելի ճիշտ եզրահանգումների կգան իրենց հետաքրքրող հոգևոր շատ հարցերում:

«1988 թիվը Հայաստանի համար խառնիխուռն տարի էր: Հիշում եմ, որ այդ ամիսներին հեռուստատեսությամբ սկսեցին Կաշպիրովսկու սեանսները ցուցադրել: Ես այդ ժամանակ ինը տարեկան մի գյուղացի տղա էի, ու շատերի նման ես էլ էի դիտում շատերիս համար հետաքրքիր բշկության այդ նոր ձևը: Մի քանի նման սեանսների ժամանակ քնելուց, արթնանալուց հետո, անսպասելիորեն ուժեղ գլխապտույտներ ունեցա, տանջալից սրտխառնուքի հետ մեկտեղ: Տանեցիները անհանգստացած ինձ բժիշկների մոտ տարան, բայց ոչ մեկը ախտորոշում չկարողացավ տալ, քանի որ մարմինս առողջ էր: Անցավ որոշ ժամանակ, ու կարծես թե կամաց-կամաց առողջանում էի: Ու մի օր էլ հեռուստացույցով առաջին անգամ, 1989թ. հունվարի 5-ին,

[ page 336 ]

Հիսուս Նազովրեցի ֆիլմը ցուցադրեցին: Ես կլանված ու մեծ ուշադրությամբ դիտեցի այն, ու նույն գիշերը ինձ հայտնվեց Քրիստոսի կերպարանքով մեկը, և ասաց որ ինձ հոգևոր զորություն կտա, ու ես մարդկանց բժշկեմ, ինչպես և գուշակության ու վախ բռնելու շնորհներ: Ես դեռ փոքրիկ ու անփորձ երեխա լինելով, չէի հասկանում թե դրանք ինչ բաներ են, և որպես երազ համարելով, այդպես էլ մոռացա: Բայց անցավ էլի մի քանի օր, այդ երազը նույնությամբ կրկնվեց, ու ես պատմեցի ծնողներիս: Նրանք իհարկե նույնպես ոչինչ չհասկացան, բայց երբ երազը երրորդ անգամ կրկնվեց, նրանք տարբեր «բանիմաց» տատիկների հարցրին, ու նրանք էլ ինձ մեծ ապագա գուշակեցին:

Մի օր էլ դրսում խաղալիս, հանկարծ ուշադրություն դարձրեցի, որ ձեռքիս ափի մեջ ինչ-որ պատկեր է գծագրվել, ավելի ուշադիր նայեցի, տեսա որ երազիս միջի նույն կերպարանքն է, որը քիչ հետո անհետացավ, ու տեղը մեր գյուղի եկեղեցին երևաց, ու տեսա ինքս ինձ, որ մտնում եմ այդ եկեղեցու դռնով: Այդ հայտնությունը, որ կարծես փոքրիկ հեռուստացույց լիներ ափիս մեջ, ինձ խիստ վախեցրեց, ու ես սկսեցի լաց լինել: Ծնողներս նորից անհանգստացան իմ վիճակից, այս անգամ ինձ հոգեբույժի մոտ տարան, որը երկար քննելուց հետո, նույնպես ոչինչ չհասկացավ, ու ինչ-որ հանգստացնող դեղեր նշանակելով, մեզ ճանապարհ դրեց:

Մի քանի շաբաթ անց, այնպիսի անծանոթ զգացում ապրեցի, որ կարծես այդ երազումս տեսած մարդը կողքիս կանգնած հետևում է ինձ: Օրեր էին անցնում, բայց ինձ համար այդ տարօրինակ զգացումը շարունակվում էր, ու մի անգամ այդ կերպարանքը խոսեց ականջիս համար ոչ լսելի ձայնով, բայց ես ներքին, ու անբացատրելի ձևով, հասկացա նրա ասածը: Հետզհետե սկսեցի տարվել այդ հետաքրքրության վերածվող «հարևանությամբ», մինչև որ նրանից առաջին պատգամը ստացա, ու ինչ-որ գուշակություն արեցի, որը կատարվեց: Հարազատներս լսելով այդ մասին, ավելի ուշադիր եղան իմ հանդեպ, իսկ երբ կուրացող պապիս ամբողջովին թաղանթակալած աչքը բժշկեցի ձեռքս երերացնելով դեմքի առջև, դա նշան եղավ թե՛ մոտիկներիս, և թե՛ ինձ համար, որ իմ մեջ «երկնային» զորություն է սկսել գործել: Այդ բժշկության լուրը շուտով իհարկե

[ page 337 ]

տարածվեց մեր գյուղում, ու այդ ժամանակվանից սկսեց մարդկանց անդադար հոսքը դեպի մեր տուն: Իսկ շուտով նույնիսկ Հայաստանի սահմաններից դուրս եղող հանրապետություններից էին այցելում ինձ, ու երբեմն էլ Պարսկաստանից: (Եվ դա զարմանալի չէ, որովհետև մոտավորապես մեկ դար առաջ այդ երկրում մի ուրիշ հայ պատանի՝ Ավագ անունով, նման «հրաշք» բժշկություններ է արել. Հեղ.):

Ու ինչ հարցով ասես չէին դիմում ինձ մարդիկ, էլ գողացված մեքենաները գտնելու, էլ կորսված իրերը հայտնաբերելու, էլ հարազատների անսպասելի մահերի, էլ զանազան հիվանդությունների ու ցավերի բժշկության, էլ տարբեր պատճառներից վախեցածներին օգնելու համար: Այս վերջինս համար իմ «խորհրդատուն» ասել էր, որ հալված մոմը թափեմ սառը ջրի մեջ, ու առաջացած պատկերներով գուշակեմ վախի սկզբնապատճառը, որը իհարկե կեղծ էր, որովհետև ինքն էր ինձ հուշում, որ ասեմ, թե ինչից է վախեցել տվյալ անձը: Նույնիսկ ինձ մոտ էին գալիս տարբեր տարիքի կանայք ու տղամարդիկ, ու ինձ խնդրում, որ այնպես անեմ, որ այս ինչ կամ այն ինչ անունով մեկը սիրահարվի իրենց վրա, ու պատկերացրեք, հաջողվում էր այդ ինձ, որովհետև հետո գալիս ու շնորհակալություն էին հայտնում: (Նման չէ՞ արդյոք Կիպրիանոս կախարդի գործելակերպի ձեռագրին. Հեղ.): Մի խոսքով օրական հազարավոր մարդիկ էին այցելում մեր փոքրիկ Լուսակերտ ավանը, և օգնություն խնդրում, ով ինչով որ տառապում էր անհավատության խավարի ժամանակներում: Մի անգամ էլ մի կնոջ լուսանկար ցույց տվեցին ինձ, ու ես անկախ ինձանից ասացի, որ այդ կինը թունավորված է ու մեռած: Նրա հարազատները սարսափեցին այդ գուշակությունից, ու մեծ անհանգստությամբ սկսեցին որոնել թունավորողներին, կասկածի տակ առնելով բոլոր մոտիկ ու հեռու հարևաններին ու հարազատներին, և նրանց հաճախակի այցելություններից երևում էր, որ տանջալից օրերի մեջ էին:

Շուտով սկսեցին մեր տուն սպառնալի նամակներ գալ, որոնք ահաբեկում էին, որ ես գուշակություններ չանեմ գողացված իրերի, կամ կասկածելի մահերի մասին: Ասեմ նաև, որ չգիտեմ ինչու իմ «հուշարարը» թույլ չէր տալիս, որ հոգեկան հիվանդները այցելեն այդ սեանսներին, ու մեկ էլ շաքարախտով հիվանդներին չէր թողնում գան բժշկվելու: Իսկ մի անգամ էլ մի մարդ, որը տառապում էր սրտի անբավարարությամբ, ես մերժեցի նրան

[ page 338 ]

ընդունել, բայց նա համառեց, ու դրսում, սեանսի ժամանակ նստեց ինձանից մի տաս մետր հեռու: Ու մի քանի րոպե չանցած, հանկարծ նա թեքվեց կողքի ու սիրտը բռնած ընկավ ու մեռավ: Դրանից հետո ուզեցին քրեական գործ հարուցել վրաս, բայց վկաները հաստատեցին, որ ես նրանց նախապես զգուշացրել ու մերժել եմ:

Անցավ մի քանի տարի, մարդկանց հոսքը տասնյակ հազարների հասավ, որոնք խռնված սպասում էին կողքի ազատ դաշտում, մինչև բժշկության սեանսների սկիզբը, որոնք օրական 3-4 անգամ էին լինում: Ու այդ նպատակի համար ես հատուկ երկարափեշ, փայլուն կտորից հագուստներ էի պատվիրել, ինչպես որ կրկեսի աճպարարներներն են հագնում, որ ավելի ազդեցիկ ու համոզիչ երևամ մարդկանց առջև:

(Հիշում եմ, որ այդ օրերին մարդիկ ինձ հարցնում էին, թե ի՞նչ զորությամբ է կատարվում այդ բժշկությունները, ես միշտ պատասխանում էի. «Կաղոթենք, Տերը կբացահայտի», քանի որ Տիրոջ խոսքը մեզ զգուշացնում է. «Եվ դա զարմանալի չէ, քանզի սատանան էլ է լուսո հրեշտակի կերպարանք առնում: Ուրեմն մեծ բան չէ, որ նրա պաշտոնյաներն էլ արդարության պաշտոնյաների կերպարանքը առնեն Եվ իրենց վերջը իրենց գործերի համեմատ պիտի լինի» (Բ. Կորնթ. 11:15): Եվ իսկապես, մի օր էլ երբ Տարոնին հրավիրեցին հեռուստաստուդիա, որտեղ նա պատմեց իր «երկնային» այցելությունների մասին, մենք իսկույն հասկացանք չարի ձեռագիրը, և մարդկանց զգուշացնում էինք, որ չտրվեն սատանայի այդ խաբկանքներին. Հեղ.):

Ինձ մոտ հաճախ էին տարբեր քրիստոնյա եղբայրներ գալիս Եղվարդի եկեղեցասիրաց եղբայրակցությունից, ու զգուշացնում, որ հրաժարվեմ այդ գործերից, որովհետև դրանք չարի հնարքներ են, բայց ես կարծես խուլ ու համր լինեի այդ խոսքերի հանդեպ, ու միշտ խուսափում էի հավատացյալներից, կարծելով թե նրանք իմ նման մոգության ուժերի միջոցով կարող են ինձ խանգարել: Այդ տարիների ընթացքում մեր բավականին մեծ բարեկամական շրջապատում, անսպասելի ու տարաժամ մահերի շարան սկսվեց. ահազանգը սկսվեց պապիս մահով, որին առաջինն էի «բժշկել», նրան հաջորդեց 45-ամյա հայրս, որից հետո 52-ամյա հորեղբայրս, իսկ որոշ ժամանակ անց հորեղբոյրս թոռը խեղդվեց գետում, որի դիակը միայն 40 օր անց գտանք, և այսպես էլի 3-4 հարազատների անժամանակ մահերը մնացածներիս համար կարծես ազդանշան էր, որ այս զորությունը այնքան էլ աստվածային չէ:

[ page 339 ]

Այդ օրերին մեր գյուղի դպրոց սկսեց հաճախել Հայ Առաքելական եկեղեցու քահանան, որը հոգևոր դասընթացներ էր վարում: Ես վախեցած այդ ընթացող մահվան դեպքերից, ուզեցի հաճախել այնտեղ ու քահանայից լսել ճշմարտությունը, և կամաց-կամաց Աստծո խոսքով լուսաբանվելով, հասկացա, որ ես չարի ձեռքում գործիքի եմ վերածվել, ու ակամա մեղքի մասնակից դարձել: Երբ տուն վերադարձա, անկեղծ սրտով աղոթեցի Աստծուն և ասացի. «Տե՛ր, եթե այն ինչ որ անում եմ Քեզանից չէ, ապա խնդրում եմ խափանես չարի զորությունը»: Եվ իսկապես, ի զարմանս ինձ ու իմ հարազատների, մարդկանց հոծ բազմությունը օր է օր նվազում էր հարյուրներով, դրանով իսկ համոզվելով, որ իմ արարքները Աստծո կամքին հակառակ է: Ու ես մի օր, ավելի ճիշտ 1994թ. մարտի 8 -ին, ծնկի եկած, զղջումով ապաշխարեցի իմ կատարած անգիտակից, և գիտակցված մեղքերի համար, ու դրանից հետո ամեն կիրակի եկեղեցի էի հաճախում, պատարագներին մասնակցում, խոստովանում ու հաճախակի Սուրբ Հաղորդություն ստանում, որովհետև համոզվեցի որ դա Տիրոջ փրկարար զորությունն է մեր հավիտենական հոգիների համար»:

Ու քանի որ այս լուսաբանող պատմությունը սկսվեց Խաչի մասին Տարոնի վկայությամբ, ապա կարդանք այն ևս. «Երբ իմ մասին լուրերը սկսվեցին տարածվել Հայաստանով մեկ, ծանոթներից մեկը, որ ծառայում էր սուրբ Էջմիածնում, ինձ ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ի հետ հանդիպում դասավորեց: Ու ես 1991 թվականի չեմ հիշում որ ամսին, գնացի այդ հանդիպմանը, ու քանի որ արդեն սկսել էի հղփանալ մարդկային փառքով, այնքան էլ չէի հուզվում այդ հանդիպումից, այլ պարզապես այն ընդունում էի որպես ինձ տրված փառքի մի նոր փայլ: Հանդիպման ժամանակ ես մանրամասն պատմեցի ինձ հետ կատարված «երկնային» այցելությունների մասին: Վեհափառ հայրապետը լո՜ւռ լսեց ինձ, ու վերջում միայն մի հարց տվեց. «Հայր մեր աղոթքը գիտե՞ս»: Ես անակնկալի եկա այդ հարցից, որովհետև և չգիտեի, և մինչ այդ մտքովս էլ չէր անցել այդ աղոթքը անել, ու ընդհանրապես աղոթել Աստծուն, որովհետև համոզված էի որ Հիսուսը ինձ հետ է: Մինչ ես կարկամած չգիտեի ինչ պատասխանեմ, «հուշարարս» ասաց, որ պատասխանեմ այսպես. «Գրված է, որ ձեր աղոթքները հրապարակայնորեն չլինեն»: Ես կրկնեցի նրա ասածը, գաղափար

[ page 340 ]

անգամ չունենալով, թե դա ինչ է նշանակում: Վեհափառը մեղմ ժպտաց, ու մոտը կանգնած եկեղեցու սպասավորին ասաց, որ ինձ մի հատ Խաչ, և մի հոգևոր ամսագիր նվիրի, ու ստանալով դրանք ես դուրս եկա վեհարանից: Միջանցքում, որտեղ ես արդեն մենակ էի, հանկարծ իմ «հուշարարիս» ներքին անհանգստությունը ինձ փոխանցվեց, որը մի տեսակ ահաբեկված շշջաց. «Այդ ձեռքիդ Խաչը քեզ պետք չի՛, այն կխանգարի մեզ, իսկո՛ւյն հիմա դեն նետիր այն»: Ես էլ, որ միշտ հնազանդվում էի նրա հրամաններին, ձեռքումս պահած Խաչը աննկատելիորեն, բայց ափսոսանքով, մուտքի աղբամաններից մեկի մեջ գցեցի»:

Կարծում եմ, որ այլ մեկնաբանությունների կարիք չկա:

Երբ լսեցի այս կարևոր վկայությունը, հարցրեցի Տարոնին, թե այդ զորությունը ինչպե՞ս է վարվում մարդկանց հետ, որոնք չեն ապավինում Հիսուսի անվանն ու Նրա Խաչին: Նա այսպես ասաց. «Ինչպես չար երեխան իր տիկնիկի հետ, կխաղա կխաղա, ու մեկ էլ երբ ուզենա ոտ ու ձեռը կպոկի ու դեն կնետի: Իսկ այն կարծեցյալ բժշկությունները, որ ստանում են մարդիկ, դա խաբկանք է, քանզի չարը այդ պահին անզգայացնելով մարմնի տվյալ մասի ցավերը, դրա փոխարեն ուրիշ տեղում է սկսում հիվանդությունը, որ միշտ կախվածության մեջ լինես նրանից, իսկ հետո ձանձրանալով քեզանից, մի օր էլ հարմար առիթով ծուղակը գցելով, կամ մի փորձանք բերելով գլխիդ, կորստյան կտանի քեզ, եթե այդպես էլ համառորեն Աստծուն, եկեղեցին, Խաչն ու Ավետարանը մերժած ապրես»:

Ահա այս զարմանալի վկայությունը Աստված պահել էր գրքի վերջում զետեղելու համար, որպես կնիք ու հաստատումն Տիրոջ Խաչի զորության, և նրա թշնամիների բացահայտման համար:

ՀԵՏԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ՄԻԱՅՆ ԱՅՍ ՎԿԱՅՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ.
Գիտեի, որ մարդկության թշնամին դեմ է թե՛ այս գրքի լույս տեսնելուն, և թե՛ իր մասին Տիրոջ Խաչի զորությամբ պարտությունների վկայությունների տարածմանը: Բայց այս վերջին վկայությունը Տարոնի մասին, շատ ջանք ու նեղություն պատճառեց ինձ: Միայն ասեմ, որ այս մի քանի էջը համակարգչի վրա մուտքագրել եմ արդեն երրորդ անգամ, որովհետև ամեն անգամ ինչ-որ անբացատրելի հնարքով կորսվում էր արդեն շարադրված տեքստը: Իհարկէ միշտ աշխատանքը սկսելուց առաջ ես աղոթք էի անում, բայց տվյալ պարագայում խաչակնքումներն ու աղոթքները ավելի հաճախակի դարձան, որովհետև զգում էի չարի հնարքները սաստկանում են, որ խանգարի այս

[ page 341 ]

տողերը ընթերցողին հասնեն:

Այդ նույն գիշերը մի եղբայր, որը հաճախ էր մեր տանը լինում, երազում տեսնում է, թե ինչպես մի հաղթամարմին, սև կաշվե հագուստներով մեկը, ինչպես որ մի ժամանակ չեկիստներն էին հագնում, գալիս ու մի կերպ կռանալով խցկվում, մտնում է մեր դռնից ներս, և իսկույն գնում է ճիշտ այն սենյակը, որտեղ այս գիրքն էր ծնվում: Նրա աժդահա մարմինը այնքան սարսափազդու էր, որ ինչին էլ դիպչեր փոշու կվերածեր: Նա ուշադիր զննում է այն գրքերը, որտեղից քաղվածքներ եմ արել, հետո Խաչի հետ կապված մյուս գրվածքները, ու ներքին կատաղությունը հազիվ զսպելով կարծես մի առիթի էր սպասում, բայց ինչ-որ բան խանգարում էր նրան, որ իր չար մտադրությունը գործի դներ: Այդ անփորձ եղբայրը ինձ ցույց է տվել մի ծանր երկաթի կտոր, և թույլտվություն է խնդրել դրանով հարվածելու գլխին, բայց ես հայացքով սաստել եմ նրան, և աննկատելի Խաչ եմ հանել անկոչ եկվորի վրա: Դրանից հետո նա մի պահ զգաստանալով, կարծես հետ է կանգնել իր մտադրությունից: Այդ տեսնելով հետիս եղբայրը ինքն էլ է խաչակնքել նրա վրա, և այդպես մի քանի անգամ Խաչի նշանով նրան կատաղի ցուլի նման զսպում էինք, որ ավերածություն չգործեր: Ու դրանից հետո միասին բարձրաձայն ասել ենք. «Հանուն Հոր Որդու և Սուրբ Հոգու, հեռացի՛ր այստեղից»: Եվ ամեհի արարածը այդ բառերից հետո, տեսնելով, որ բացահայտվել է իր չար դև լինելը, վախեցած ու ափսոսանքով հետ-հետ գնալով դուրս է եկել ու չքվել մեր տանից:

Սա նշան էր այն բանի, որ չարի դեմ պայքարելու և հաղթելու համար, Խաչի նշանը դեռ քիչ է, այլ նաև կենդանի հավատ է հարկավոր Սուրբ Երրորդության ամենակարող զորության վրա:

Իսկ երբ երկրորդ անգամ այս շարվածքի կորուստը եղավ, ու արդեն չգիտեի ինչ անեմ, ու ճիշտ այդ պահին Երուսաղեմից սուրբ Հարության Տաճարի ծանոթ միաբաններից զանգեցին մեր տուն, ինչ-որ անձնական հարցով, բայց հավատում եմ, որ դա Տիրոջ ինձ մեկնած օգնության ձեռքն էր, որովհետև իսկույն առիթից օգտվելով խնդրեցի, որ գրքի համար աղոթեն այդ սուրբ վայրից, ու պատերազմակից լինեն ինձ: Դրանից հետո միայն «փոթորիկը» խաղաղվեց, ու շարադրանքը կարողացա ավարտին հասցնել:

Բայց սատանան իհարկե քնած չէ, ու Պողոս առաքյալի խոսքի համաձայն մռնչացող առյուծի նման պտտվում է մեր շուրջը: Այսպես եմ գրում, որովհետև մի քանի օր անց իմ աշխատասենյակում ինչ-որ էլեկտրական սարք միացնելիս, անսպասելիորեն հարթակի մեջ կարճ միացում է առաջանում ու սկսվում է բոցավառվել, բարձր ճարճատյուն հանելով:

Մի քանի վարկյան էլ եթե այդպես շարունակվեր, անպայման մեծ հրդեհ կսկսվեր, որովհետև կողքը փայտյա մահճակալն էր, իսկ շուրջ բոլորը թղթեր ու գրքեր: Ես անսպասելիությունից կարկամեցի, չիմանալով այդ պահին ինչ անել, բայց մի միտք ինձ մղեց տվյալ դեպքում անթույլատրելի քայլի. բռնելով այդ բոլորը սնուցող արդեն տաքացած էլեկտրական լարից, թափով քաշեցի որ հարթակից անջատվի, որից էին միացած համակարգիչն ու լրացուցիչ

[ page 342 ]

սարքերը, այլապես համակարգիչը և ինչ որ կար նրա մեջ պիտի անդարձ փչանային: Ու հենց դա էլ փրկեց իմ տարիների աշխատանքն ու թանկարժեք համակարգիչը, որովհետև շիկացած լարը իսկույն անջատվեց հոսանքից, և կարճ միացումը դադարեց: Այս բոլորը տևեց մեկ րոպեից էլ պակաս ակնթարթում, որովհետև մինչ մյուս սենյակից այդ բարձր ձայնից ահաբեկված ու սփրթնաց մայրս հասավ, միայն սենյակումս լցվաց տհաճ հոտով ծուխն էր մատնում, որ այստեղ քիչ առաջ դեպք է պատահել, մեկ էլ ածխացած հարթակն ու նրան միացրած սարքերի հալված խրոցները:

Ինձ հետ սենյակում կրտսեր մի քրիստոնյա եղբայր կար, որը կատարվող իրադարձության ժամանակ ոչ մի ծպտուն, կամ շարժում չկարողացավ անել, այնքան անսպասել էր այդ ամենը, որ միայն կարկամած ու արձանացած նայում էր բոցավառվող լարերին: Երբ բոլորս սթափվեցինք այդ անսպասելի փորձանքից, նկատեցի որ լարը թափով քաշելիս, կողքին դրված Աստծո խոսքի թերթիկների տուփի պարունակությունը դուրս է թափվել ու ցիրուցան եղել: Իհարկե բոլորս նախ փառք տվեցինք Աստծուն, որ մեզ փրկեց հրդեհից և այլ տհաճ հետևանքներից, հետո ձեռքս ինքնաբերաբար մեկնեցի և այդ թղթիկներից պատահական մեկը վերցրեցի ու բարձրաձայն կարդացի այս խոսքերը. «Տերը քեզ ամեն չարից պիտի պահպանի, քո անձդ պիտի պահպանի» (Սղմ. 121:7): Ու բոլորս զարմացած իրար նայեցինք. կարծես Տիրոջ պատգամաբեր խոսքը հաստատեց այն, ինչ որ մի քանի վարկյան առաջ կատարվեց այստեղ:

Փա՜ռք Աստծուն և Նրա կենդանի և կենդանարար խոսքին:

Ու տա Աստված, որ մինչև գրքի լույս աշխարհ գալը այս հետգրության փորձությունների շարանը այստեղ էլ կտրվի...

ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՀԵՏԳՐՈՒԹՅԱՆ

Բայց այդպես չեղավ, որովհետև մեծ պահքի նախավերջին շաբաթվա սկզբին, երեկոյան տանը նստած, հանկարծ անսովոր թուլություն զգացի: Ես կարծեցի թե այս օրերի լարվածութունից է, ու մի քիչ հանգստանալով կանցնի, բայց երբ որովայնային ցավերի պատճառով արտաքնոց գնացի, ապա հասկացա, որ ներքին ուժեղ արյունահոսություն է սկսվել... ստամոքսիս հին խոցը պայթել էր:

Ինչքան էլ ուզեցի թաքցնել իրողությունը, ու դեղաբուսային միջոցներով կանխել, բայց սփրթնած դեմքս ու թուլացած արտաքինս մատնեցին իրավիճակս: Զառամյալ մայրս խիստ ահաբեկված իմ տեսքից, իսկույն հարևան բժկուհուն կանչեց, որը քննելով ու հարց ու փորձ անելով, հասկացավ, որ դրությունը շատ լուրջ է, և ասաց, որ ինձ անհապաղ հիվանդանոց տեղափոխելու անհրաժեշտություն կա: Բայց ես կտրականապես դեմ էի մեր անմխիթար ու «դրամատար» հիվանդանոցային ապագային, ու մերժեցի նրա առաջարկը, հույսս դնելով Ամենակարողի վրա, որովհետև քաջ գիտեի, որ սա չարի հերթական հարձակումներից է, այս սկսված գործը ավարտին չհասցնելու համար:

[ page 343 ]

Կրտսեր եղբոյրը, որ այդ օրը նորից մեր տանն էր, խնդրեցի, որ զանգահարի իրենց տուն, և ասի, որ չի գա այս գիշեր, որպեսզի մայրս ինձ հետ մենակ մնալով խիստ չտագնապի: Քանի որ արյուն կորցնելու պատճառով շատ էի թուլացել, ու նույնիսկ գարնան տաք երեկոյին մրսում էի ինչպես ձմռանը, ստիպված տաք նեքնաշորեր հագնելով անկողին պառկեցի, ու խնդրեցի, որ ինձ համար Նարեկացու աղոթքներնից կարդան, մանավանդ Բան ԻԸ-ն «Ընդդեմ դևերի և դիվասառսուռ ջերմատագնապ ախտավորություններն Աստծով փարատող աղոթքը»: Երեք անգամ կարդալ տալուց հետո, ներքին վստահություն զգացի, որ Տերը ինձ այս գիշեր թույլ չի տալու, որ մեր անմխիթար ու «անհոգի» հիվանդանոցները ընկնեմ:

Այդպես էլ եղավ, գիշերը համեմատաբար խաղաղ անցավ, իսկ առավոտյան խնդրեցի, որ իմ փորձած դեղաբույսերից մի քանիսը թրմեն, ու ամբողջ օրը միայն դրանք էի խմում, ու Աստծո խոսքը կարդում: Զգացի, որ արյունահասությունը դադարեց, որովհետև վրաս ուժ եկավ, ու կարողանում էի առանց շնչարգելության սենյակում ման գալ, որը մինչ այդ դժվարությամբ էր հաջողվում:

Հաջորդ գիշեր թեթևացած ցավերով անկողին մտա, իհարկե նախապես սովորականի նման մորս հետ միասին աղոթք անելով, ու գիշերը խաղաղ քուն խնդրելով: Բայց չնայած հոգնած ու թուլացած լինելուս, քունս չէր տանում, ու ինչ որ անբացատրելի սթափություն էի զգում, կարծես թե աղոթքի ու հոգու զգաստության անհրաժեշտություն կար: Անցավ մեկ ժամից ավելի, ես դեռ շարունակում էի անկողնումս շուռ ու մուռ գալ, ու հանկարծ զգացի, թե ինչպես է ձախ ոտքս ձգվում-ձգվում, մի անբացատրելի ու ներքին լարվածություն առաջացնելով: Սկզբում բանի տեղ չդրեցի, կարծելով ոտքիս մկաններն են անհանգստացնում, բայց քիչ անց զգացի, որ այդ անբնական ձգվածությունը մինչև սրտիս խորքերն է հասնում, ու կարծես ինչ որ մեկը այդ ձևով հոգիս է ուզում մարմնիցս դուրս քաշել, որի արմատները մարդու սրտի անիմանալի շտեմարաններում է գտնվում: Անսովոր ու մի քիչ էլ վախենալու վիճակ էր: Չգիտեի ինչ անեմ. ոչ մարմնական ցավ է, որ դեղ ու ճար անես, ոչ էլ հոգս է, որ լուծում գտնես, այլ մի անսովոր զորություն է, որի դեմ միայն Տերը կարող է դիմակայել: Սկսեցի աղոթել, խաչակնքվել ու Հիսուսի անունը կանչել, որից հետո որոշ ժամանակ այդ ներքին ու անբացատրելի վիճակը մեղմանում էր, բայց մարմնիս թուլությունն ու անքնությունը թույլ չէին տալիս անընդհատ աղոթական վիճակում լինել, և ստիպված դադարում էի աղոթքս, որ գոնե մի քիչ քնեմ, հանգստանամ: Բայց քիչ անց նորից նույն անբացատրելի վիճակն էր սկսվում, ու այս անգամ ավելի զգալի: Ու նորից աղոթք, նորից անկար վիճակ... չդիմացա, հագնվեցի և մի կերպ կողքի սենյակ գնացի, ու ընկնելով Տիրոջ Խաչի առաջ, գլուխս ծկներիս արանքում, անշարժացա, ինձ Աստծո ձեռքերի մեջ հանձնելով:

Չգիտեմ ինչքան ժամանակ անցավ, որովհետև սենյակում մութ էր, ու չէի ուզում լույսը վառեմ, որ մայրս չանհանգստանա, քանի որ այս իմ վիճակը ոչ մի կերպ չէի կարող բացատրել: Հետո մի քիչ խաղաղվելով գնացի իմ

[ page 344 ]

սենյակ, որ անկողին մտնեմ, բայց նորից նույն բանը սկսվեց, ու մի պահ խելագարության նման բան զգացի, այդ անբացատրելի իրավիճակից. կարծես հոգուս համար ինչ որ մեկը դարան է մտել, ու սպասում է հարմար առիթի, որ թուլանամ ու հանձնվեմ: Ու հենց այդ պահին մի միտք ծագեց. Երուսաղեմից հետս բերած Տիրոջ սուրբ Գերեզմանի կանթեղների ձեթով օծվել: Իսկույն վեր կացա, ու բացելով սրվակը, Տիրոջ ողորմությանը ու զորությանը հուսալով, երեք տեղ մարմիս վրա այդ օրհնված ձեթով Խաչեր դրոշմեցի: Դա եղավ ու դա. կարծես խավարում լույս ծագեց ու հալածեց չար դևին, որովհետև զգալի թեթևություն իջավ վրաս, ու խաղաղված քնեցի մինչև առավոտ: Դե ինչ, այս փորձությունն էլ անցավ. համբերենք ու հուսանք, քանզի խոստում ունենք. «Տերը քեզ ամեն չարից պիտի պահպանի, քո անձդ պիտի պահպանի»: Իսկ երբ գրքի տպագրական աշխատանքները համարյա պատրաստ էին, ճիշտ այդ ժամանակ բնագրային օրինակը համակարգչի մեջ «կախվեց», այսինքն դադարեց գործելուց, ու այդպես էլ չկարողացանք տեքստը բացել, որ աշխատենք վրան: Իհարկէ դա մեր անզգուշության հետևանքն էր, ու պետք էր պատճենահանել, բայց և նման բան հազվագյուտ է լինում, մանավանդ հզոր համակարգչի մեջ: Ու ստիպված հին, անավարտ տեքստը նորից վերականգնեցինք, ու սկսեցինք նորոգել բնագրային նախկին վիճակին բերելու համար: Դա նույն բանն էր, որ լեռնագնացը չարչարանքով, ջանքով ու վտանգներով հասնի լեռան գագաթը, և երբ ընդամենը մի քանի մետր մնա, հանկարծ անզգուշաբար սայթաքի, ու գլորվելով իջնի ցած: Եվ եթե նա ուժ և անկոտրում կամք ունենա, ապա նույն ճանապարհը նորից կբարձրանա:

Մենք ևս չհուսահատվենք, ու Տիրոջ Խաչի զորությամբ մինչև հաղթական ավարտը պատերազմենք հավատքի բարի պատերազմը:

Այս հետգրությունների շարանը թե ինչքան դեռ պիտի շարունակվի, միայն Աստված գիտի, բայց քանի մոտենում ենք «Գողգոթային», այսինքն ավարտին, այնքան փորձությունները դառնում են նուրբ ու «կատարյալ»:

Եվ երբ վերջապես գրքի ավարտական «կոսմետիկան» էինք անում, այսինքն սրբագրում և գեղարվեստական տեսք տալիս զանազան նկարներ ու նախշեր տեղադրելով, այդ օրը մի եղբայր այցելեց մեր տուն, որին խնդրեցինք մի նոր, ավելի արագագործ ծրագիր տեղադրի համակարգչի մեջ: Նա էլ սիրով հանձն առավ այդ անել, որովհետև դպրոցում ինքը համակարգիչների ուսուցման դասընթացներ է վարում: Եվ երբ ամեն բան եղավ, պարզվեց որ ձայնային ուղեկցությունը չի գործում, ու երբ լրացուցիչ կարգավորման սկավառակը դրեց, որ այդ թերությունը վերանա, հանկարծ արդյունքում պարզվեց, որ համակարգչի մեջ մի ծրագիր կա, որը ինչ որ կա, չկա իր պարունակության մեջ, ջնջում է, որ նորից կարողանաս սկսել աշխատանքները: Եվ այդ եղբայրը բանից անտեղյակ լինելով, համակարգիչը բերեց հասցրեց իր նախկին «կուսական» մաքրությանը, այսինքն, մաքրեց, վերացրեց մեր կատարած բոլոր աշխատանքները:

Գոտկատեղից ցած այդ հարվածը շշմեցուցիչ էր, իսկ կատարվածը մի-

[ page 345 ]

այն մի բառով կարելի էր բնութագրել՝ աղետ, այն էլ բառիս բուն իմաստով:

Այդ «օգնող» եղբայրը գլխիկոր ու պապանձված, ներեղություն մրմնջալով գնաց: Մնացի ես «անհոգի» համակարգչի առջև նստած, ու մտորում էի, թե ի՞նչ է այս բոլորը նշանանակում, ինչո՞ւ, ինպես, ու մինչև ե՞րբ: Ու հիշեցի այն երազը, որ դևը չեկիստի հագուստներով մեր տուն էր մտել, և ուզում էր ամեն բան, ինչ վերաբերվում էր Խաչի այս գրքին, փոշի դարձնել ու վերացնել: Եվ ավա՜ղ, օգտվելով մեր անզգուշությունից, նա իր նպատակին հասավ: Դրանից հետո առավել լավ հասկացա Տիրոջ այն խոսքը, երբ Իր մարգարեին պատգամ տվեց, որ գնա կատարի, և զգուշացրեց, որ ճանապարհին ոչ ոքի չբարևի, ու հաց էլ չուտի նրանց հետ, բայց նա առաջինը կատարեց, իսկ վերջինի մեջ խաբվեց, ու ինքը առյուծի կերակուր դարձավ: Թե մեր ինչի՜ն էր պետք այդ արագագործ ծրագիրը հիմա, աշխատանքի ավարտական այս փուլում տեղադրել, ինքս էլ չեմ հասկանում, ու այս մեծ կորուստը եղավ, որովհետև Տիրոջ խոսքը անտեսեցի, ու զգույշ ու սթափ չգտնվեցի: Դա նման էր «կաղ էշով» քարավան մտնելուն, այսինքն առանց թշնամու ուժերը հաշվի առնելու պատերազմի ելնելու:

Երբ գիշերը խորհում էի այս եղած դեպքի մասին, զգացի, որ Տիրոջ զարմանալի ու մտքից վեր խաղաղություն կա սրտումս: Եվ հետզհետե մտքումս հստականում էր հետևալ խորհուրդը. մինչև Հիսուսի խաչելությունը Նրան Պիղատոսի հրամանով դաժանաբար ձաղկեցին մտրակի հարվածներով, ու Ավետարանում ոչ մի տեղ չկա, որ Նրա հետ խաչվող ավազակներին նույն բանը արեցին: Այսինքն սատանան լավ հասկանալով, թե ինչ է իրեն սպասվում, նման ձևով ուզեց Հիսուսին մինչև Խաչը սպանել տալ, որպեսզի Աստծո խոսքը չկատարվեր, ու Զոհը փայտից չկախվեր: Բայց կանխագետ Հայրը երբ Գեթսեմանիի պարտեզում լսեց Որդու աղոթքը. «Հա՛յր, եթե կամենում ես, այս բաժակը ինձանից հեռացրու, բայց ոչ թե Իմ կամքը, այլ քոնը թող լինի»: Եվ Հայրը հարկ համարեց ոչ թե մահվան դառնության բաժակը հեռացնել Նրանից, այլ զորացնել. «Եվ Նրան երկնքից մի հրեշտակ երևաց և ուժ էր տալիս Նրան. Նա տագնապի մեջ էր և ամբողջ հոգով աղոթում էր...» (Ղուկ. 22:42-43):

Դե ինչ, թող Տերը մեզ էլ զորացնի, որպեսզի այս «մտրակների 40 հարվածներ տեսած» Խաչապատման գիրքը մինչև Գողգոթա կարողանանք հասցնել: Եվ ինչպես Սողոմոնի «Երգ երգոցի» մեջ Շուշանը փշերի մեջ է նկարագրվում, այդպես էլ այս «Շուշան-Խաչի» բուրմունքը տարածվելու համար նրան ծակող փշեր են հարկավոր, ոմանց համար մահվան հոտ ի մահ, իսկ ոմանց համար կյանքի բուրմունք ի կյանք հավիտենական...:

Եվ վերջապես. ինչպես հաց թխելու համար պետք է խմորը լավ հունցվի և թեժ կրակ լինի, այդպես էլ թող այս գիրքը անցնի սրբարար փորձության բովով, որոնց մասին շատից քիչը գրեցինք, բայց թող ամեն ժամանակ օրհնյալ լինի Տիրոջ կամքը:

[ page 346 ]

ԼՐԱՑՄԱՆ ԿԱՐԳՈՎ

Աշխատանքի ավարտին հասնելիս պատահաբար մի թարգմանություն ընկավ ձեռքս, որը կարծում եմ կլրացնի սուրբ Խաչի համամարդկային խորհուրդը, որը ավա՜ղ դեռ փակ է հոգու աչքերի տկարությամբ տառապող շատ քրիստոնյաների համար, նույնիսկ խաչյալ Քրիստոսը ավետարանող բողոքական քարոզիչների համար, բայց ահա այս բազմամյա փորձառություն ունեցող և այդ միջավայրում կրթություն ստացած Աստծո ծառան՝ Բ. Հ. Քլենդենենը, իր կեսդարյա հոգևոր փորձառությամբ համոզվել է հակառակում, և հաստատվել Խաչի անգերազանցելի խորհուրդի մեջ, գրելով հետևյալը. «Եկեղեցին պետք է միշտ հիշի, որ Խաչը սոսկալի բան է։ Աստված այն չի նախատեսել միայն վզին կրելու համար։ Աշխարհում չկա Խաչի իմաստն անարգող ավելի մեծ բան, քան քարոզիչի վզից կախված երեք մատնաչափ զարդարանք եղող Խաչը։ Նա կրում է մի բան, որն Աստված նախատեսել է որպես մեր եսի մահվան գործիք, բայց այն օգտագործվում է որպես անձի զարդարանք։ Խաչը ոչ թե զվարճալի տեսարան է, այլ՝ արյունահեղ սարսափ, որն աշխարհի պատմության ընթացքում վատթարագույն բանն է։ Խաչի վրա էր, որ Աստծո անմեղ Որդին մեռավ մեղավորի համար։ Գեմփբել Մորգանն ասում է. «Շատերը Քրիստոսի Խաչը համարում են անարգ։ Համաձայն ենք, որ Խաչն աշխարհի ողջ պատմության ամենաանարգ առարկան է, բայց ո՞ւմ անարգանքն է դա։ Այն ոչ թե մեր մեղքերը իր արյամբ սրբող Աստծո Որդու անարգանքն է, այլ Նրան՝ Խաչին մատնող և Խաչի անհրաժեշտությունը սրբապղծորեն մերժող մարդկանց»։ Ահա թե ում անարգանքն է այն։ Ոչ ոք չի կարող նայել Քրիստոսի Խաչին և լրջորեն չմոտենալ մեղքի խնդրին։ Եթե ուզում ես իմանալ, թե որն է Աստծո դատավճիռը մեղքի համար, նայի՛ր Խաչին Գամվածին՝ երկնքի Անմեղին, արյունաշաղախ և անճանաչելի տեսքով։ Սա՛ է Աստծո դատավճիռը։ Այդ Խաչը խորհրդանշում է անձի ամբողջական մահը։ Խաչը մարդկության պատմության մեջ արմատավորվեց, և ի վերջո տիեզերքում եղած ամեն բան վերանալու է, բացի Քրիստոսի գործից։

Եկեղեցիների զոհասեղանները չի կարելի տեղաշարժել։ Այն ինչ կատարվում է դրանց վրա, ոչ թե՛ ծիսակատարություն է, այլ՝ իրողություն։ Ամեն անգամ սրբարանով քայլելիս այդ զոհասեղանները հորդորում են մեզ մեռնել, որպեսզի Քրիստոսը մեր մեջ ապրի։ Այսօր Խաչը կանգնած է, որպեսզի մարդու մարմնավորությունը հեռացնի եկեղեցուց։ Մարդիկ պետք է տեսնեն մեղավորի համար մահացող Անմեղի տաժանելի վախճանը։

Երբ Պողոսն առաջին անգամ մտավ ապականված Կորնթոս, համարձակորեն բացականչեց. «Որովհետեւ իմ մտքում չեմ դրել իմանալ ձեր մեջ այլ բան, եթե ոչ՝ միայն Հիսուս Քրիստոսին և նույն ինքն Խաչվածին» (Ա Կոր 2.2)։

Այսօր եկեղեցին պետք է գիտակցի, որ մեր մեղքերն են Քրիստոսին գամել Խաչին։ Մենք պետք է աշխարհին և մեզ ներկայացնենք այդ Խաչի մերկ հմայքն ու արյունալի փառքը։ Մեր միակ պարծանքը պետք է լինի Քրիստոսի Խաչը։ Քանի որ Հիսուսն Ի՛նքը ասաց. «Եվ երբ ես բարձրանամ երկրից, ամենքին էլ դեպի ինձ պիտի ձգեմ» (Հովհ 12.32)։

Ներածություններ  1.Պատմական վկայություններ  2.Հայոց վերածնունդ
3.Տիեզերալույս հայրերը Սուրբ Խաչի մասին  4.Սուրբ Խաչի տոները
5.Ժամանակակից վկայություններ

Լրացուցիչ տեղեկություններ

Աղբյուր՝ Մեհրուժան Վազգենի Բաբաջանյան «ԽԱՉԱՊԱՏՈՒՄ»
Երևան 2001 «Ճրագ» հրատարակչություն, «Ստամպա» ՍՊԸ տպագրատուն

Տրամադրել է՝ Մեհրուժան եղբայր Բաբաջանյան։
Հեղինակային իրավունքները՝ Մեհրուժան եղբայր Բաբաջանյան։
Հրատարակված է հեղինակի թույլտվությամբ։ Առանց հեղինակի թույլտվության հեղինակի աշխատանքների արտատպումը կամ ցանկացած այլ օգտագործումը արգելվում է։

Տես նաև

Մեհրուժան Բաբաջանյանի այլ գործերը

Design & Content © Anna & Karen Vrtanesyan, unless otherwise stated.  Legal Notice