ArmenianHouse.org - Հայ գրականություն, պատմություն, կրոն
Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support
ArmenianHouse.org in EnglishArmenianHouse.org in Russian
Թադևոս Հակոբյան

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ (1500–1800 ԹԹ.)

Previous | Բովանդակություն | Next

[էջ 377]

VIII. ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Պայմանները։ Դպրոցները։ Եկեղեցիներում պահպանվող ձեռագրերը։ Երևանցի գրիչները։ Նաղաշ Հովնաթանի գործունեությունը Երևանում։ Սաֆարօղլի տաղասաց։ Չափածո վիմագիր արձանագրություններ։ Երևանի քարավանատանը թարգմանված «Մտաց բանային» երկը։ Վկայաբանություններ։ Միմոսների և կատակերգակների փողոցային համերգները։ Խաչատուր Ծաղկող։ Մարգար Զաքարիա Խոճենց Երևանցի։

Ստեփանոս Րաբբունի։ Մելքիսեթ վարդապետ Երևանցի և Աբրահամ Երևանցի։ Սիմեոն Երևանցի։ Ոսկան Երևանցի։ Մովսես Սյունեցա գործունեությունը Երևանում։ Եփրեմ կաթողիկոս Ձորագյուղից։ Երևանցիների մշակույթը Նոր Երևան գաղութում

Առաջին հայացքից թվում է, թե XVI—XVIII դարերում Երևանում մշակութային առումով հիշատակության արժանի ոչինչ չպետք է ստեղծվեր։ Անվերջ ու ավերաբեր պատերազմները, պարբերաբար կրկնվող բնական աղետները, ֆեոդալական հետամնաց Թուրքիայի և Պարսկաստանի ծանր լուծը, խաների ու փաշաների սահման չունեցող կամայականությունները՝ այդ բոլորը խափանում էին նաև Երևանի մշակութային զարգացմանը։ Այդ դարերում բազմաթիվ անգամ ավերվել են հնից եկող նրա ճարտարապետական կոթողները (եկեղեցիները, կամ ուրջները, ոռոգման առուները), ավարի են ենթարկվել տասնյակներով ձեռագրեր, խափանվել են եկեղեցիներին կից գործող դպրոցները, գերեվարվել կամ ոչնչացվել են հազարավոր մարդիկ։ Էլ ինչպես կարող էր բնական ընթացքով զարգանալ նրա մշակույթը։

Այնուամենայնիվ, XVI—XVIII դարերում ևս Երևանում մշակութային կյանքը չէր ընդհատվել։ Նույնիսկ այդպիսի դաժան պայմաններում Երևանում ստեղծվել են հիշատակության

արժանի գործեր և գիտության ու մշակույթի տարբեր բնագա-

[էջ 378]

վառներում հանդես են եկել ականավոր շատ ներկայացուցիչներ։ Ճիշտ է նկատում Երվանդ Շահազիզը, Երևանի մշակութային կյանքի վրա բարերար ազդեցություն էր թողնում Էջմիածնի մոտիկությունը1, իսկ վերջինս դեռ այդ ժամանակներից համահայաստանյան մասշտաբով հայտնի էր իր մտավորականներով ու ձեռագրաց գրադարանով։ Քաղաքի մշակութային կյանքի զարգացմանը մեծապես նպաստել է ս. Անանիա անապատի միաբանությունը, որը հաստատված էր Մովսես Սյունեցու կողմից XVII դարի 20-ական թվականներին և իր դրվածքով նման էր Սյունյաց հայտնի Մեծ Անապատին։ Ս. Անանիա անապատի միաբանության լուսավորված ներկայացուցիչները կրոնական հարցերից բացի, զբաղվել են նաև գիտության զանազան ճյուղերով2։ Վերջապես պետք է նկատի ունենալ, որ Երևանը տարբեր եղանակներով կապված էր հայկական մշակույթի շատ օջախների հետ և այդ առնչությունները նույնպես նպաստում էին քաղաքի մշակութային կյանքի աշխուժացմանը։ Եթե այդ բոլորի վրա գումարենք նաև մեր ժողովրդի ստեղծագործելու մեծ ուժը, ապա պարզ կդառնա, թե ինչու նրա պատմության նույնիսկ այդ մռայլագույն շրջանում մշակութային կյանքը չի ընդհատվել, այլ որոշ առումներով մասամբ գաղթօջախներում և մասամբ էլ տեղում բավական առաջադիմել է։ Դրանում իր բաժինն ունի նաև մայրաքաղաք Երևանը։

Հարցերի թվարկումից արդեն հայտնի է դառնում, թե ինչպիսի հաջորդականությամբ և մշակութային ինչ երևույթների ու գործիչների մասին պետք է խոսվի։

Ուրեմն սկսենք դպրոցներից։

Խալֆայական տիպի սակավաթիվ «դպրոցները» չհաշված, մեզ հետաքրքրող դարերում կրթությունն ամբողջապես դեռևս գտնվում էր եկեղեցու ձեռքին։ Դպրոցները սովորաբար կից էին վանքերին և, մասամբ, եկեղեցիներին։ Հ. Արարատյանը հաղորղում է, որ Վաղարշապատ գյուղի 700 ընտանիքից (մոտ 3.500 բնակիչ) միայն 10 մարդ էր գրագետ3, որովհետև վանական դպրոցներում սովորողների թիվը անչափ փոքր էր և այդ վանական դպրոցները նույնիսկ նվազագույն չափով չէին կարողանում մեղմացնել երկրում տիրող անգրագիտությունն ու տգիտությունը։

Սակայն չենք կարող ընդունել Վ. Ռ. Գրիգորյանի այն տեսակետը, թե «Երևանի խանությունում» XVIII դարի վերջերին «կար

__________

1 Երվանդ Շահազիզ, Հին Երևանը, էջ 243։
2 Տե՛ս նույն տեղում։
3 Տե´ս «Жизнь Артемия Араратского...», ч. I, էջ 3:

[էջ 379]

ընդամենը երկու փոքրիկ դպրոց», որոնց տակ նա հասկանում է Երևանի Գյոյ-ջամիին կից գործող մեդրեսեն և Էջմիածնի հոգևոր դպրոցը4: Պատմական փաստերը ցույց են տալիս, որ այդ ժամանակներում նշվածներից բացի, դպրոցներ կային նաև ս. Ամենափրկիչ, Հովհաննու, Ուշիի և այլ վանքերում։ Գրեթե բոլոր վանքերում այդպիսի դպրոցներ կային։ Այդ պարզ երևում է թեկուզ Զաքարիա Ագուլեցու հետևյալ վկայությունից. «Յորժամ երթայր (Խոսրով խանը — Թ. Հ.) ի վանորայս, կոչէր զմանունս դպրոցաց, և. տայր երգել զշարական և տաղ»5։

Երևանում ևս Գյոյ-ջամիի մեդրեսեն միակ դպրոցը չէր: Մեզ հետաքրքրող ժամանակներում Երևանի ամենահայտնի դպրոցը գործում էր ս. Անանիա անապատին կից։ Այս դպրոցը, ինչպես կտեսնենք, հիմնել էր Մովսես Գ Սյունեցին վարդապետ ժամանակ, Ամիրգունա խանի օրոք, XVII դարի առաջին քառորդի վերջերին։ Այս դպրոցում է սովորել ու գործել Մելքիսեթ վարդապետը, այստեղ է որոշ ժամանակ սովորել նաև Ոսկան Երևանցին, որոնց մասին խոսք կլինի հետագայում։ Ս. Անանիա անապատի դպրոցը բարձր տիպի էր՝ նման Սյունիքի Մեծ Անապատի դպրոցին։ Սակայն, ըստ երևույթին, այն իր բարձրության վրա մնացել է կարճ, ժամանակով։ Դպրոցի հիմնադիր Մովսես վարդապետր Էջմիածնի լուսարար և ապա ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրվելուց հետո ս. Անանիա անապատի դպրոցն աստիճանաբար կորցնում է իր նախկին նշանակությունը, վերանում է նրա միաբանությունը, իսկ վանքը վեր է ածվում սովորական եկեղեցու6։

Մատենադարանի «Մեկնութիւն Հին և Նոր կտակարանաց» վերնագիրը կրող ձեռագրերից մեկի հիշատակարանում, որը վերաբերում է 1781 թվականին, նշվում է Երևանի Կաթողիկե եկեղեցուն կից բացված նորակերտ վարժարանի մասին. «Յիշատակ է Դաւիթ սրբազան կաթողիկոսին ի դուռն Երեւանու Կաթուղիկէ եկեղեցւոյ նորակերտ վարժարանին ի թուին 1230 (1781) եւ ի Դեկտ, ամսեանն», — ասված է այնտեղ7։

Անուղղակի հիշատակությունները գալիս են ասելու, որ այդպիսի վարժարաններ կային նաև Պողոս-Պետրոս, Կոնդի ս. Հովհաննես և այլ եկեղեցիներում։ Դրանք, բացառյալ ս. Անանիա

__________

4 Վ. Ռ. Գրիգորյան, Երևանի խանությունը 18-րդ դարի վերջում, էջ 58։
5 Զաքարիա Ագուլեցի, Օրագրութիւն, էջ 39։
6 Տե՛ս Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, էջ 294—299, Գրիգոր Կամախեցի, ժամանակագրութիւն, էջ 291—292, Սիմեոն Երևանցի, Ջամբռ, էջ 22, «Հանդէս ամսօրեայ», 1934, № 5—7, էջ 338 և այլ տեղերում։
7 Տե՛ս «Հանդէս ամսօրեայ», 1934, № 5—7, էջ 336։

[էջ 380]

անապատի դպրոցի, տարրական վարժարաններ էին և կրոնի հիմունքների հետ միասին փոքրավորներին (մոնթերին) գրագիտություն էին սովորեցնում։ Ամենուրեք տարածված էին ծեծն ու մարմնական այլ պատիժները, ավանդվող առարկաների մեծ մասը կրոնական էր, իսկ մյուս մասի մեջ մտնում էին լեզուները։ Որոշ աշակերտների ավանդում էին տարրական գիտելիքներ աշխարհագրությունից, աստղաբաշխությունից և այլ գիտություններից, որոնց ավանդումը դարձյալ հարմարեցված էր կրոնական գաղափարախոսությանը8։

Երևանի մզկիթներին կից նույնպես տարբեր ժամանակներում և տարբեր տևողությամբ գործել են դպրոցներ, որոնցում սովորել են մահմեդական երեխաները։ Մզկիթներին կից դպրոցները կոչվել են մեդրեսեներ (ուսումնարան)։ Այստեղ երեխաները պատրաստվում էին հոգևորական դառնալու կամ ուղղակի ձգտում էին գրագիտություն սովորել և որոշ գիտելիքներ ձեռք բերել։ Մեդրեսեների ցածր դասարանի ուսուցիչները կոչվում էին մուդարիսներ, իսկ բարձր դասարանների ուսուցիչները՝ վայզեր։ Կային մզկիթներ, որոնց կից գործող դպրոցներում, սկզբից մինչև վերջ, ավանդում էին միևնույն ուսուցիչները՝ մուշտեիդները (муджтеид), որոնց մոտ աշակերտներ էին գալիս տարբեր տեղերից։

Երևանի մզկիթների մեջ համեմատաբար ամենից մեծ, մշտական ու կանոնավոր գործող ուսումնարանն ունեցել է Գյոյ-ջամին, որը դպրոցի համար ուներ հատուկ հարմարություններ։ Հայ և օտար շատ հեղինակներ այդ մզկիթի մասին խոսելիս միշտ անդրադարձեք են նրա ուսումնարանին՝ մեդրեսեին9։ Սակայն դրա ուսումնարանը, որ գոյություն ուներ XVIII դարի վերջերից, XIX դարի սկզբների դրությամբ պատկերավոր և մանրամասն նկարագրել է Հաքստհաուզենը։ Նա Խ. Աբովյանի ուղեկցությամբ դիտել է Գյոյ-ջամիի մեդրեսեի առօրյան և ահա թե ինչ է գրում դրա մասին. «Երկու աւուրք առաջ քան զայս՝ առաջնորդութեամբ նորան դարձեալ Աբովեանի տեսեալ էի զմզկիթն, որ շքեղապես և հոյակապ մինարէիւն և վայելչաշէն դրամբքն, կարեմ ասել՝ առաջին շինութիւնն է Երևանայ. առաջի մզկիթն են բազում շինուածք, յորս և դպրոցն նոցա և բնակարանք մոլլայից. ի մտնելն մեր յառաջանում նուագի ընդ պարիսպն մզկթի՝ տեսաք զի յարձակ պա-

__________

8 И. Шопен, Исторический памятник Арм. области, էջ 911։
9 Տե՛ս Հով. Շահխաթունյանց, Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի և հինգ գաւառացն Արարատայ, հ. III, էջ 150 — 151, И. Шопен, Исторический памятник Армянкой обл., էջ 468, 903, Ղ. Ալիշան, Այրարատ, էջ 316 և այլն։

[էջ 381]

տըշգամբք միում նստէին երեսուն աշակերտք ըստ արեւելեան սովորութեան (ծալեալ ոտիւք), ի մէջ նոցա երկու ուսուցիչք նոյնօրինակ նստեալք, կոչէին աշակերտաց երկուս երկուս, և նստուցեալ առաջի իւրեանց համարս առնուին աշակերտք՝ որք պատմէին կամ ընթեռնուին զուսանելիսն, շարժէին անդադար զգլուխս իւրեանց յայսկոյս. մատեանք նոցա ձեռագիր են ի լեզու Պարսից ի գրելն ևս ի կիր առնուն տառս Պարսից, թէև ինքեանք Թաթարք ուսուցանեն աշակերտաց միայն զքանի մի թեթև առարկայս, որպէս զպատմութիւն Նազիր Շահին և այն. և ձեռագիր. ուսուցիչն այնչափ պարտի կրկնել զաւանդեալն, մինչեւ աշակերտք կարող լիցին մեքենաբար ըմբռնել զայն ի լեզու, միանգամայն անծանօթ ինքեանց, սմին իրի է՝ զի սոսկ ընթերցումն և ի գիր ամս ձիգս մաշէ զկեանս ողորմելի աշակերտին. յայլամ տեղւոջ նստեալ տեսաք զմոլլայ մի ծերունի. և առաջի նորա երկու դեռահաս պատանիք. նոքա ունկն դնէին և ինքն երկիւղածութեամբ ընթերցեալ զՂուրանն մեկնէն նոցա»10։

Գերմանացի ականատես ճանապարհորդի հուշերից բերված պարբերությունից երևում է, որ Գյոյ-ջամիին կից եղած ուսումնարանում չկային դպրոցի համար անհրաժեշտ տարրական պայմաններ (սեղան, նստարան, գրատախտակ և այլն), գրենական պիտույքներ և տպագիր դասագրքեր։ Թեպետև սովորողները ադրբեջանցի (թաթար) մանուկներ էին, սակայն ուսուցումը կատարվել է նրանց համար միանգամայն անհասկանալի պետական լեզվով՝ պարսկերենով։ Շատ անգամ աշակերտները ոչինչ չեն հաս֊ կացել իրենց դասերից և միայն դրանք մեխանիկորեն անգիր են արել։ Ուսումը տևել է երկար, աշակերտների համար ծանր պայմաններում։ Ուսման հիմնական նպատակը գրագիտություն սովորեցնելն էր և մի փոքր ծանոթություն տալը պատմությունից ու այլ առարկաներից։

Այդպիսին էին մեզ հետաքրքրող շրջանի Երևանի եկեղեցիներին ու մզկիթներին կից գործող ուսումնարանները։ Մի կողմ թողնելով գրանցում իշխող ավանդական արատավոր մեթոդները, ուսման ցածր որակը, դպրոցի համար ամենատարրական պայմանների բացակայությունը և այլ հանգամանքներ, պետք է ասել, որ այդ ուսումնարաններն իրենց ընդհանուր դրվածքով հնարավորություններ չունեին ընդգրկել քաղաքի մանուկների մեծագույն

__________

10 Հակստհաուզենայ ճանապարհորդութիւն յայսկոյս Կովկասու, այն է ի Հայս և ի Վիրս, էջ 244—245:

[էջ 382]

մասին։ Դրանցում սովորողները դպրոցական հասակ ունեցողների միայն մի չնչին տոկոսն էին կազմում։

Մեզ հետաքրքրող ժամանակներում տարբեր բնույթի ու տարբեր բովանդակությամբ տասնյակների հասնող ձեռագրեր էին պահվում Երևանի և նրա շրջակայքի գյուղերում։ Այդ ձեռագրերի մեծագույն մասը կրոնական բովանդակությամբ էր՝ աստվածաշունչ, ավետարան, սաղմոսարան և այլն, իսկ մյուս փոքր մասն ուներ այլ բովանդակություն։ Գիտության՝ հատկապես հայագիտության համար կարևոր նշանակություն ունեն դրանց ամենատարբեր բովանդակությամբ և տարբեր ժամանակներին վերաբերող հիշատակարանները։ Երևանում եղած ձեռագրերի մի մասը ընդօրինակված էր տեղում, երևանցի գրիչների կողմից, իսկ մյուսներն արտագրվել էին այլ վայրերում, բայց տարբեր ժամանակներում և տարբեր առիթներով բերվել էին այստեղի եկեղեցիները։ Սակայն դրանցով էլ չէին սահմանափակվում քաղաքի ձեռագրերը։ Անուղղակի աղբյուրներից երևում է, որ եկեղեցիներում եղածներից բացի, բազմաթիվ ձեռագրեր կային նաև հարուստ մարդկանց՝ խոջաների և մյուսների ձեռքին, որոնք հարմար առիթնեբով կարող էին նվիրել եկեղեցիներին ու վանքերին։

Երվանդ Շահազիզի վկայությամբ 1923 թվականին Երևանից հավաքվել և Էջմիածնի ձեռագրատանն են հանձնվել 78 ձեռագիր, որոնցից 25-ը պահվում է Կաթողիկե եկեղեցում, 20-ը՝ Պողոս-Պետրոսում, 7-ը՝ ս. Սարգսում, 21-ը՝ ս. Հովհաննեսում, 2-ը՝ Զորավորում, իսկ մնացած 3-ը՝ Նորքում։ Դրանք եղել են ավետարաններ, աստվածաշունչ, ճաշոցներ, մաշտոցներ, նարեկ, հայսմավուրք և այլն11։ Մզկիթներում պահվող ձեռագրերը, առանց բացառության, եղել են պարսկերեն ու արաբերեն։ Դրանք մեծամասամբ ղուրաններ էին և մուսուլմանական սրբազան այլ գրքեր։ Կային նաև աշխարհիկ բնույթի պարսկերեն ու արաբերեն ձեռագրեր բանաստեղծություններ, գեղագրություններ և այլն12։ Ըստ հիշատակությունների, տներում պահվող ձեռագրերի մեջ կային պատմական և այլ բովանդակությամբ՝ շատ բարձր գնահատվող ձեռագրեր13։

Եկեղեցիներում ձեռագրերը կուտակվում էին նվիրատվության և մասամբ գնման միջոցով։ Նշված ձեռագրերի մեծագույն մասը Երևանի եկեղեցիներում կուտակվել էին XVI—XVIII դարերի ըն-

__________

11 Երվանդ Շահազիզ, Հին Երևանը, էջ 227։
12 И. Шопен, Исторический памятник Арм. обл., էջ 917։
13 Նույն տեղում։

[էջ 383]

թացքում։ Այդ մեր կարծիքով բացատրվում է նրանով, որ չնայած քաղաքական վատթարագույն պայմաններին, այնուամենայնիվ, Երևանը Արևելյան Հայաստանի համեմատաբար ապահով վայրերից էր և դրա խոշորագույն կենտրոնը։

Բազմաթիվ հիշատակություններ կան այդ դարերում Երևանի եկեղեցիներին զանազան ձեռագրեր նվիրելու և դրանցում ընդհանրապես ձեռագրեր պահելու մասին։ Այսպես, ըստ հիշատակության միայն Արզումբեկի որդի խոջա Գրիգորը, որը մեծ բարերարություն է արել իր հայրենի քաղաք Երևանի համար, եկեղեցական զանազան սպասքի հետ միասին 1652 թվականին Կաթողիկե եկեղեցուն է նվիրել չորս ձեռագիր, որոնցից մեկը հայսմավուրք էր, մեկը՝ ճաշոց, մեկը՝ ոսկետուփով մագաղաթյա ավետարան, իսկ մեկը՝ սաղմոսարան. «Եւ շինեաց զԿաթուղիկէ եկեղեցւոյ ժամատունն ի հիմանց բազում ծախիւք. եւ ետ ընծայս եկեղեցւոյ մէկ Յասմաւուր, մէկ Ճաշոց, մէկ ոսկետուփ մագաղաթ Աւետարան, մէկ ատենի սաղմոսարան...»14,— ասված է նրա բարեգործական աշխատանքների վերաբերյալ թողնված ընդարձակ հիշատակարանում։

Բավական թվով ձեռագրեր են կուտակվել նաև ս. Անանիա անապատում, հատկապես XVII դարի 20-ական թվականներին, երբ այն տնօրինում էր Մովսես Սյունեցին։ Նրա օրոք ս. Անանիայում գրվել են նաև մի քանի ձեռագրեր։ Դրանցից մեկի մասին Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանի № 5243 ձեռագրի վերջում պահպանվել է հետևյալ հիշատակարանը. «Շնորհիւ ամենակալին այ և գործակցութեամբ հոգւոյն սրբոյ, յանկեալ աւարտեցաւ, ածահրամանդ՝ և հգելի՛ց տառս, ՝ի թուաբերութէս Հայոց ՌՀԲ (1623 թ.)´ ի կողմն արևելից ´ի սահմանս Հայաստանեայ. ի յաւանն Երիվան, ընդ հովանեաւ մատուռի սրբոյն Անանիայի առաքելոյն, ձեռամբ տեառն Մովսեսի, սրբասննունդ, և ճգնազգեաց տիեզերալոյս րաբունապետի...»15։

Այդ ձեռագիրը, որ ընդօրինակված է 1623 թվականին Մովսես Սյունեցու կողմից, քարոզգիրք է և բավական լավ է պահպանված։

Մի այլ հիշատակարանի համաձայն գրիչ Հովհաննես երեցի կողմից 1743 թվականին ընդօրինակված մի գանձարան, որը

__________

14 Տե՛ս Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Մ. Մագիստրոսի արխիվ, գործ № 221, 1652 թ. էջ 104։
15 Նույն տեղում, ձեռագիր № 5243, էջ 573։

[էջ 384]

հնացել և քրքրվել էր, ոմն Թադէոս վերանորոգել տալով՝ նվիրել է քաղաքի Պողոս-Պետրոս եկեղեցուն։ Ահա այդ հիշատակարանի մեզ հետաքրքրող հատվածը (բերում ենք համառոտագրելով).

«Գրեցաւ զայս յիշատակարանս թուականին Հայոց, ՌՃՂԲ (1743 թ.), Մարտի ամսոյ, ի աւուրն, ի ձեռամբ սուտանուն և մեղաւոր պատժապարտ և անպիտան զՅովհանէս, իրիցւոյ...։ ...Տեսեալ սորա անճառ փրկագործ խորհուրդն, աստուածասեր և բարեմիտ այրն... Թադէոս անուն երկիւղած... որ ետուր նորոգել և կազմել, զայս հոգիաշունչ Գանձարանս յիշատակ...։

Դարձեալ յիշեցէք Թադէոսն զի տեսաւ զաշխարհս ունայնութիւն զսայ գութ շարժելով ի վրայ սորա այսմ տառիւ. յոյժ կարի և փափաքանօք, նորոգել և կազմել ետուր ՛ի հալալ ընչից իւրոց, վասն անջինջ յիշատակութեան իւրոյ. և իւր ծնողացն, և առ հասարակ ննջեցելոցն։ Եւ ետ սուրբ գիրքս ընծայ և նուէր ի դուռն հին Էրևանայ Պօղոս Պետրոս սուրբ եկեղեցւոյն վախմ և յիշատակ հոգւոյ իւրոյ և իւր ծնողացն...»16։

Ինչպես կտեսնենք գրիչների և ձեռագրերի ընդօրինակությունների մասին խոսելիս, բավական թվով ձեռագրեր կային և ձեռագրեր էին արտագրվում նաև Երկուերեսնի եկեղեցում։ Այստեղ մյուս ձեռագրերի հետ միասին պահպանված է եղել մի նշանավոր ավետարան, որը կոչվել է «Վիշարենց» կամ «Վիշակենց» և որին վերագրել են մեծ զորություններ։ Այս ձեռագիրն ավելի հին պատմություն ունի։ Ըստ հիշատակարանի, այն Երևանի «ժամատեղացս» է նվիրվել XVI դարի սկզբներին17։

Բուն Երևանի եկեղեցիներից բացի, ձեռագրեր կային նաև նրա մերձակայքի գյուղերում՝ Նորքում, Նորագյուղում, Ձորագյուղում, Նորագավիթում և այլուր։

Նորագավիթ գյուղն ըստ Տուռնեֆորի (որը իր ճանապարհորդության ընթացքում 1701 թվականի օգոստոսի 8-ին գիշերել է այստեղ) ունեցել է 100 տուն հայեր և հայտնի է եղել իր այգիներով ու ընտիր գինիով։ Այս գյուղը ևս 1679 թվականի երկրաշարժից ավերվել էր։ Մինչ այդ նա սովորաբար հիշատակվել է իբրև «գիւղաքաղաք» և ունեցել է մի քանի եկեղեցիներ։ Դրանցից մեկում, օրինակ, 1657 թվականին ոմն Մարտիրոս գրիչի ձեռքով ընդօրինակվել է մի սաղմոսարան18։ Ձեռագրեր կային նաև Նորագա-

__________

16 Տե՛ս Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 4131, թ. 443 ա—445 բ։
17 Տե՛ս Երվանդ Շահազիզ, Հին Երևանը, էջ 202—203։
18 Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Այրարատ, էջ 320։

[էջ 385]

վիթից ոչ հեռու գտնվող Նորագյուղում, որը հիմնահատակ ավերվել է 1679 թվականի երկրաշարժի հետևանքով, բայց հետո նորից վերաշինվել է։ Այս գլուղի եկեղեցուն (որը կոչվում էր ս. Գրիգոր) 1465 —1466 թվականներին նվիրել են մի ավետարան։ Այդ նույն եկեղեցուն ձեռագրեր են նվիրել նաև հետագայում։ Օրինակ՝ 1713 թվականի մի հիշատակարանում ասված է. «Ետու ես տէր Կիրակոսս։ Ես տէր Բարսեղս։ Ես տէր Առաքելս. Ես տանուտէր պարոն Մկրտիչս. Ես Նաղտիս մեք. Մէրեջրիճամի Աթինաս ետուք Նորագեղ զսուրբ Աւետարանս յիշատակ մեզ և մեր ննջեցելոցն ամենեցուն մեծի և փոքրի արանցն ու կանանցն...»19։

Ձեռագրեր ունեին նաև Նորքի և Ձորագյուղի եկեղեցիները։

Այսպիսով, Երևանն իր արվարձանների և գյուղերի հետ միասին մեզ հետաքրքրող ժամանակներում դարձել էր հայկական ձեռագրերի հավաքատեղիներից մեկը։ Դրանց եկեղեցիներում կուտակվել էին տարբեր բնույթի ու բովանդակության տասնյակներով ձեռագրեր, որոնց մի մասը այնուամենայնիվ հաջողվել է փրկել օտար զավթիչների «գերեվարում»-ից և հասցնել մինչև մեր օրերը։

Վաղուց արդեն հայտնի է, որ միջին դարերում գրված մեր հարյուր հազարավոր ձեռագրերից մինչև մեր օրերն է հասել միայն մի չնչին մասը։ Թշնամական հարձակումների և բնական աղետների հետևանքով ոչնչացել են հազարավոր ձեռագրեր։ Աղբյուրների վկայությամբ 1170 թվականին սելջուկների ձեռքով միայն Բաղաբերդում ոչնչացվել են 10 հազար տարբեր բովանդակությամբ մագաղաթյա ձեռագիր մատյաններ20։ Մեր երկիրը ներխուժած նվաճողները սովորություն էին դարձրել ավարի ենթարկել նաև արժեքավոր ձեռագրերը։ Մոնղոլների, Լենկ-Թեմուրի և նրա հաջորդների ժամանակ հայկական բազմաթիվ ձեռագրեր էին «գերեվարված» և տարված նրանց պետության կենտրոնական մասերը՝ Միջին Ասիա։ Մեզ հասած շատ ձեռագրերի հիշատակարաններում նշված են, որ դրանք մի ժամանակ եղել են «գերության» մեջ և «ազատվել» ու նորից ետ են բերվել այս կամ այն բարերարի կողմից։ Եղել են դեպքեր, երբ որևէ ձեռագիր «գերությունից» ազատելու և ետ բերելու համար գրասեր մարդիկ ծախել են իրենց ամբողջ ունեցվածքը և զրկանքներով լի երկարատև ճա-

__________

19 Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռ. № 4098, էջ 444։
20 Տե՛ս Ստեփանոս Օրբելյան, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թիֆլիս, 1910, էջ 335 — 336։

[էջ 386]

նապարհորդություններ կատարել թշնամական պետությունների քաղաքներում։

Այդ հավասար չափով կարող է վերաբերել նաև Երևանի ձեռագրերին։ Երևանից էլ շատ ձեռագրեր են տարվել կամ ոչնչացվել թուրք-պարսկական պատերազմների ժամանակ։ Օրինակ, մի հիշատակությունից երևում է, որ 1582 կամ 1583 թվականին, երբ թուրքերը գրավել էին Երևանն ու համանուն խանությունը, «գերի» էր տարվել Բջնիի ս. Աստվածածին վանքին պատկանող մի ձեռագիր։ Հիշատակարանից պարզվում է, որ այդ ձեռագիր աստվածաշունչը երկար որոնելուց հետո գտնում են Երևանում, օտարների ձեռքին և, 112 թուման տալով, ազատում են «գերությունից» ու նորից վերադարձնում իր տիրոջը՝ Բջնիի վանքին։ Ահա թե ինչ է ասված այդ մասին Հովհաննես գրչի հիշատակարանում.

«...Իսկ մենք թէպէտ զայսոսիկ արարեալ կատարեցաք՝ սակայն ոչ գոյր ուրախութիւն սրտից մերոց վասն գերի լինելոյ թէ ո՛ւր իցէ. այլ աղէկիզեալ յոգնատենչ սրտիւ բազում որոնմամբ խուզեալ գտաք զգանձս զայս անգին ի հին քաղաքն Երեւան բազում ժամանակաւ գերի արարեալ ամօք իբրեւ եօթանասնօք. եւ մենք յոյժ ուրախացաք ի գիւտ սորին. շատ ջանիւք եւ բազում աշխատութեամբ եւ երթեւեկութեամբ. ՃԺԲ. թուման տուաք եւ ազատեցաք զսա ի ձեռաց օտարաց եւ ի տեղեաց անպատշաճից, եւ յոյժ ուրախութեամբ եւ բազում ցնծութեամբ հոգւով եւ մարմնով դարձուցաք յոյժ պատուով ի տեղի եւ ի սեպհական կայարան իւր յաթոռս Բջնու Սուրբ Աստուածածնիս, որում անդստին սորին սակի էր ծրագրեալ, եւ անուամբ սորին ավարտեալ, եւ եղեալ ի սմա։ Արդի մի´ ոք իշխեսցէ հանել զսա...։ Գրեցաւ սակաւ յիշատակարանս ի դրունս սրբուհւոյ Աստուածածինս, ձեռամբ յոգնաբիծ Յովհաննես բանասիրէ. թվին. ՌՃԲ ( = 1653) գոլով շոռոթէցի»21։

Բերված հիշատակարանը մեզ թույլ է տալիս ենթադրելու, որ՝ ա) Շահ-Աբասի կողմից Պարսկաստան քշված երևանցիների կառուցած Նոր Երևան թաղը (Նոր Ջուղայի մոտ) XVII դարի կեսերին այնքան հայտնի էր, որ գրիչ Հովհաննեսն իր հիշատակարանում Երևանը դրա հետ չշփոթելու համար կոչում է «հիս քաղաքն Երևան»։ Թեպետ հնարավոր է նաև, որ գրիչի խոսքը վերաբերում է ոչ թե Երևանին ընդհանրապես, այլ նրա ամենահին թաղամասին՝ Շահարին, որը, ինչպես տեսանք, զանազան հեղինակների մոտ կոչված է նաև հին թաղ։ բ) Թուրքերի և պարսիկների կողմից

__________

21 Տե՛ս Հ. Տաշյան, Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա, էջ 360։

[էջ 387]

Երևանի խանության եկեղեցիներից ու վանքերից «գերված» հայկական ձեռագրերի մի մասը մեզ հետաքրքրող ժամանակներում կարող էր գտնվել խանության կենտրոնում՝ Երևան քաղաքում, բայց օտարների ձեռքին։ գ) Վերջապես հիշատակարանից պարզվում է, որ «գերված» հայկական ձեռագրերը վերադարձնելու համար զավթիչները դրանց վրա դնում էին շատ բարձր գներ։

Բացառելով անանուն և XIX դարի գրիչներին (որոնց ձեռագրերից շատերը պահպանվում են, թայց մեծ արժեք չեն ներկայացնում) մեզ հետաքրքրող ժամանակների երևանցի և Երևանում գործունեություն ունեցած, բայց այլ տեղերից եկած գրիչների թիվն անցնում է մեկ ու կես տասնյակից։ Դրանց մասին մենք գաղափար ենք կազմում իրենց ընդօրինակած ձեռագրերում թողած հիշատակարանների միջոցով։ Սակայն վերջիններս, եթե պատմության և ընդհանրապես հայագիտության համար հաղորդում են հետաքրքիր փաստեր ու տվյալներ, ապա շատ հազվագյուտ դեպքում են տեղեկություններ պարունակում դրանց հեղինակների՝ գրիչների կյանքի ու գործունեության մասին։ Բացառիկ դեպքերը չհաշված՝ գրիչները հասարակության ամենահամեստ ներկայացուցիչներն էին։ Նրանք սովորաբար իրենց հիշատակարաններում համեստաբար նվաստացնում են իրենց անձն ու կատարած գործը։ Այդ պատճառով էլ Երևանի հետ առնչված և երևանցի մեզ հետաքրքրող ժամանակների գրիչները ներկայացնելու ենք միայն նրանց կատարած գործով, սկզբունք ընդունելով սոսկ ժամանակագրական կարգը։ Հրատարակված ձեռագրաց ցուցակներից և արխիվային նյութերից բացի, այս հարցի պարզաբանման համար երկարատև պրպտումներ ենք կատարել Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Հնարավոր է, որ մեր աչքից վրիպել են այնպիսի գրիչներ, ովքեր կամ երևանցի են, կամ առնչվել են մեր քաղաքի տվյալ ժամանակաշրջանի մշակութային կյանքի հետ։ Մասնագետներն ու ընթերցողները այդպիսիները նկատելու դեպքում թող ներող լինեն և մեզ օգնեն հետագայում այդ բացը վերացնելու համար։

XVI—XVIII դարերում մեզ հայտնի այդ կարգի գրիչներից առաջինը եպիսկոպոս Հակոբ Երևանցին է։ Իրականում Հակոբ Երևանցին գրիչ չէր, բայց նա թողել է մի հիշատակարան, ուր նա գրում է, որ ինքը երևանցի է և 7 անգամ ուխտի է գնացել Երուսաղեմ։ Ըստ իր ասածի նա վերջին անգամ Երուսաղեմում եղել է 1599 թվականին։ Հավանական է համարվում, որ նա իր զառամ-

[էջ 388]

յալ հասակում եղել է նաև Հռոմում22։ Եպիսկոպոս ուխտագնաց-ճանապարհորդի կյանքի մասին այլ տեղեկություններ չեն պահպանվել։

Հաջորդ մեզ հայանի գրիչը Պողոսն է, որը Երևանի ս. Անանիա մատուռում, Մովսես Սյունեցի վարդապետի հովանավորությամբ 1623 թվականին ընդօրինակել է մի քարոզգիրք՝ վերջում թողնելով հետևյալ հիշատակարանը (բերում ենք համառոտագրելով).

«Փառք... ի թվ. հայոց ՌՀԲ (1623) ի կողմն արեւելից ի սահմանս Հայաստանեաց ի յաւանն Էրիվան, ընդ հովանեաւ մատուռին սրբոյն Անանիայի առաքելոյն ձեռամբ յոգնամեզ եւ խաւարամած ոգոյ Պօղոսի վայելումն դէր Մովսէսի, սրբասննունդ եւ ճգնազգեաց տիեզերալոյս րաբունապետի։ Արդ՝ որք հանդիպիք այսմ հոգիակազմ եւ լուսազարդ մատենիս... յիշեցէք... զհոգեւոր վարժապետն իմ...»23։ Հիշատակարանից չի երևում, թե նրա հեղինակը ո՞րտեղացի էր, հոգևոր ի՞նչ աստիճան ուներ, ովքե՞ր էին նրա ծնողները, ե՞րբ էր եկել Երևան և այլն։ Սակայն հիշատակարանից մենք իմանում ենք, որ Պողոսը Մովսես Սյունեցու բազմաթիվ աշակերտներից մեկն էր և հավանաբար Երևան էր եկել ուրիշ տեղից։

Մովսես Սյունեցու աշակերտներից էր նաև Զաքարիա գրիչը։ Նա 1625 թվականին Երևանում, ս. Անանիա մատուռում, Մովսես Սյունեցու հովանավորությամբ ընդօրինակել է մի ընդարձակ մամագիրք, վերջում թողնելով մի երկարաձիգ հիշատակարան։ Հիշատակարանից հայտնի է դառնում, որ Զաքարիան աբեղա էր և Մովսես Սյունեցու աշակերտներից։ Անհրաժեշտ ենք համարում վկայակոչել նրա հիշատակարանի մեզ հետաքրքրող հատվածը համառոտագրելով.

«...աւարտեցի ՛ի թվաբերութէան հայկազեան տոմարի ՌՀԴ (1625), ՛ի յերկիրս Արարատեան... ՛ի մայրաքաղաքս Էրէվան, ի դրունս սբ. առաքելոյն Անանիայի...»24։

Ընդօրինակված այդ ժամագրքի բովանդակությունը կազմում են՝ սաղմոս, տոնացույց Հայաստանի եկեղեցիների «կարգ ու կանոն աղոթից ի Նարեկացւոց, ներբողյան, խրատ, ոտանավոր և

__________

22 Տե՛ս Ղ. Ալիշան, Այրարատ, էջ 316, «Հանդէս ամսօրեայ», 1934, № 5 — 7, էջ 339։
23 Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Մեսրոպ Մագիստրոսի արխիվ, թղթ. № 34, էջ 38։
24 Նույն տեղում, ձեռ. № 507, թ. 323 ա։

[էջ 389]

այլն25։ Իսկ հիշատակարանում գրչի մասին ուրիշ տեղեկություններ չկան։

Պողոսի հետ միասին գրչությամբ զբաղվել է նաև Մովսես Սյունեցու մի ուրիշ աշակերտը՝ Եսայի սարկավագը, որի ս. Անանիա անապատում 1625 թվականին ընդօրինակած ձեռագիրը 1538 համարի տակ պահվում է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Դրա բովանդակությունը կազմում են՝ ա) «Ողբ Կաթուղիկէ Էջմիածնի ասացեալ ի Ստեփան Մետրապօլտէ Սիւնեաց եպիսկոպոսէ (Ստեփանոս Օղրբելյան պատմագիրն է), բ) Խրատ Կարապետ վարդապետի, գ) Խրատ մանկաց յԱռաքել վարդապետէ և դ) Ներբողեան վասն վարուց Ներսէսի Շնորհալոյ ոգեալ ի Ներսեսէ Լամբրոնացւոյն»26։

Ձեռագրից բացի, հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև գրիչ Եսայի սարկավագի բավական ընդարձակ հիշատակարանը։ Նա Սյունյաց աշխարհից էր, Գրհամ գավառի (հնում՝ Կովսական) Կարճավան (այժմ Կարճևան գյուղ Հայկական ՍՍՀ Մեղրու շրջանում) գյուղից։ Հիշատակարանի վերքում իր ծննդավայրի, հոգևոր կոչման, ձեռագիրն ընդօրինակելու, տեղի և իր ուսուցչի մասին հետևյալն է գրում.

«Գրեցաւ գիրքս ձեռամբ յԵսայեայ սարկաւագի, յերկիրն Արարատեան, գաւառն Կոտայի, մայրաքաղաքն Երևան, ի դուռն սուրբ ուխտին Անանիայ կոչեցեալ, առ ոտս քաջ րաբունոյն Մովսեսի, որ և ծառայ և տրուպաչ աշակերտաց իսկ եմ, աշխարհէն Սիսակա, յերկրէն, Գուրհամու, ի գեղջէն, որ կոչի Կարճաւան...»27։ Երևանում XVII դարի առաջին կեսում հայտնի գրիչներից էր նաև Մովսես Սյունեցու մի ուրիշ աշակերտը՝ Մինաս գրիչը, որը ծագումով երևանցի չէր և գրչության արվեստով է զբաղվել պատկառելի հասակում՝ 60 տարին բոլորած։ Նա Երևանի ս. Անանիա անապատում, դարձյալ Սովսես Սյունեցու հովանավորությամբ, 1626 թվականին ընդօրինակել է լքի ժամագիրք։ Իր արտագրած ժամագրքի վերջում գրիչ Մինասը թողել է մի բավական ընդարձակ հիշատակարան, որը կարևոր տեղեկություններ է պարունակում նաև Մովսես Սյունեցու գործունեության մասին։ Բայց այժմ մեզ հետաքրքրում են հիշատակարանի այն հատվածները, որոնք վերաբերում են ձեռագրի ընդօրինակման պայմաններին և գրչի կյանքին։ Ահա այդ հատվածները.

__________

25 Նույն տեղում։
26 Նույն տեղում, ձեռագիր № 1538, թ. 317 բ։
27 Նույն տեղում, ձեռ. 1538, թ. 318 ա — 318 բ։

[էջ 390]

«Փառք... ի թուականութեանս հայոց ՌՀԵ (1626) գրեցաւ աստուածախաւս մատեանս ս. աստուածահաւրն Դաւթի որ կոչի սաղմոս ի թագաւորութեան պարսից շահ Ապազին երկիրս Արարատեան, ի քաղաքս Երեւան, ի տեղապահութեան Թահմազղուլի խանին ընդ հովանեաւ սբ. աստուածածնիս եւ Անանիա ս. առաքելոյս եւ ս. Էջմիածնայ լուսակառոյց եկեղեցացն, որ յայսմ ամի նորոգեցաւ եւ բազում ծախիւք սպիտակեալ զարդարեցաւ, ի ձեռն մեծ րաբունապետի Մովսէսի վ-ի...», «...Որ եւ մենք ամենեքեան կրոնաւորքս եւ աշակերտեալ մանկունքս աղաչեսցուք բարերարն (Մովսես Սյունեցուն— Թ. Հ.) աստուած զի ընդ երկայն աւուրս պահէցէ որպէս ինքն կամեսցի... Եւ ես... իբր վաթսնամեա ժամանակեա գոլով, հարկեալ եղե վասն այլ հոգեւոր բանի, զի սովաւ լըցցի նորայն թերին եւ սկսա փըթեալ ձեռաւք որ բնաւին չունէի կարծիք անձամբ իմով գրել գիր մի երեսուն ու վեցիցն։ Այլ շնորհքն եւ ողորմութեանն Քի զաւրացոյց զիս եւ հասոյց աւարտ։ Անմեղադիր լերուք պակասութեան գրոյս զի ծերոց արուեստ է եւ լի է պակասութեան տեսութեան աչաց եւ զաւրութեան բազկաց յաղագս սոցա մի արհամարհէք, աղաչեմ եղբարք եւ սիրելիք եւ արգելուք զողորմի ասելն Մինաս անարժան գրչի»28։

Ինչպես տեսնում ենք, Մինաս գրիչը եղել է Մովսես Սյունեցու աշակերտներից մեկը։ Նա իր այդ հիշատակարանում նշում է գրչության արվեստով զբաղվելու ժամանակի ու հանգամանքների մասին։ Ըստ երևույթին Մինասը ևս ծագումով Երևանից չէր, բայց շատ երկար ժամանակ էր ապրել այնտեղ. մանուկ հասակից, երբ ուրիշ շատերի հետ միասին աշակերտում էր Մովսես Սյունեցուն, մինչև ծերության տարիքը, երբ վճռում է զբաղվել գրչության արվեստով։ Գրչի սովորական համեստություն է նրա կողմից հիշատակարանում արվող այն հայտարարությունը, թե ինքը ծերության պատճառով իր ընդօրինակած ձեռագրում թույլ է տվել պակասություններ և խնդրում է ընթերցողներից ներեն ու սիրալիր լինեն։ Հենց միայն մեջբերված հիշատակարանի սահուն ու պատկերավոր աճը և շարադրանքի գեղեցկությունը բավական են, որպեսզի Մինասին համարենք իր ժամանակի բարձր գրագիտություն ու գիտելիքներ ստացած անձնավորություն, Մովսես Սյունեցու արժանավոր աշակերտ։

1630 — 1640-ական թվականներին Երևանում գրչության արվեստի գծով մեծ գործունեություն էր ծավալել Մկրտիչ գրիչը, որը

__________

28 Տե՛ս Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենդարան, Մեսրոպ Մագիստրոսի արխիվ, թղթապանակ № 48, էջ 37։

[էջ 391]

նույնպես Մովսես Սյունեցու աշակերտներից էր, և գրչությամբ զբաղվում էր վերջինիս ու Փիլիպոսի կաթողիկոսության շրջանում։ Նրա ընդօրինակած առաջին ձեռագիրը մի ժամագիրք է, որի հիշատակարանում կարդում ենք գրչի հետևյալ խոսքերը.

«Փառք... ի թվականութեան հայոց տօմարի ՌՁ (1631) ամի գրեցաւ աստուածախօս մատեանս աստուածահօրն Դաւթի, որ կոչի սաղմոսարան, ձեռամբ... Մկրտիչ գրչի. ի թագաւորութեան պարսից շահ Ասքուն-եֆունի յերկիրս Արարատեան ի քաղաքս Երեւան ի տեղապահութեան Թահմազղուլի խանին ընդ հովանեաւ. ս. կաթուղիկէիս եւ ս. աստուածածնիս եւ ս. երկու երեսու. ի կ-սութեան Մովսեսի որ նորոգեաց զսուրբ Էջմիածին»29։

Միանգամայն պարզ է, Մկրտիչ գրիչն այդ ժամագիրքը ընդօրինակել էր 1631 թվականին, Մովսես Սյունեցու կաթողիկոսության օրոք, Երևանի եկեղեցիներում։ Նրա գրչական հաջորդ գործն է եղել Փիլոն փիլիսոփայի աշխատանքների ընդօրինակումը։ Այդ ձեռագրի վերնագիրն է. «Փիլոնի իմաստասիրի Եբրայեցւոյ գործք յաղագս նախախնամութեան» և ըստ գրչի թողած փոքրիկ հիշատակարանի ընդօրինակված է Երևանի Կաթողիկե եկեղեցում, Փիլիպոս կաթողիկոսի օրոք, 1646 թվականին։ Գրիչն այդ մասին հետևյալն է գրում30. «Գրցւ" քիրքս այս ՛ի քաղաքին յԷրևանայ։ Ընդ հովանեաւ սուրբ Կաթուղիկէին։ Ի հայրապետուե տն Փիլպ"սի" ձեռամբ Մկրտիչ իրիցու ՛ի վայելս Պտ" րս" սարկւ՛ գ" ի եղբօր որդւ"ք Խչ" տ" ւր" վր" դպտ" ի իշխողին Գողթե" ց։ ´Ի թվականիս հ'յոց. ´ի հազար՝ և Ղ և Ե (1646) երրորդումն ամի։ յշգք։ որ հանդիպիք»31։

Դրանցով չեն ավարտվում Մկրտիչ քահանայի գործերը։ Ըսե" հիշատակության 1658 թվականին Երևանի ս. Անանիա անապատում գրիչ քահանան նորոգել է Գրիգոր Տաթևացու «Քարոզգիրքը»։ Նա իր հիշատակարանում գրում է, որ ինքն այդ գործը կատարել է «յանապատս Երեւանայ, առ շիրիմին նշխարաց մեծի առաքելոյն Անանիայի, ի կաճառս բազմակոյտ եղբարց սրբազանից»32։

Հիշատակարաններից հայտնի է Մարգար դպիր Երևանցի գրիչը, որի կյանքի մասին չունենք որևէ արժանահավատ տեղեկություն։ Ն. Ակինյանի վկայակոչած մի հիշատակարանի համաձայն Մարգար դպիր Երևանցի անունով մի գրիչ 1537 թվականին ընդ-

__________

29 Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Մեսրոպ Մագիստրոսի արխիվ, թղթապանակ № 48, էջ 39։
30 Բերում ենք նույնությամբ։
31 Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 2056, թ. 471 ա:
32 Տե՛ս Պալյան, Ցուցակ ձեռագրաց Ս. Կարապետ վանուց, թ. 8։

[էջ 392]

օրինակել է մի մաշտոց, որն այժմ գտնվում է Փարիզի ա զգային մատենադարանում (ձեռագիր № 59), դրա վերջում թողնելով մի հիշատակարան, որտեղ մասնավորապես ասված է, թե ինքն այդ ձեռագիրն ընդօրինակել է՝ «Ի յերկիրս Արարադեան, ի քաղաքս Երեւան, ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստուածածնի, Սուրբ Յարութեան, Սուրբ Երկու Երեսնի, Ս. Նշանի, յառաջնորդութեան տէր Զաքարիայի եւ տէր Համազասպայ, ի ղանութեան Թավրէժ թաղթին Թահմազ փատշահին»33։

Գրչի այս հիշատակարանի ժամանակի հարցը կասկածանք չի հարուցում։ Նա այդ մաշտոցն ընդօրինակել է Թահմազ շահի և Երևանի եպիսկոպոս Զաքարիայի օրոք, 1537 թվականին։ Սակայն այդ նույն անունով մի այլ գրիչ 1656 թվականին դարձյալ Երևանում ընդօրինակել է «Ժողովածոյ Յովհաննու Թլկուբանցւոյ» ձեռագիրը։ Ահա թե ինք է գրում նա իր ընդօրինակած ձեռագրի հիշատակարանում. «Փառք... Մարգար դպիրս յԵրևանցի աւարտեցի զոր գիրքս... ի խնդրուածոյն Շուռաթեցի անարժան Առաքելին...գ էր ինքն ի քաղաքիս Տարայբլուս եսիրութենում գլուխնիս բաց եւ տկլոր եւ ոտրանիս բոբիկ խիստ դառն եւ տխուր...։ ...ի թվականութեանս Հայոց ՌՃԵ (1656) կրեցաւ սբ. Խաչին պասին... Յիշեսջիք... եւ յերեւանցի պարոն Յուլուխանն որ զօրինակն ետուր...»34:

Ամենայն հավանականությամբ դրանք միևնույն անունը և հոգևոր կոչումը կրող տարբեր գրիչներ են, որ ապրել են տարբեր ժամանակներում, մեկը՝ XVI դարում, իսկ մյուսը՝ XVII դարում, որովհետև նրանց հիշատակարաններում նշված ժամանակները կասկած չեն հարուցում։

Իր արժեքի տեսակետից կարևոր նշանակություն ունի 1663 թվականին դարձյալ Երևանի սբ. Անանիա անապատում ընդօրինակված Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» օրինակներից մեկը։ Այդ ընդօրինակությունը կատարել է գրիչ Մատաթիան, որն այդ մասին թողել է հանգավորված մի ընդհանուր հիշատակարան։ Մեջ ենք բերում դրա՝ մեզ հետաքրքրող հատվածը խիստ համառոտագրմամբ. «Յյարարածոց թուականին. ւձզ-ին. ´ի ծնընդենէ մերոյ փրկչին. ՌՈԿ. և եսին (1663)... «զգրիչս գրոցս աւարտ հանին», «Յյաւուրս հանուրց հայրապետին, տեառն Յյակոբայ սրբազանին»... «Գիրքս այս գրեցան յԱյրարատին. լայնահովիտ մեծ նահանգին» Հանդեպ ծերոյ բարձր լերին...» «՛Ի Կո-

__________

33 Տե՛ս «Հանդէս ամսօրեայ», 1934, № 7 — 5, էջ 334։
34 Տե՛ս Երվանդ Շահազիզ, Հին Երևանը, էջ 87—88։

[էջ 393]

տայինըն գաւառին. ´ի յԵրեւան նուազքաղաքին... ընդ հովանեաւ մենաստանին. առաքելոց սրբոյ շիրմին» «Ուր կան նշխարք սուրբ ոսկերաց, դամասկացւոյն Անանիյ՛՛ին» Ար՛դ աղաչեմ զամենեսիան, հարց և եղբարց որք հանդիպին. ՛ի յընթեռնուլն գրոցս օգտին, թէ ´ի ներկայս, կամ յապառնին «Գաղափարողք թէ լինցին, կամ սեփհականայ՝ յիւրեանս կալցեն «Վասն այ յիշել պարտին... Մատաթիայի Ապիրատին...»35։

Գրչի հիշատակարանից պարզ երևում է, որ նա գրագետ էր և օժտված էր բանաստեղծական որոշ ձիրքով։ Սակայն իր կյանքի ու գործունեության մասին նա այդ հիշատակարանում որոշակի ոչինչ չի հաղորդում։

XVII դարի 60-ական թվականներին Երևանում գրչության արվեստով զբաղվողներից մեկը, որի անունը՝ հիշատակարանը իր զգալի մասով անընթեռնելի լինելու պատճառով մեզ հայտնի չէ, մեզ հասած մի քայքայված հայսմավուրքի վերջում թողել է հիշատակարան, ըստ սրի այդ ձեռագիրը նա ընդօրինակել է 1664 թվականին, Երևանում՝։ Հիշատակարանում մեզ հետաքրքրող հարցի մասին, առաջին հատվածում դրա գրելու ժամանակի ու հանգամանքների վերաբերյալ հետևյալն է ասված.

«Արդ գրեցաւ սա ի թուականութեանս Հայոց Ռ. հարիւր և ԺԳ. թուին (1664). ի նեղ և դառն ժամանակի. զի յույժ նէղիմք անօրինաց և անիրաւ պահանջողաց. ի գաւառս արարադեան ի մայրաքաղաքս որ կոչի Երևան. ընդ հովանեաւ սուրբ Աստուածածնին և սուրբ Երկու Երեսիս և սուրբ Յակոբիս և սուրբ Կաթուղիկէիս. և այլ բազում սրբոցն որ պահպանեն քաղաքիս... ի...խանութիւնէ Երևանայ Ապազղուլի խանին որ է որդի Ամիր Գօնայ խանին...»36։

Մեզ անհայտ մի գրիչ էլ, դարձյալ Երևանում, ընդօրինակել է մի քարոզգիրք։ Ըստ նրա հիշատակարանի այդ մատյանն ընդօրինակել է Առաքել քահանայի հետ միասին։ Ավելի ճիշտ, վերջինս ձեռագրից 10 տետր արտագրելուց հետո մահանում է և ինքը շարունակում ու ավարտում է ամբողջությամբ։ Հիշատակարանում ոչինչ չի ասված նաև ձեռագրի ընդօրինակման ժամանակի վերա-

__________

35 Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 3502, թ. 444 ա — 444 բ։
36 Տե՛ս Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 6221, թ. 536։ Հմմտ. Գարեգին Հովսեփյանց, Հաւուց Թառի Ամենափրկիչը եւ նույնանուն յուշարձաններ հայ արուեստի մէջ, Երուսաղեմ, 1937, էջ 33, Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Մեսրոպ Մագիստրոսի արխիվ, գործ № 221, էջ 194։

[էջ 394]

բերյալ, միայն նշվում է, որ այն ընդօրինակվել է «ի քաղաքս Երևան»37։

XVII դարի 60— 90-ական թվականներին Երևանում գործում էր մեզ hետաքրքրող ժամանակների երևանցի ամենահայտնի և բեղուն գրիչներից մեկը՝ Ավետիք (կամ Ավետիս—) երեցը։ Նա գրչական արվեստի երկարատև գործունեություն է ունեցել, մոտ 30 տարի, որի ընթացքում ընդօրինակել է մի քանի ձեռագրեր՝ դրանցում թողնելով իր հիշատակարանները։ Նրա մեզ հայտնի առաջին գործն Առաքել Դավրիժեցու «Պատմության» ընդօրինակումն է, որը նա կատարել է հեղինակի հանձնարարությամբ, Երևանի Կաթողիկե եկեղեցում 1665 թվականին։ Նրա հիշատակարանում ասված է. «...գրեալ եղեւ գիրքս որ կոչի Պատմագիրք, ի մեծ թվականին Հայոց, ՌՃԺԴ. (= 1665.) ի մայրաքաղաքս Երևան, ի դուռն սուրբ եկեղեցոյս, որ անուանի Կաթուղիկէ, հոգաբարձութեամբ ծաիփւք եւ արդեամբք Առաքել վարդապետի, որ է նոյն ինքն այս պատմագրքիս շինօղն եւ արարօղն..., որ վասն զօրինակն բազմացուցանելոյ ետ գրեալ զայս գիրքս, որ եւ այս չորրորդ գիրք է, որ ինքեան Առաքել Վարդապետի ձեռագիր օրինակէն գաղափարեցաւ, որ յոլով ջանիւ եւ բազում հոգաբարձութեամբ ծախէ ինչս եւ ձեռամբ գրչաց գրել տայ...Արդ ոք հանդիպիք սմա կարդալով կամ օրինակելով կամ զբօսնելով, սրտի մտօք յիշեցէք ի Քրիստոս զվերոյիշեալ զԱռաքել վարդապետն... Ընդ սոցին մաղթեմ յիշել ի Քրիստոս զիս զփանաքի գրիչեն զԱվետիս երեցս, որ Հրամանաւ Առաքել վարդապետին գրեցի զգիրքս վասն հասարակաց օգտին...»38։

Հայ պատմագրության համար կարևոր նշանակություն ունեցող այս հիշատակարանում, ինչպես տեսնում ենք, Ավետիք գրիչը վկայում է, որ Առաքել Դավրիժեցին իր ունեցվածքը ծախելով՝ անձնական միջոցներով գրիչների միջոցով բազմացնել էր տալիս իր գիրքը՝ «Պատմութիւն»-ը։ Նա վկայում է, որ բնագրից իր ընդօրինակածն արդեն եղել է չորրորդ գիրքը։ Բացի դրանից, Ավետիք երեցն Առաքել Դավրիժեցու «Պատմության» ընդօրինակման մասին մի փոքր հիշատակություն է թողել նաև գրքի Ե գլխի ավարտից հետո։ Այդ հիշատակարանը զետեղված է աշխատության 1896 թվականի հրատարակության 70-րդ էջի տողատակում,

__________

37 Նույն տեղում, Մեսրոպ Մագիստրոսի արխիվ, թղթ. 34, էջ 20։
38 Տե՛ս Հ. Տաշյան, Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա, էջ 433։

[էջ 395]

որտեղ ասված է. «Զգծագրող սորին յիշեցէք, զԵրևանցի Աւետիս երեց, այս պատմագրէս երրորդ գիրք եմ գրեր»40։

Մեկ տարի անց, 1666 թվականին նա դարձյալ ընդօրինակում է նույն «Պատմության» մի նոր օրինակ, որն ըստ հիշատակարանի բնագրից արտագրված հինգերորդ օրինակն էր41։

Գրիչ Ավետիք երեցի ընդօրինակած մյուս ձեռագրերն ունեն կրոնական բովանդակություն։ Դրանցից մեզ հայտնի են երկու ավետարան, որոնցից մեկը նա ընդօրինակել է 1684 թվականին, իսկ մյուսը՝ 1693-ին։ 1693 թվականին ընդօրինակած ավետարանի մասին նա իր հիշատակարանում գրում է. «Գրեցաւ աւետարանս ձեռամբ յոգնամեղ գրչի. Աւետիս մեղապարտ երիցու ունայնագործ մեղաւորի ի թուաբերութեան Հայոց ՌՃԽԲ. (1693), ի յերկիրն Արարատեան, ի քաղաքն յԷրեվան, ընդ հովանեաւ սուրբ Կաթուղիկէին, և սուրբ Սարգսին զօրավորին, և սուրբ Երկու-երեսուն, և սուրբ Յակոբին և այլ սրբոյսն։ Ի հայրապետութեան սրբոյն Էջմիածնայ տեառն Նահապետի, ի թագաւորութեան Պարսից ՇաՀ Սուլեյմանին...»42, իսկ 1684 թվականին արտագրած ավետարանին ավելացրած հիշատակարանի՝ մեզ հետաքրքրող հատվածում կարդում ենք. «...Եւ արդ՝ ես յետինս գրչաց և անարժանս ի քահանայից. սուտանուն Աւետիս երէցս... հանձն առի գծագրել՝ այլ կարողութեամբն այ աւարտեցի զսա ՛ի քաղաքս իմ յԵրևան, ընդ հովանեաւ սուրբ զՅակոբ... և սբ. Սարգիս, սբ. էրկու յէրեսիս. և սբ. Կաթուղիկէնիս. ի հայրապետութեան տան Եղիազարու. և առաջնորդութեան սբ. ամենափրկչի լհեցի Յովանես վարդապետի. ի ղանութեան քաղաքիս Զալխանիս. ի թվականիս Հայոց ՌՃԼԳ (1684)...»43։ Ըստ երևույթին երևանցի գրիչ Ավետիք երեցի ընդօրինակած ձեռագրերը նշվածներով չէին սահմանափակվում։ Պետք է կարծել, որ նա մոտ երեք տասնյակ տարիների ընթացքում նշվածներից բացի, ընդօրինակել է նաև այլ ձեռագրեր, որոնք կամ մեզ չեն հասել կամ պակասում են դրանց հիշատակարանները։

Ավետիք երեցի ժամանակակիցներից մեկը 1671 թվականին Երևանի Կաթողիկե, Երուկ-Երեսնի ու սուրբ Սարգիս եկեղեցիներում ընդօրինակել է մի ավետարան։ Ըստ հիշատակարանի այդ

__________

40 Տե՛ս Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, Վաղարշապատ, 1896, էջ 70։
41 Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 1772, թ. 417 ա— 418։
42 Նույն տեղում, ձեռ. № 8785, թ. 262 ա:
43 Նույն տեղում, ձեռագիր № 246, թ. 254 ա—254 բ։

[էջ 396]

ավետարանն ստացել էր Գառնի գյուղաքաղաքից Անանիա երեցը ի հիշատակ իրեն, ծնողներին, կնոջը և մյուս հարազատներին44։ Սակայն հիշատակարանում չի նշվում, թե ում կողմից է ընդօրինակված այդ ավետարանը։

Ավետիք երեցի ժամանակակիցներից էր գրիչ Գրիգոր Երևանցին, որը քահանա էր և իր գրչական վաստակով միայն Ավետիս երեցին էր զիջում։ Գրիգոր Երևանցին նույնպես գրչության արվեստով զբաղվել է շատ երկար ժամանակ՝ մոտ 20 տարի, որի ընթացքում, ինչքան մեզ հայտնի է, նա ընդօրինակել է մեկ ժամագիրք, մեկ ավետարան և Հովհաննու տեսիլքի մեկնությունները։ Այդ բոլոր գործերը նա կատարել է իր հայրենի քաղաք Երևանում։ Ավետարանը նա ընդօրինակել է 1658 թվականին. «... Գրեալ եղև սա ՛ի աշխարհս Արարատեան ՛ի մայրաքաղաքիս Երևան կոչեցեալ,— ասված է նրա հիշատակարանում, — ձեռամբ քահանայի միոյ Գրիգորի, յամի հազար երրորդի, հարիւր երրորդի. և եօթն երորդի (1658) թվի տոհմիս Արամեան, սեռի ի հայրապետութեան տեառն Յակոբայ Ջուղացւոյ...»45։

Հովհաննու տեսիլի մեկնությունները նա ընդօրինակել է 1685 թվականին, թողնելով նաև մի հիշատակարան, որտեղ ասված է. «...հազար երորդի. վեց հարյուր երորդի ութսուն երորդի հինգ երորդի (1685)...։

...Ես նուաստ ծառայ քրիստոսի Գրիգոր... քահանայ, ՛ի քաղաքէն Երևանայ. գրեցի մեկնութիւնս տեսելեանն Յոհաննու աւետարանչի. և աստուածաբան առաքելոյ...։

Խնդրոյ հոգևոր և հարազատ եղբօր իմում տեառն Կիրակոս րաբունոյ, վսեմազարդի...»46։

Ինչպես տեսնում ենք, Գրիգոր քահանան այդ գործը ընդօրինակել էր Կիրակոս րաբունու խնդրանքով։

Պատմագրության համար առանձնապես կարևոր նշանակություն ունի նրա՝ 1686 թվականին ընդօրինակած ժամագրքի ընդարձակ հիշատակարանը։ Ավելի ճիշտ, գրիչ Գրիգոր Երևանցին այդ ժամագրքին կից թողել է երկու հիշատակարան, որոնցից առաջինը, որ ընդամենը բաղկացած է երկու տողից, ունի հետևյալ տեքստը. «Գծագրեցալ ի թուիս հայոց ՌՃԼԵ (1686) ձեռամբ յոգ-

__________

44 Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռ. № 2446, թ. 291 բ— 292 ա։
45 Նույն տեղում, ձեռ, № 338, թ. 331 բ։
46 Նույն տեղում, ձեռ. № 7099, թ. 165 բ։

[էջ 397]

նամեղ Գրիգորի երեւանցւոյ»47։ Ինչպես տեսնում ենք, այդ հիշատակարանում նշված է միայն գրիչի անունը և ձեռագիրն ընդօրինակելու տարին։ Մեր ասած մեծարժեք հիշատակարանը երկրորդն է։ Դրանում գրիչը նախ խոսում է Մովսես կաթողիկոսի մասին, ապա ամենայն մանրամասնությամբ նկարագրում է 1679 թվականին Երևանում ու նրա շրջակայքի գավառներում տեղի ունեցած կործանիչ երկրաշարժը48։ Գրիգոր Երևանցու այդ հիշատակարանը վկայակոչվել է շատ հայագետների կողմից։ Այն մեզ համար նույնպես աղբյուր է ծառայել Երևանում տեղի ունեցած բնական աղետներն ու դրանց պատճառած վնասները բնութագրելու համար։

Մեզ հայտնի է նաև Գրիգոր Երևանցու և Ավետիք Երևանցու մի ուրիշ ժամանակակից՝ Ստեփաննոս Երևանցին, որը քահանա էր և ընդօրինակել է այժմ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի 687 ու 1101 համարները կրող ձեռագրերը։ Դրանցից առաջինը նա ընդօրինակել է 1680 թվականին, իսկ երկրորդը՝ 1688-ին։ Երկու ձեռագրերն էլ ընդօրինակվել են Երևանի Երկուերեսնի եկեղեցում։ Դրանցից ուշադրության արժանի է 1101 ձեռագիրը Գրիգոր Տաթևացու «Լուծմունքը» (լրիվ վերնագիրն է «Լուծմունք քաղուածոյ Առակացն Սողոմոնի ՛ի Գրիգորէ Տաթևացնոյն»)։ Այդ ձեռագրի վերջում գրիչ Ստեփաննոս Երևանցին գրել է հետևյալ հիշատակարանը. «Արդ գրեցաւ սբ. տառս պիտոյից. ՛ի թուին հայոց ՌՃԼԷ (1688). ամին ՛ի մայրաքաղաքն Երևան, ընդ հովանեաւ սրբոյն Երկուերեսոյ. ձեռամբ անարժան, և եղկելիս և մեղօք լըցեալ անարհեստ գրիս Ստեֆաննոս սուտանուն քահանայիս. որ չեմ արժանի կոչի է ի համարս գրչաց, և գրեցի զսա մեղսամած ձեռօք...»49։

Ստեփանոս Երևանցուց հետո մոտ 100 տարվա մի ժամանակաշրջան գրչության արվեստի բնագավառում Երևանում մեզ հայտնի չէ որևէ մի ներկայացուցիչ։ Հավանական կարելի է համարել, որ այդ ժամանակաշրջանում նույնպես մեր քաղաքում ընդօրինակվել են զանազան ձեռագրեր, բայց թուրք-պարսկական ավերիչ պատերազմների ընթացքում դրանք ոչնչացվել են ու չեն հասել մինչև մեր օրերը։ Այնպես որ մեզ հասած ու հայտնի հաջորդ ձեռագրերը Երևանում ընդօրինակվել են XVIII դարի վերջերին։ Այդ ժամանակների Երևանի գրիչներից հայտնի է Կիրակոս քահանան,

__________

47 Տե՛ս նույն տեղում, Մեսրոպ Մագիստրոսի արխիվ, թղթ, № 48, էջ 63։
48 Նույն տեղում, էջ 63 — 65։
49 Նույն տեղում, ձեռ. № 1101, թ. 129 բ։

[էջ 398]

Երևանի ս. Անանիա անապատի առաջնորդ՝ Ավետիս Կարբեցու որդին։ Կիրակոս քահանան 1776 թվականին նույն ս. Անանիա անապատում ընդօրինակել է մի քարոզգիրք («Գիրք քարոզութեան»), որի ստացողը հենց նույն Ավետիս վարդապետն էր։ Այդ ձեռագիրն այժմ պահպանվում է Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանում՝ 7939 համարի տակ։ Ձեռագրի վերջում դրա ընդօրինակող Կիրակոս քահանան գրել է մի ընդարձակ հիշատակարան, որի մեջ ձեռագրի ընդօրինակման հանգամանքներից, տեղից, տարեթվից բացի, կարևոր վկայություններ կան նաև մեր երկրի այդ ժամանակվա քաղաքական դրության, ժողովրդի վատթար պայմանների, լեզգիների արշավանքների, վրաց Հերակլ թագավորի կողմից լեզգիներին վանելու և պատմագրության համար կարևոր նշանակություն ունեցող այլ դեպքերի մասին։ Անհրաժեշտ ենք համարում բերել այդ հիշատակարանի արժեքավոր հատվածները խիստ համառոտագրելով դրանք. «...ինձ Կիրակոս քահանայի որդի Աւետիս վարդապետի Կարպեցոյ, որ եղև արտահանեցել քիրքս քարոզութեան... և եղև աւարտ հասանել գրոյս ի քաղաքն Երևան, առ դրան սուրբ Անանիայի առաքելոյն որոյ էր առաջնորդ նոյն վերոյ յիշեալ Աւետիք վարդապետն...։ ... ի դառն և ի դժվար ժամանակին, որում յոյժ տառապեալ կային խղճալի ազգն Հայոց։ ...Իշխանութեան և տերութեան քրիստոնէից յէրակլի արքային՝ Վրաց... Երկար կեանս խաղաղականս իւրն և որդոց նորին և իշխանութիւն որդոց որդի մի պակասեցի ի տանէ նորին վասն զի ժամանակիս յայսմիկ յոյժ զօրացել էր լազկին Տաղստանայ... որ և աւերեցին յերկիրս Արարատեան և Փայտակարան և այլ բազումս, և մնացեալն ևս աւերել այրել և գերեվարել կամէին. և ոչ շատանային։ Յայնժամ զօրացեալն... վերոյ յիշեալն արքայն յԵրակլես, յորժամ յիմանայր զգալ զօրաց նոցին... գնայր ընդառաջ նոցին... վանէր հալածէր և կոտորէր զղօրս...։

Գրեցաւ և եհաս աւարտ ՛ի Ռ.Մ.Ի.Ե. թուիս (1776) Հայոց և մարտի յամսոյ ութին»50։

Ահա այն հիմնականը, որ վերը թվարկված դեպքերի ու իրողությունների վերաբերյալ հիշատակում է Կիրակոս քահանան։

Ծագումով երևանցի գրիչներ կային նաև այլ քաղաքներում ու վայրերում։ Դրանցից մեզ հայտնի է Սիմայոն (Շմավոն) Երևանցին, որը 1754 թվականին ընդօրինակել է (տեղն անհայտ) մի ավե-

__________

50 Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռ. № 7939, թ. 157 բ։

[էջ 399]

տարան, դրան ավելացնելով իր հիշատակարանը, որից հարկ ենք համարում նույնությամբ մեջ բերել հետևյալ հատվածը.

«Ես տր սիմայոնս գերեցի ով որ կարդա, մի բերան ողորմի ասի ած իւրան ահեղ ատենին ողորմի ես որ էի երեւանցի սր առստս հուռ (հիւր) յեկայ ըսպայսր այն ժամանակ էր որ մէլիկ յուսեփ հայարարայպետ (=հայրապետ) աղան իյ տն ներսէսի եւ առաջնորդութիւն տն պետրոսի. թվ ՌԲՃԳ (1754) էր յուլիսի ա ես անարժան մեղաւոր երեւանցի սիմայոն յարելէս գրեցի»51։ Հիշատակարանից պարզ երևում է, որ գրիչ Սիմայոն Երևանցին թերուս է եղել. նա գրում է աղաղակող սխալներով ու անփույթ։ Հավանաբար նա հոգևորական չէր և սիստեմատիկ կրթություն չէր ստացել։ Դժվար է ասել, թե նա որտեղ է ընդօրինակել այդ ավետարանը, բայց նա իրեն համարում է բուն երևանցի։

Մեր ասածներից դժվար չէ եզրակացնել, որ XVI—XVIII դարերում Երևանը հայ գրչության մեծ կենտրոն էր։ Այդտեղի եկեղեցիներում՝ ս. Անանիա անապատում, Կաթողիկեում, Երկուերեսնում, ս. Սարգիսում, Պողոս-Պետրոսում և ս. Հովհաննեսում այդ ժամանակաշրջանում ընդօրինակվել են տասնյակներով մատյաններ, որոնց կից եղած գրիչների հիշատակարանները կարևոր աղբյուրներ են մեր պատմագրության համար։ Գրչության արվեստի գծով առանձնապես մեծ դեր է խաղացել Մովսես Սյունեցու՝ Սյունիքի Մեծ Անապատի օրինակով ստեղծած Երևանի ս. Անանիա անապատի դպրոցը իր բազմաթիվ սաներով։

Սակայն միայն գրչությամբ չի սահմանափակվում նշված ժամանակաշրջանի Երևանի գրի ու գրականության արվեստը։ Այդ նույն ժամանակներում է տարիներ շարունակ Երևանում ապրել միջնադարյան Հայաստանի մշակույթի մեջ այնքան մեծ դեր խաղացած Հովնաթանյանների մեծ ընտանիքի նշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը՝ Նաղաշ Հովնաթանը։ Երևանում է ապրել նաև տաղասաց Սաֆարօղլին։ Այդ նույն ժամանակներում Երևանում գրվել են գրականության պատմության առումով ուշադրության արժանի չափածո արձանագրություններ և հիշատակարաններ, որոնցից մեկի մասին նշվեց նախորդ Էջերում։ Ստեղծվել են վկայաբանություններ, զրույցներ և այլն։

Նաղաշ Հովնաթանի կյանքն ու գործունեությունը հայ բանասիրության ուշադրությունը գրավել է մեր դարի սկզբներից։ Նաղաշագիտության պիոները կարելի է համարել նշանավոր հայա-

__________

51 Տե՛ս Հ. Աճառյան Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց Թաւրիզի, Վիեննա, 1910, էջ 24։

[էջ 400]

գետ Արշակ Չոպանյանին, որն առաջին անգամ հիմնովին ուսումնասիրել է նրա կյանքն ու գրական –նկարչական գործունեությունը։ Ա. Չոպանյանի 1910 թվականին Փարիզում հրատարակած «Նաղաշ Հովնաթան աշուղը եւ Յովնաթան Յովնաթանեան նկարիչը» աշխատությունը, որը մինչև օրս պահպանում է իր թարմությունը, ընդգրկում է նաղաշագիտության գլխավոր բոլոր հարցերը։ Սակայն սխալ կլիներ եթե ասեինք, որ Նաղաշ Հովնաթանի կյանքով ու գործունեությամբ ընդհանրապես առաջինը Ա. Չոպանյանն է հետաքրքրվել։ Նրա կյանքի մասին առաջին տեղեկությունները տվել է իր որդին՝ Հակոբ Նաղաշը, իսկ հոր և որդու տաղարանի առաջին քննությունը կատարել է Հ. Տաշյանը իր կազմած ձեռագրաց ցուցակում52։

Գրեթե Ա. Չոպանյանի հետ միաժամանակ Նաղաշ Հովնաթանի ստեղծագործություններով զբաղվել է նաև Ա. Ակինյանը։ Նա «Հանդէս ամսօրեայ»-ի 1911 թվականի համարներում հրատարակել է «Յովնաթան Նաղաշ եւ Նաղաշ Յովնաթանեանք եւ իրենց աշխատութիւնք» ուսումնասիրությունը, որը որոշ առումներով լրացնում է Ա. Չոպանյանի նշված աշխատությունը։

Նաղաշ Հովնաթանի կյանքով ու ստեղծագործությամբ զբաղվել են նաև սովետահայ բանասերները՝ Ա. Մնացականյանը, Շ. Նազարյանը, Մ. Մկրտչյանը և ուրիշներ։ Նաղաշ Հովնաթանի կյանքն ու ստեղծագործությունները անհրաժեշտ չափով լուսաբանված են Մ. Աբեղյանի կողմից53։

Արդ մի քանի խոսք Նաղաշ Հովնաթանի կյանքի ու ստեղծագործության մասին՝ կապված Երևանի նրա ապրած ժամանաշրջանի մշակույթի հետ։

Ւնքը՝ Նաղաշ Հովնաթանն իր կյանքի մասին տեղեկություններ գրեթե չի հաղորդել։ Նրա տաղերից միայն իմանում ենք, որ նա եղել է Երևանում, Թիֆլիսում և այլուր։ Այդ բացը մասնակիորեն վերանում է նրա մահվան առթիվ որդու՝ Հակոբի ողբերգի շնորհիվ։ Հայտնի է դառնում, որ Նաղաշ Հովնաթանը ծնվել է 1661 թվականին, Ագուլիսի շրջանի Շոռոթ գյուղաքաղաքում, Հովհաննես քահանայի ընտանիքում։ Ունեցել է երկու որդի՝ Հակոբը և

__________

52 Հ. Տաշյան, Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա, էջ 1008 — 1010։
53 Տե՛ս Մ. Աբեղյան, Հայոց հին գրականության պատմություն, հ. II, Երևան, 1946, էջ 429 — 437։

[էջ 401]

Հարությունը։ Նա մահացել է 61 տարեկան հասակում, 1722 թվականին, հավանաբար իր հայրենի Շոռոթում54։

Տաղանդավոր նկարիչ (նաղաշ) և տաղասաց-բանաստեղծ Նաղաշ Հովնաթանը իր ժամանակվա կրթված, զարգացած և գիտուն մարդկանցից մեկն էր։ Նրա խորհուրդներին ու խրատներին դիմում էին շատ-շատերը, որոնց թվում նաև բարձր իշխանավորները։ Հորը ձոնած տաղի մեջ Հակոբը գրում է, որ նա եղել է «գիտուն բանի», «շնորհալից վարպետ իմաստուն», «քարտուղար տառից հնոց և նորոց՝ բանաստեղծ վարպետ», «զանազան շնորհք վարպետաց ուսեալ», «լցեալ շնորհիւ աղբիւր գիտութեան, հմուտ ընթերցմանց քերականութեան» և այլն55։

Աշխարհ տեսած ու լուսավորյալ մարդ էր Նաղաշ Հովնաթանը։ Նա շրջագայել էր ամբողջ Անդրկովկասում, եղել էր օտար երկրներում՝ Պարսկաստանում և թերևս Թուրքիայում ու Եվրոպայի մի քանի երկրներում. «...և այդ աշխարհէ աշխարհ թափառումներով՝ իր մտքին պաշարը ճոխացուցած, իր երանգապնակին ու քնարին ուժն ու այլազանութիւնը բազմապատկած է», — գրում է Ա. Չոպանյանը56, մի փոքր անց շարունակելով. «ողջամիտ ու սրամիտ մարդ, աւանդասէր, եկեղեցասէր, բայց ոչ տիրացու, ընդհակառակն՝ տիրացուական բարքերուն, տգետ կրօնամոլութեան, փնթի և ստրուկ տէրտէրականութեան ատող ու հեգնող»57։

Նաղաշ Հովնաթանի գործունեությունը սերտորեն առնչվել է Երևանի հետ։ Նա երկար ժամանակ ապրել է Երևանում «Նաղաշն Երեւան շատ կացաւ» և մոտ 70-ի հասնող տաղերի մեծ մասը գրել է այստեղ58։ Իբրև սուր դիտողականություն ունեցող անձնավորություն՝ Երևանում եղած ժամանակ Նաղաշ Հովնաթանը մոտիկից ծանոթացել է խանական այդ կենտրոնի տնտեսական կյանքին, բնակչության ապրելակերպին, նրա սովորություններին ու սովորույթներին, քաղաքի վատթար պայմաններին և այդ բոլորը գույների որոշակի խտացմամբ նկարագրել է իր հայտնի տաղերից մեկում, որը կրում է «Գովասանութիւն Երեւանայ քաղաքին» վերնադիրը և որի մի քանի հատվածները տարբեր առիթներով վկա-

__________

54 Տե՛ս Հ. Տաշյան, Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա, էջ 1008, Ա. Չոպանյան, Նաղաշ Յովնաթան աշուղը եւ Յովնաթան Յովնաթանեան նկարիչը, էջ 10։
55 Ա. Չոպանյան, Նաղաշ Յովնաթան աշուղը..., էջ 10։
56 Նույն տեղում։
57 Նույն տեղում, էջ 11։
58 Նույն տեղում։

[էջ 402]

յակոչվաձ են սույն գրքում։ Սակայն XVII դարի Երևանի ներքին կյանքի մի շարք կողմերի մասին դժվար է գաղափար կազմել առանց ընդգծված երգիծանքով գրված այդ տաղի։ Ահա դրա ամբողջական տեքստը.

«Կամիք գովել դուք Երեւան,
Մարդիքն զուլում կ'երեւան,
Թուրքերըն կու քաշեն բերան,
Մարդոյ գըլիփ կոտրեն գերան։

Հաւեն վընաս որպես ըզհուր.
Ջերմ և կանաչ աղտեղի ջուր,
Գոր ք... է և փիս փըխուր,
Որպէս ծառի ժանգ ու թըրթուր։

Առաւօտուց կ'երթաս բազար,
Բօլ կու ծախեն բողկ ու գազար,
Թըթու մածուն չանախ հազար,
Խըմոր հացըն կուտայ Նազար։

Սափոր և կուժ ամենըն ծակ,
Քանի ջուր կ՛ածես թէ դատարկ,
Ոչ աղբիւր կա և ոչ վըտակ,
Թուրքի յահէ դըռներըն փակ։

Զաբուն չուխէն պօրկչուց շալակ,
Գըտակ կարեն ձըգեն թալակ,
Ծայրըն երկայն որպէս սալակ,
Մէջն պատի հաստ քօչալակ։

Թէ մեյտանըն անես օրօն,
Շատ կայ տըտիպ շըպլեդ տօրօն,
Շերեփ գըդալ խիստ խտօրօն,
Ամէնն ածես մէկ վառ թօրօն։

Չունի մէկ գովելոյ պատճառ,
Բազաստանըն փընթի մուռտառ,
Կու ծախեն խիստ խաշար աստառ,
Թօրփա քեչա աթառ փաթառ։

Ձեռացներըն նետ և թռնակ,
Ղաւաս կաւաւ նախշուն ըռնակ
Փողով հաց չընկնիլ մարդոյ ճանկ,
Աշխարհս էժան, Երեւան թանկ։

[էջ 403]

Հաւուզի փող տաս մէկ բուռն,
Հարկիզ մէկըն չառնիլ ձեռն,
Աչքըն կոխես շամբուրի կեռըն,
Խըմեցնես էշի շ...ն։

Ես էլ Երեւան շատ կացայ,
Նոցա հասիաթն իմացայ.
Հազար բան պասպարես նոցա,
Կասես՝ ո՞ւր է, թէ՝ մոռացայ։

Կուզեն ելնեն ամենընք քօչ,
Լի է մոծակ, մըժիկ, բըղոչ,
Ալիշվերիշըն է խիստ փօչ,
Տալոյ նամարդ, առնելոյ ղոչ։

Նաղաշն Երեւան շատ կացաւ,
Ջիկարն այրեց հիւանդացաւ,
Սպիտակ առուցին զարմացաւ,
Խըմեց՝ սըրտիկըն զուացաւ»59։

Անմիջականորեն Երևան քաղաքին է վերաբերում նաև «Վասն կանանց» տաղը, որը նույնպես սուր երգիծական է և որով նա խարազանում է Երևանի կանանց «ավելորդապաշտություննեըը»60։

Սակայն տաղասացությամբ չէր ավարտվում այդ բեղուն հեղինակի գործունեությունը Երևանում։ Տաղանդավոր տաղասաց-բանաստեղծը միաժամանակ նշանավոր նկարիչ (նաղաշ) էր և մշտապես զբաղվում էր այդ արվեստով։ Նաղաշ Հովնաթանը Երևանում ապրել է 1679 թվականի աղետաբեր երկրաշարժից հետո։ Ինչպես ասվեց իր տեղում, այդ երկրաշարժից ավերվել էին նաև քաղաքի բոլոր եկեղեցիները, որոնք շուտափույթ վերականգնելու համար կար Սուլեյման շահի հատուկ թույլտվությունը։ Նկատի ունենալով այդ, Գ. Լևոնյանը ենթադրում է, որ Նաղաշ Հովնաթանը Երևան էր հրավիրված վերականգնվող եկեղեցիների՝ Պողոս-Պետրոսի, ս. Անանիայի և Կաթողիկեի ներքին պատերը զարդարելու համար61։ Անկասկած է նաև այն, որ Նաղաշ Հովնաթանը

__________

59 Տե՛ս Ա. Չոպանյան, Նաղաշ Յովնաթան աշուղը և Յովնաթան Յովնաթանեան նկարիչը, էջ 95—96։
60 Տե՛ս «Հանդէս ամսօրեայ», 1934, № 5—7, էջ 339։
61 Գ. Լևոնյան, Հովնաթանյան նաղաշները հայ նկարչության պատմության մեջ, «Խորհրդային արվեստ», Երևան, 1938, № 2, էջ 24—29։ Հմմտ. Մ. Ս. Մկրտչյան, Նաղաշ Հովնաթան, Երևան, 1957, էջ 41—42։

[էջ 404]

Երևանում եղած տարիներին մասնակցություն է ունեցել քաղաքի եկեղեցական, մշակութային և հասարակական գործերին։

Բուն երևանցի էր տաղասաց-աշուղ Սաֆարօղլին, որը հավանաբար ապրել է XVII դարի վերջերին և XVIII դարի առաջին կեսում։ Նրանից հայտնի է մի տաղ՝ «Աշըխլամայ ասացեալ ի Սաֆար-օղլու ի վերայ քաղաքին Էրեւանայ», որը մինչև օրս գրականագիտական վերլուծության չի ենթարկված։ Այն արվեստի առումով որևէ նշանակություն չունի։ Սակայն մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Երևանում տեղի ունեցած բնական աղետների պատմությունը ուսումնասիրելու համար։ Դրանում երևանցի աշուղը նկարագրել է 1879 թվականի երկրաշարժը։ Այն ներկայացնում ենք ընթերցողների ու մասնագետների ուշադրությանը.

«Երկինքըն թունա առաւ գետինըն գոռաց,
Անդունդքէն վեր եկաւ ջուրն Երեւանայ։
Երկինքըն շարժ ելաւ մեղաց պատուհաս ելաւ,
Փառն ու գոչումն դուռն Երեւանայ։

Քակավ պազազ, տունը փլաւ չուկանին,
Պատարագ կանգնեցան գանկայաձանին,
Խռովանքը հաւուց այն տէր կենդանին.
Աստուածոցը եկաւ սուրն Երեւանայ։

Հայրը կորցուցեր է, չգտաւ մայրն.
Երկունցը դէմ առաւ իրահու զարը,
Մանուկներուն վրան դրին սալ քաւը,
Յետեւանցը կու լայ քուրն Երեւանայ։

Եղնիկները բերին դրին ի ծառը,
Կոլայ կը փնտրէ չի գտնուլ փառը,
Փակաւ էքեստանը, շրջեցաւ ծառը,
Հրեշտակը կպուց թուրն Երեւանայ։

Կռապաշտ են դարձեր եւ ծեր ու տղայ
Մեղաց պատուհասէ՝ գետին կու խաղայ.
Մէջ հողին մնացին պարոն ու տղայ,
Չեն առնուլ Աստուծոց հուրն Երեւանայ։

Շարժ ելաւ ու թռաւ սուն ու գերան,
Ջարդեցավ մէջք ու պէջքը, աչքն ու բերանը,
Շրջեցաւ պարիսպը, փլաւ խորանը,
Զարութիւնը բերեց սուրն Երեւանայ։

[էջ 405]

Շատ թագաւոր. թագուհի պէհմուրատ գնաց,
Մեռան սարկաւագները, գըրքերն մնաց,
Մեղայ եկան խղճալով, լացին,
Գուլթարը պարպեցաւ մուրն Երեւանայ:

Սաֆարօղլին նստաւ Երեւան գովեաց,
Աստուած խշմ երաւ, պատուհաս տուեց,
Արդար ու մեղաւոր մէկ ճանփայն ժողովեց,
Զարլիքը է մնացեր գուբն Երեւանայ»62:

Սաֆարօղլուց այլ գործեր չեն պահպանվել և հայտնի չէ, թե վկայակոչվածից բացի, նա ուրիշ գործեր ունեցել է, թե ոչ։ Նույնիսկ հայտնի չէ, թե երբ է ապրել։ Միայն մեջբերված տաղից ենթադրվում է, որ նա պետք է ապրած լինի նշված երկրաշարժից ոչ շատ ուշ։ Հայտնի է նաև մի ուրիշ՝ Սեֆերօղլի աշուղ, որը 1775 թ. գրել է Հովհաննես Մալաթիացի նահատակի տաղը։ Այս վերջինը ոչ մի առնչություն չունի երևանցի Սաֆարօղլի աշուղի հետ63։ Գրականագիտական տեսակետից որոշ արժեք ունեն չափածո վիմագիր արձանագրությունները, որոնցից մեկի մասին ասվեց վերևում64։ Այդ արձանագրությունները սովորաբար փորագրված են եկեղեցիների պատերի վրա և վերաբերում են դրանց վերանորոգումներին ու վերակառուցումներին։ Դրանք իրականում հանգավորված հիշատակարաններ են, որոնք աղբյուր են ծառայում պատմաբանի համար։

Գրական ինքնուրույն գործերից բացի, մեզ հետաքրքրող ժամանակներում կատարվել են նաև որոշ թարգմանություններ։ Այդ կարգի գործերից մեզ հայտնի է 1688 թվականին Երևանի քարավանատներից մեկում թարգմանված մի ժողովածու, որը բաղկացած էր 37 մանր պատմվածքներից և պահպանվում է Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում (ձեռագիր № 1058, թ. 25ա — 46ա)։ Այն թարգմանված է եթովպերենից և ունի հետևյալ վերնագիրը. «Գիրք որ ասի բանալի իմաց, թարգմանեալ ի յԵթովպացւոց որ է Հապաշեցւոց ի Կարապետ վարդապետէ. եւ ջանիւք եւ աշխատութեամբ ումեմն քահանայի Յովհաննէս պիտականուն

__________

62 Տե՛ս Հ. Տաշյան. Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա, էջ 863, «Հանդէս ամսօրեայ», 1934, № 5—7, էջ 336 — 337։
63 Հ. Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Դ, Երևան, 1948, էջ 471։
64 Տե՛ս Հովհ. Շահխաթունյանց, Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի և հինգ գաւառացն Արարատայ, հ. Բ, էջ 145, Կ. Կոստանյանց, Վիմական տարեգիր, ս. Պետերբուրգ, 1913, էջ 219 և այլն։

[էջ 406]

կրօնաւորի, զոր որջորջեալ աբեղայ ասի, ի յԵրեւան քաղաքի մէջ վաճառականաց զոր քարավանասարայ անուանի ի թվ. ՌՃԼԷ (1688 եւ նոքին ՌՃԽԷ)»65։ Ն. Ակինյանն այս ժողովածուն համարում է Երևանի այդ ժամանակաշրջանում ստեղծված միակ գրական աշխատությունը։ Սակայն հայ բանասիրության մեջ այն սովորաբար կոչվում է «Բանալի մտաց» կրճատ ձևով և, ինչպես տեսնում ենք, թարգմանվել է Կարապետ վարդապետի ձեռքով, որին աշխատակցել է նաև Հովհաննես աբեղան։

Մեզ հետաքրքրող ժամանակներում Երևանում ստեղծվել են նաև զրույցներ, ավանդապատումներ և բերնեբերան հաղորդվող այլ գործեր։ Երևանի հետ են առնչվում մի քանի վկայաբանություններ, որոնցից ուշադրության արժանին ստեղծվել է XVII դարի վերջերին և բավական երկար ժամանակ մի քանի տարբերակներով տարածում գտել Երևանի ու Նախիջևանի խանություններում։ Այդ ավանդապատումն իր հիմքում ուներ հետևյալ իրական դեպքը, որը բավական մանրամասնությամբ նկարագրված է Զաքարիա Սարկավագի կողմից66։ Շաղկերտ գյուղի տանուտեր Մալխասը դիրքերն ամրացնելու և այդ պաշտոնն ձեռքում ամուր պահելու համար փորձում է իր դստերը՝ Թամամ Շաղկերտցուն բռնի ամուսնացնել Նախիջևանի Մահմուտ-Ռզա-խանի որդու՝ Մուրթուզա-Ղուլիի հետ, որը Երևանում խանի ժամանակավոր տեղապահ էր նշանակված Զալ-խանից հետո։ Հակառակ իր կամքին կույս Թամամը տարվում է Երևան։ Սակայն Մուրթուզային չի հաջողվում նրա հետ ամուսնանալ։ Թամամն իրեն բերդից նետում է Հրազդան և ապա փախչում Եղվարդ գյուղը։ Սակայն Եղվարդի տանուտեր Սահակը, վախենալով խանի տեղապահից, բռնում է նրան և խեղդամահ անում։ Հ. Աճառյանը ենթադրում է, որ կարող է դրա վրա հորինված լինել Վարդան տաղասացի «Տաղ ս. կուսին Թամամիոյ Շաղկերտցւոյ։ Վերջին վկայ կոյս Թամարիա» տաղը67։

Մեր պատմագիրների և եվրոպական ճանապարհորդների (հատկապես Ժ. Շարդենի) վկայություններից երևում է, որ մեզ հետաքրքրող ժամանակներում Երևանում պարբերաբար փողոցային ներկայացումներ էին տալիս միմոսներն ու կատակերգակները։

__________

65 Տե՛ս «Հանդէս ամսօրեայ», 1934, № 5 — 7, էջ 338։
66 Զաքարիա Սարկավագ, Պատմագրութիւն, հ. Բ, էջ 128—131։ Հմմտ. Հ. Մանանդյան և Հ. Աճառյան, Հայոց նոր վկաները (1115—1843), Վաղարշապատ, 1903, էջ 521—524։
67 Հ. Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Բ, Երևան, 1944, էջ 266։

[էջ 407]

Շարդենը գրում է, որ «Երաժիշտներն ու պարողները արևելցիների միմոսներն են կամ կատակերգակները, կամ ավելի շուտ դա նրանց օպերան է, որովհետև այնտեղ միայն չափածո են երգում և արձակը բնավ չի մտնում նրանց երգերի մեջ»68։ Այդ, եթե կարելի է ասել, ժողովրդական փողոցային ներկայացումները, աշուղների և լարախաղացների ելույթների հետ միասին մեծ բավականություն են պատճառել բնակիչներին։ Դրանք օպերայի, ասմունքի ու կրկեսի նախասկզբնական ձևեր են, որոնք մեր քաղաքում հարատևել են բավական երկար ժամանակ։ Ընդ որում Երևանում ելույթ էին ունենում ոչ միայն տեղական աշուղները, լարախաղացներն ու կատակերգակները, այլև ուրիշ քաղաքներից ու գավառներից եկածները։

Արվեստի ճյուղերի մեջ Երևանում մեզ հետաքրքրող ժամանակներում իր տեղն ուներ նկարչությունը։ Մենք տեսանք, որ Երևանում բավական երկար ժամանակ ապրել է Նաղաշ Հովնաթանը՝ Հովնաթանյան նկարիչների ականավոր ներկայացուցիչներից մեկը։ Նա, ըստ մասնագետների կարծիքի, իր կատարած նկարներով զարդարել է վերականգնվող եկեղեցիները՝ Պողոս– Պետրոսի, Կաթողիկեի և մյուսների ներքին պատերը։

Անկասկած է, որ այդ ժամանակներում Երևանում եղել են նաև տեղացի մանրանկարիչներ։ Չէ որ նրա եկեղեցիներում ընդօրինակված տասնյակների հասնող ձեռագրերի զգալի մասը զարդարված է մանրանկարներով և գեղադրական բարձր ճաշակով։ Մեզ հայտնի է երևանցի Խաչատուր՝ Ծաղկող մանրանկարիչը, որը ծաղկել է Մատենադարանի ձեռագրերից մեկը69։ Խաչատուր Ծաղկողի կյանքի ու նկարչական գործունեության մասին մեզ չեն հասել համապատասխան տվյալներ, և անհնար է նրա անցած ուղին ներկայացնել թեկուզ շատ ընդհանուր գծերով։

Այժմ մի քանի խոսք մեզ հետաքրքրող ժամանակների երևանցի և Երևանում գործունեություն ունեցած նշանավոր մարդկանց՝ պատմագիրների, գիտնականների, կաթողիկոսների, մշակույթի գործիչների մասին։ Եվ քանի որ գրական երկերի մասին արդեն ասվել է, ապա խախտելով ժամանակագրական կարգը՝ առաջինը ներկայացնում ենք Մարգար Զաքարիա Խոճենց Երևանցուն, որն ապրել է XVIII դարի երկրորդ կեսում։ Նրա կյանքի վերաբերյալ շատ քիչ տեղեկություններ ունենք։ Հայտնի է միայն, որ նա

__________

68 Путешествие Шардена по Закавказью в 1672—1673 гг., էջ 245։ Հմմտ. «Ավանգարդ» (լրագիր), Երևան, 1969, № 43, 10 ապրիլի։
69 Տե՛ս Երվանդ Շահազիզ, Հին Երևանը, էջ 246։

[էջ 408]

երևանցի էր (նա իրեն համարում է երևանցի), առևտրական ընտանիքից, ապրել է XVIII դարի երկրորդ կեսում և հեղինակ է մի պատմվածք-հեքիաթի ու մի կտակագրի։ Նրա գրչին պատկանող այդ պատմվածք-հեքիաթը կրում է «Վարդ և սոխակ» (այլաբանություն ) վերնագիրը և տպագրվել է «Անահիտ» միամսյա հանդեսի անցյալ դարի վերջերի մի քանի համարներում70։ Նրա մյուս երկը՝ կտակագիրը, որը տպագրվել է Երուսաղեմում 1853 թվականին, ունի խրատական բնույթ։ Ըստ Ղալաթիայի ձեռագրաց ցուցակի այն ունի հետևյալ ընդարձակ վերնադիրը, «Մատեանն է.— «Կտակագիր հոգեշահ բանից, շարադրեալ ի Մարգար Ջաքարիայ Խօճենց Երեւանցւոյ ի մեծի իմիք հիւանդութեանն իւրում, յաղագս վերստին ծննդեամբ ստացմանն յաւիտենական երկնից արքայութեան մարդոյ՝ և վասն ազնութեան և յատկութեան նորա ի միւս ամենայն անբան կենդանեաց. Նաեւ վասն հնգից զգայարանաց նորին, և վասն բանի և յաղագս ոմանց գլխաւոր մարմնական կրից։ Եւ առաքեալ յԶմիւռին առ որդին իւր Զաքարիայ տի Մարգար Զաքարիայ Խօճենց, յամի Տեառն 1798, Յունիսի 15, ի Սան Պետերբուրգ»71։

Ինչպես տեսնում ենք, Մարգար Զաքարիա Խոճենց Երևանցին իր կտակագիրը գրել է ծանր հիվանդության ժամանակ, ս. Պետերբուրգում և 1793 թվականին ուղարկել է որդուն, որն այդ ժամանակ գտնվում էր Զմյուռնիայում, հավանաբար առևտրական գործերով։ Գրականագիտական առումով նրա այդ երկերը դեռևս ուշադրության չեն առնվել, դեռևս չեն գնահատվել համապատասխան մասնագետների կողմից։ Մասնագետ չլինելու պատճառով չենք ուզում այդ գործը վերցնել մեզ վրա։ Միայն պետք է նշել, որ դրանք և իրենց ձևով ու բովանդակությամբ, և կառուցվածքով ու լեզվով գրականագետի համար կարող են որոշակի հետաքրքրություն ներկայացնել։

Ստեփաննոս Րաբունին երևանցի չէր, նա Պռոշյան տոհմից էր և Երևանում չի ապրել. նա Գեղարդա վանքի առաջնորդն էր ( Այրիվանք)։ Ապրել է XVII դարում։ 1679 թվականի երկրաշարժի ժամանակ գտնվում էր Երևանում և ս. Անանիա անապատի միաբանության մյուս հոգևորականների հետ միասին զբաղված էր աղոթքով, երբ երկրաշարժի առաջին ահեղ ալիքները ավերեցին

__________

70 Տե՛ս «Անահիտ» հանդես, Փարիզ, 1898, № 1, էջ 11 — 14, 1899, № 4 — 5, էջ 176—178 և հետագա համարներում։
71 ԲաբգԷն աթոռակից կաթողիկոս, Ցուցակ ձեռագրաց Ղալաթիոյ Լիբանան, 1961, էջ 1130։

[էջ 409]

եկեղեցին և նրա փլատակների տակ մնաց Ստեփաննոս Րաբունին, որն այդ ժամանակ եպիսկոպոս էր։ Ժամանակակիցները մեծ գովեստով են խոսում Ստեփաննոսի մասին՝ նրան համարելով գիտուն և «քաջ հռետոր»72։

XVI—XVIII դարերի Երևանը տվել է մի քանի նշանավոր պատմագիրներ և մշակույթի գործիչներ՝ Մելքիսեթ Երևանցի, Աբրահամ Երևանցի, Ոսկան Երևանցի, Սիմեոն Երևանցի և այլք։ Երևանում հաճախ էին լինում Առաքել Դավրիժեցին, Զաքարիա Սարկավագ Քանաքեռցին, Զաքարիա Ագուլեցին, Աբրահամ Կրետացին և ուրիշներ։

Մելքիսեթ վարդապետը ծնվել է Վժան գյուղում, բայց երկար ժամանակ ապրել է Երևանում և այդ պատճառով էլ նա կոչվել է Երևանցի։ Նրա կյանքի մասին մի հակիրճ, բայց որոշակի ու համակողմանի հիշատակություն ունի Առաքել Դավրիժեցին։ Նա գրում է. «Եւ եղև վախճան բազմաշխատ վարդապետիս Մելքիսէթի յԵրևան քաղաքի, ի վասն դամբարանի սրբոյ առաքելոյն Անանիայի, և տարեալ զնա ի հանգիստն հասարակաց՝ ի բլուրն, որ անունանեն Կոզեռ. զի վասն գերեզմանի որ անդ է՝ այսպէս կոչեն զբլուրն, և անդ մերձ գերեզմանի Կոզեռ վարդապետին պատրաստեցին հանգիստ, և անդ հանգուցին զպատուական և զսուրբանունդ նշխարհս մարմնոյն նորա, և գրեցին զանուն ի վերայ տապանին. և եղև վախճան սորին ի ՌՁ (1631) թուականին մերում։ Եւ ի ըսկիզբն ճառիս զոր ի կարգս վարդապետացն յիշեցաք զԳաւառացի Բարսեղ վարդապետն, և որին աշակերտ Մոկացի բեղլու Ներսէսն, և սորին աշակերտ Երևանցի Մելքիսէթն ի Վժան գեղջէ. այն Մելքիսէթն այս է՝ զորոյ զպատմութիւն ճառեցաք»73։

Առաքել Դավրիժեցու այդ վկայությունից պարզվում է, որ Մելքիսեթ վարգապետը ծնվել է Վժան գյուղում, Ամրդոլա վանքում աշակերտել է արտաքին գիտությունների ուսուցիչ՝ Բեղլու մականունը կրող Ներսես Մոկացի վարդապետին։ Նա չի բավարարվել միայն իր ուսուցչի տվածով, ինքնուրույն կերպով զարգացրել է գիտության այդ ճյուղը՝ բավական երկար ժամանակ վարելով ճգնավորական կյանք՝ խորանալով տոմարագիտական, քերականական, փիլիսոփայական հարցերում և Էջմիածնում ու Երևանում զբաղվելով քարոզչական ու դասախոսական աշխատանքով։ Նրա աշակերտներից առանձնապես հայտնի են Սիմեոն

__________

72 Տե՛ս Ն. Ակինյան, Հին Երևանը, «Հանդէս ամսօրեա», 1934, № 5 — 7, էջ 335 — 336։
73 Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, էջ 401։

[էջ 410]

Ջուղայեցին և Ոսկան Երևանցին, որի մասին խոսք կլինի քիչ հետո։ Դրանք երկուսն էլ Մելքիսեթ վարդապետին աշակերտել են Երևանում՝ ս. Անանիա անապատում։ Գիտնական-վարժապետը մահացել է Երևանում, ս. Անանիա վանքում, 1631 թվականին և թաղվել Կոզեռնի գերեզմանատանը, Հովհաննես Կոզեռն հայտնի վարդապետի մոտ74։ Նրա ինքնուրույն աշխատություններից հայտնի է «Պատմութիւն Յովհաննու եպիսկոպոսի» խորագիրը կրող երկը, որի մասին բավական մանրամասնությամբ խոսում է Առաքել Դավրիժեցին75։ Վերջապես պետք է նշել, որ Մելքիսեթ վարդապետը Մովսես Սյունեցու հիմնած Երևանի ս. Անանիա անապատի դպրոցի հայտնի ներկայացուցիչներից մեկն էր, նշանավոր և´ որպես ուսուցիչ, և՛ որպես ստեղծագործող։

Մելքիսեթից մոտ 100 տարի հետո է ապրել հայտնի պատմագիր Աբրահամ Երևանցին։ Նա իր մասին կենսագրական տեղեկություններ չի հաղորդել։ Նրա կյանքի վերաբերյալ ընղհանրապես հիշատակություններ չկան։ Միայն հայտնի է, որ նա երևանցի պատմագիր է, ապրել է XVIII դարում և գրել է «Պատմութիւն պատերազմացն 1721—1736 թթ.» վերնադիրը կրող պատմագրական երկը։ Նրա այդ աշխատությունը, որ ձեռագիր վիճակում պահվում է Վենետիկի Մխիթարյանների մատենադարանում, երկար ժամանակ հայագիտության լայն շրջանների համար մնում էր անհայտ։ Այդ ձեռագրից անցյալ դարի վերջերին օգտվել է Ղ. Ալիշանն իր «Այրարատ» աշխատությունը գրելիս։ 1908 թվականին դրան ծանոթացել է նաև Լեոն և օգտագործել իր մի քանի աշխատություններում։ Լեոն այդ ձեռագրի պատճենը 1928 թվականին նվիրել է Ազգագրական ընկերության մատենադարանին, և իբրև XVIII դարի մեր ժողովրդի պատմության ուշադրության արժանի երկ ԽՍՀՄ ԳԱ Հայկական ֆիլիալի պատմա-հնագիտական սեկտորն այն հրատարակել է 1938 թվականին՝ «Պատմութիւն պատերազմացն 1721 —1736 թթ.» վերնագրով։ Աբրահամ Երևանցու այդ պատմությունը ընդգրկում է մոտ 17 տարվա մի ժամանակաշրջան՝ աֆղանների դեպի Պարսկաստան կատարած արշավանքից մինչև Նադիր-շահի թագավորությունը։ Դրանում հետաքրքիր շատ տեղեկություններ կան հայ-թուրքական, վիրա-թուրքական, աֆ-

__________

74 Նույն տեղում։ Տե՛ս նաև Երվանդ Շահազիղ, Հին Երևանը, էջ 245, Հ. Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Գ, Երևան, 1946, էջ 306, Լեո, Հայոց պատմություն, հ. III, էջ 445 — 447։
75 Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, էջ 301 — 309։ Տե՛ս նաև Ղ. Ալիշան, Հայապատում, էջ 133։

[էջ 411]

ղանա-պարսկական, թուրք-պարսկական հարաբերությունների և տեղի ունեցած պատերազմների վերաբերյալ։ Աբրահամ Երևանցին իր այդ աշխատության մեջ մանրամասն նկարագրել է մեր մայրաքաղաքի ու նրա շրջակայքի գյուղերի բնակիչների 1724 թվականի հերոսական պաշտպանությունը թուրքական զավթիչներից։ Դրանում տրված են քաղաքի տեղագրությանը, թաղերին, բնակչությանը, բերդին, նրա կայազորին, պարսից խաներին վերաբերող մանրամասնություններ։ Նույնպիսի ճշմարտությամբ և մանրամասնությամբ են նկարագրված նաև Երևանի պաշտպանությանն անմիջապես նախորդած Կարբիի դեպքերը76։

Առիթից օգտվելով պետք է նշել, որ Երևանի խանության ու Երևան քաղաքի պատմության համար կարևոր նշանակություն ունի «Հուսեին-Ալի-անի դիվան» կոչված պարսկական ձեռագրերի մատյանը, որը հավաքվել ու կազմվել է Երևանում 1782 թվականին։ «Հուսեին-Ալի խանը իր պաշտոնական գրագրությունները վարելու համար Թավրիզից Երևան էր հրավիրել մի գրագիր ու հմուտ պարսկագետ, որը, հավաքել է փաստաթղթերի օրինակները և դրանցով կազմել նշված մատյանը։ Այդ մատյանի միակ օրինակը պահպանվում է Երևանի պետական թանգարանում77։

Հայ մշակույթի պատմության մեջ իր ուրույն ու պատվավոր տեղն ունի հայկական տպագրական գործի ռահվիրա Ոսկան Երևանցի վարդապետը, որի կյանքի մասին բարեբախտաբար ունենք բավարար տեղեկություններ։ Նա իր տպագրած գրքերից մեկի՝ «Գիրք պատմութեան շարադրեալ Առաքել վարդապետին Դաւրիժեցւոյ» (Ամստերդամ, 1669) վերջում ԺԷ գլխի տակ «Պատմութիւն վարդապետին Ոսկանայ Երևանցւոյ և կենցաղաւարութեան նորին» վերնագրի տակ տվել է իր կենսագրությունը, որից և օգտվել են նրա կյանքով հետաքրքրվող բոլոր հայագետները՝ սկսած մեծ Չամչյանից և վերջացրած մեր ժամանակակիցներով։ Սակայն նրա կյանքի առանձին պահերի և կատարած արժանահիշատակ գործերի մասին տեղեկություններ են հաղորդում նաև ժամանակակից պատմիչները՝ հատկապես Առաքել Դավրիժեցին և Զաքարիա Ագուլեցին, որոնց վկայություններին կանդրադառնանք քիչ հետո։

Ոսկան վարդապետը Ղլիճենց ընտանիքից էր և չնայած ծնվել էր Սպահանում (1614 թվականին), բայց Երևանցի էր կոչվում, որովհետև իր ծնողները՝ Հայրը՝ Թորոսը և մայրը՝ Գոհարազիզը ե-

__________

76 Տե՛ս Աբրահամ Երևանցի, Պատմութիւն պատերազմացն 1721 — 1736 թթ., «Հրատարակչության առթիվ» (նախաբան), էջ V—VIII։
77 Տե՛ս Երվանդ Շահազիզ, Հին Երևանը, էջ 249։

[էջ 412]

րիտասարդ հասակում Սպահան էին քշված 1604 թվականի մեծ բռնագաղթի ժամանակ և այդտեղ էլ ամուսնացել էին։ Նա գրագիտություն սովորել է տեղական քահանայի մոտ, ապա ուսումը շարունակել Ամենափրկիչ վանքի դպրոցում, որտեղ և ձեռնադրվել է աբեղա։ Դրանից հետո Ոսկան Երևանցին Սիմեոն Ջուղայեցու հետ միասին ավելի բարձր կրթություն է ստացել Երևանի ս. Անանիա անապատի դպրոցում՝ վերը նշված Մելքիսեթ վարդապետի մոտ։ Ժամանակի Փիլիպպոս կաթողիկոսը, տեղյակ լինելով նրա մտավոր զարգացմանն ու ձեռներեցությանը, հրավիրում է Էջմիածին և նշանակում Ուշիի ս. Սարդիս վանքի վանահայր։ Այստեղ նա ծանոթանում է կաթոլիկ հոգևորական Պողոս Պիրոմալիի հետ, որի միջոցով կարճ ժամանակում հրաշալի տիրապետում է լատիներենին։ Առաքել Դավրիժեցու վկայության համաձայն, Ոսկան Երևանցին XVII դարի 50-ական թվականների սկգբներին պարսպապատել է տվել իրեն հանձնարարված վանքը, հոգևորականների համար կառուցելով խցեր ու տներ։ Նա ձգտել է վերանորոգել նաև եկեղեցու խարխլված տանիքը, բայց միջոցներ չլինելու պատճառով այդ գործը մնացել է անկատար։ Ահա թե ինչ է գրում Առաքել Դավրիժեցին. «Այսպէս և վանքն սրբոյն Սարգսի զօրավարին՝ որ է ի գիւղն Ուշի՝ շինեալն ի սրբոյ Մեսրովբայ մեծ վարդապետէն մերոյ որ և սա մերձ է ի գիւղն Կարփի, որի ստորոտս Արագած լերինն. այս վանքս նորոգեցաւ ձեռամբ Ոսկան վարդապետին, որ էր ինքն յԵրևան քաղաքին և յաշակերտաց Փիլիպպոսի կաթուղիկոսին։ Զի թէպէտ կայր եկեղեցին վայելուչ և սրբաշէն և բարձրաբերձ կաթուղիկէիւ, այլ տանիք եկեղեցեացն ամենեցուն քանդեալք և աւերեալք էին, եկեղեցիքն միայն կային ի տեղւոջն, և շուրջանակի շինութիւն ոչ բնաւ. այլ սաստիկ քարուտ։ Իսկ Ոսկան վարդապետս թէպէտ ոչ կարաց նորոգել գտանիքն եկեղեցեացն, զի ոչ ունէր այնքան գոյս, այլ մեծաւ տաժանմամբ և բազում աշխատութեամբ պեղեաց զչորս կողմն եկեղեցւոյն, և պատեաց շուրջանակի պարիսպ յոյժ ամուր, և ի մէջ պարսպին շինեաց ըստ պատշաճին խցեր և տներ և ինքն կայ անդէն բարւոք կարգաւորութեամբ յուսացեալ յողորմութիւնն Աստուծոյ բարեխօսութեամբ սրբոյն Սարգսի զօրավորին»78։

Ուշիի ս. Սարգիս վանքում Ոսկան Երևանցու առաջնորդ լինելու մասին հիշատակություն ունի նաև Զաքարիա Ագուլեցին։ Վերջինս այդ վանքում եղել է և այն ժամանակ, երբ դրանից տասը տարի առաջ Ոսկան Երևանցին արդեն գնացել էր Արևմտյան Եվ-

__________

78 Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, էջ 351.

[էջ 413]

րոպա՝ հայկական տպագրական գործով և վանքում տնօրինում էր նրա տեղապահը՝ Պողոս Երևանցի վարդապետը79։

Հայկական առաջին տպարանը Հոլանդիայի Ամստերդամ քաղաքում հիմնվել էր Ոսկան Երևանցու այդտեղ գալուց առաջ, 1660 թվականին, Փիլիպպոս կաթողիկոսի նոտար Մատթևոս Ծարեցու կողմից։ Վերջինս այդ նպատակով Արևմտյան Եվրոպա էր ուղարկված Պիլիպպոսի հաջորդ Հակոբ կաթողիկոսի կողմից։ Մատթևոս Ծարեցին Ամստերդամ է գնացել Զմյուռնիայի, Վենետիկի ու Հռոմի վրայով։ Գնալով Ամստերդամ՝ 1658 թվականին հայկական տառեր փորագրելու և ձուլելու համար պայման է կնքում այդ գործի վարպետ Քրիստոֆ Ֆան Դիկի հետ և դեռ իր պատվիրած մայր տառատեսակները լիովին չավարտված՝ նա 1660 թվականին սկսում է «Յիսուս Որդին» գրքի տպագրությունը։ Տպագրական մեքենաներ ձեռք բերելու, մայր տառատեսակներ փորագրել ու ձուլել տալու և ընդհանրապես տպարան հիմնելու համար Մատթևոս Ծարեցին անհրաժեշտ միջոցներ չուներ։ Նրան այդ խնդրում օգնության են հասնում երևանցի երկու վաճառականներ՝ Ղլճենց Ավետիսը՝ Ոսկան վարդապետի եղբայրը, որը Հոլանդիա էր գնացել վաճառականական գործերով, և Պողոսի որդի Գրիգորը։ Նրանք երկուսը միասին 1.000 դահեկան տալով փակում են Ծարեցու պարտքերը։ Վերջինս 1661 թվականին մահանում է և տպարանն ամբողջությամբ անցնում է Ավետիսի ձեռքը։ Նա այդ տպարանը նվիրում է Էջմիածնին և իր եղբոր տնօրինության տակ գտնվող Ուշիի ս. Սարգիս վանքին։ Հիշատակությունների համաձայն, Ծարեցու մահանալուց հետո Ավետիսըր կարգի է բերում տպարանը և այն լրացնում մայր տառատեսակներով ու համապատասխան մեքենաներով։ Սակայն ինքը լինելով վաճառական և ծանոթ չլինելով տպագրական գործին, նամակով կաթողիկոսից խնդրում է շտապ Ամստերդամ ուղարկել իր եղբորը՝ Ոսկան Երևանցուն։ Հակոբ կաթողիկոսը Ոսկանին կարգադրում է գնալ և տեր կանգնել տպարանին։ Զբաղված լինելով թարգմանչական գործով, Ոսկան վարդապետը տպարանը ժամանակավորապես կառավարելու համար առանց հապաղելու Հոլանդիա է ուղարկում իր աշակերտներից մեկին՝ Կարապետ վարդապետին։ Ավետիսը մինչև իր եղբոր գալը տպարանը հանձնում է նրան, իսկ ինքը գնում Ւտալիա, այնտեղից էլ՝ Զմյուռնիա։ Կարապետ վարդապետը 1664 թվականին սկսեց տպագրեր սաղմոսը, ապա՝ շարականը՝ մինչև համբարձման կանոնը։

__________

79 Զաքարիա Ագուլեցի, Օրագրություն, էջ 108։

[էջ 414]

Կարապետ վարդապետին ուղարկելուց հետո Ոսկան Երևանցին լրացնում ու կանոնավորում է տպագրվելիք աստվածաշնչի իր մոտ եղած օրինակը և իրեն օգնելու համար տարբեր տեղերում բնակվող հայերի անուններով հատուկ նամակ վերցնելով Հակոբ կաթողիկոսից՝ մի քանի աշակերտների հետ միասին 1662 թվականին ուղևորվում է Արևմտյան Եվրոպա։ Իտալիայում հանդիպելով իր եղբայր Ավետիսին՝ նրանից գրություն է վերցնում տպարանին տիրություն անելու մասին։ Ոսկան վարդապետին հայտնի էր, որ առանց լրացուցիչ միջոցների անհնար է տպարանը կարգի բերել և. տպագրել աստվածաշնչի նման բարդ աշխատանքը։ Նա օգնության համար դիմում է Իտալիայում գտնվող հայերին, բայց երկար ժամանակ դրանցից ոչ մի օգնություն չի ստանում և գործերը կանոնավորելու համար կրում է շատ նեղություններ։ Վերջիվերջո ջուղայեցի երեք հայ վաճառականներ՝ Ստեփաննոս Խանենցը և Թեոդորոս ու Պետրոս Տեր-Ավագյանները տալիս են նրան անհրաժեշտ միջոցների մի մասը, պայմանով, որ աստվածաշնչի վաճառքից սկզբից պետք է ետ վերցնեն իրենց տված դրամագլուխը, իսկ ստացած շահույթը պետք է բաժին ընկնի Էջմիածնին ու ս. Սարգիս վանքին։ Քաջալերվելով դրանից, Ոսկան վարդապետը նրանցից ստացած դրամագլուխը իր եղբայր Հովհաննեսից իրեն մնացած դրամի հետ գումարելով, շտապում է Ամստերդամ և տեր դառնում տպարանին։ Տեղ հասնելուն պես նա ձեռնարկում է Ասվածաշնչի տպագրությանը՝ փորագրել է տալիս նրա վերնագիրը և ինքն էլ թարգմանում է դրա առաջաբանն ու բովանդակությանը։ Աստվածաշնչի տպագրությունը տևում է ավելի քան երկու տարի՝ դրա տպագրությունն սկսվել է 1666 թվականին և ավարտվել միայն 1668 թվականին։ Դրանից հետո անմիջապես տպագրում է Առաքել Դավրիժեցու «Պատմութիւն»–ը (1669 թվականին), որը հեղինակը գրել ավարտել էր 1662 թվականին, ապա «Աղուէսագիրքը» և այլ գրքեր, ընդամենը 19 անուն։ Դրանից հետո Ոսկան վարդապետն անցնում է Լիվոռնո և 1670 թվականին այնտեղ տպագրում ևս երկու գիրք, իսկ 1673 թվականին գնում է Մարսել՝ դարձյալ նպատակ ունենալով շարունակել գրքերի տպագրությունը, չնայած պապական գրաքննության հարուցած անասելի դժվարություններին։ Սակայն շուտով կտրվում է նրա կյանքի թելը. 1674 թվականին նա մահանում է (Մարսելում) և նրա սկսած գործը շարունակում են իր աշակերտները և ազգակիցները։ Չնայած Ամստերդամի հայկական տպարանը ստեղծվել էր ուրիշի ձեռքով, բայց նրա և հայկական տպագրության իսկական հիմնա

[էջ 415]

դիրը համարվում է ձեռներեց ու գիտուն Ոսկան վարդապետը, որը տպագրական գործի հետ միասին զբաղվել է նաև թարգմանություններով, ինչպես նաև լատիներեն կազմել է հայ եկեղեցու թեմերի վիճակագրությունը։ Ոսկանի մահից հետո ևս նրա գործը շարունակվեց մեծ հաջողությամբ։ Մեկը մյուսի ետևից հայկական տպարաններ բացվեցին Մարսելում, Պոլսում, Վենետիկում և այլ քաղաքներում80։

XVIII դարի ծագումով երևանցի գործիչներից ամենահայտնին Սիմեոն Երևանցին է, ամենայն հայոց ամենահայտնի կաթողիկոսներից մեկը։

Ամենայն իրավամբ Սիմեոն Երևանցուն համարում են «ամենախոշոր անձնավորությունը 18-րդ դարի հայ լուսավորչական հոգևորականության մեջ»81։ Նա իր դարի ամենաեռանդուն և համակողմանի բարձր գիտելիքներ ունեցող անձնավորություններից մեկն էր։

Սիմեոն Երևանցին նախ և առաջ հայտնի էր որպես ուսուցիչ։ Իր ուսումն ստանալով Էջմիածնի դպրոցում, նույն տեղում էլ ինքը դարձել էր ուսուցիչ և կրթել բազմաթիվ աշակերտների։ Նրա աշակերտների թվումն էին նաև Հովսեփ Արղությանը՝ 18-րդ դարի հայ ազատագրական շարժման այդ եռանդուն ու ականավոր ներկայացուցիչը, և Հակոբ Շամախեցի կաթողիկոսը։ Սիմեոն Երևանցին շատ շրջագայություններ կատարած և աշխարհ տեսած անձնավորություն էր։ Մինչև կաթողիկոս դառնալը լինելով Էջմիածնի նվիրակ՝ նա առիթ է ունեցել ճանապարհորդել Կ. Պոլիս, Երուսաղեմ, Թուրքիա, Պարսկաստան, Հնդկաստան և այլուր։

Սիմեոն Երևանցին բազմագործունյա անձնավորություն էր։ Նա կատարել է հիշատակության արժանի քաղաքական, գիտական ու մանկավարժական, մշակութային ու հոգևոր գործեր։ Նրա քաղաքական գործունեությունը բացառապես վերաբերում է կաթողիկոսական շրջանին (1763 — 1780 թթ.)։ Իր հեղինակությամբ վայե-

__________

80 Ոսկան Երևանցու կյանքի և գործունեության մասին վերը նշվածներից բացի, տե՛ս Միքայել Չամշյան, Պատմութիւն Հայոց, հ. Գ, Վենետիկ, 1786, էջ 658—662, Մաղաքիա Օրմանյան, Ազգապատում, էջ 2533—2549, Ղ. Ալիշան, Այրարաա, էջ 181, Լեո, Հայկական տպագրություն, հ. Ա, էջ 153 —184, «Հանդէս ամսօրեայ», 1927, ձ$ 1—2, հունվար֊փետրվար «Հոլանդիան և հայերը». Երվանդ Շահազիզ, Հին Երևանը, էջ 245, Հ. Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Դ, 188 — 189, Լեո, Հայոց պատմություն, հ. III, էջ 445 — 447 և այլ տեղերում։
81 Լեո, Հայոց պատմություն, հ. III, էջ 770։

[էջ 416]

լելով ժամանակի վրաց թագավոր Հերակլի համակրանքն ու աջակցությունը, Սիմեոն Երևանցին ամեն կերպ փորձում էր նրա միջոցով երկրում ստեղծել տանելի վիճակ, կանոնավորել նրա և Երևանի խանի հարաբերությունները ու խափանել դրանց միջև ծագած՝ ավերում բերող պատերազմները։

Սիմեոն Երևանցին գիտական ու մանկավարժական գործունեություն էր ծավալել հիմնականում մինչև կաթողիկոս դառնալը՝ վարդապետ ու ուսուցիչ եղած ժամանակ։ Նրա գրչին են պատկանում մի ամբողջ շարք աշխատություններ, որոնց թվումն է նաև հայագիտության համար այնքան կարևոր «Ջամբռ»-ը։ Նրա ջանքերով վերանորոգվեց Էջմիածինը, հիմնվեց Ռուսաստանի թեմը, Ախալցխայում, Ալաշկերտում և Բայազետում դադարեցվեց կաթոլիկական պրոպագանդան, կարգի բերվեցին հայկական եկեղեցու տոները, որի համար նա գրել էր տոնացույց (այն հրատարակվել է իր հիմնած Էջմիածնի տպարանում, 1774 թվականին)։

Սիմեոն Երևանցու անգնահատելի ծառայություններից է Էջմիածինը հայ մշակութի նշանավոր կենտրոն դարձնելը։ Նա է հիմնադիրը բուն Հայաստանում առաջին տպարանի, որն ամբողջովին ստեղծվեց նրա ջանքերով Էջմիածնում, 1771 թվականին և դրա անխափան աշխատանքն ապահովելու համար շուտով (1776 թվականին) նույն տեղում հիմնադրում է նաև թղթի գործարան։ Սիմեոն Երևանցին իբրև նոր ժամանակների կաթողիկոս իր գործունեությամբ կարող է համեմատվել միայն Ներսես Աշտարակեցու և Խրիմյան Հայրիկի հետ։ Նա կաթողիկոս է եղել 1768 թվականի ապրիլի 20-ից մինչև իր մահվան օրը՝ 1780 թվականի հուլիսի 26-ը։ Թաղված է Էջմիածնի ս. Գայանե եկեղեցու գավթում։ Նրա գերեզմանի վրա փորագրված է մի ընդարձակ չափածո տապանագիր82։

Երևանցի էր նաև Եփրեմ կաթողիկոսը, որը ծնվել էր քաղաքի Ձորագյուղ թաղամասում, 1748 թվականին։ Մինչև կաթողիկոս դառնալը նա նվիրակ է եղել նախ Հնդկաստանում, ապա՝ Ռուսաս-

__________

82 Սիմեոն Երևանցու կյանքի ու գործունեության մասին տե՛ս Մ. Օրմանյան, Ազգապատում, էջ 3019 — 3136, Սիմեոն Երևանցի, Ջամբռ, էջ 33—35, Գյուտ քահանա Աղանյանց, Դիւան Հայոց պատմութեան, գիրք Ա — Բ, Թիֆլիս, 1893, էջ 1—2, Մեսրովբ Սմբատյանց, Տեղագիր Գեղարքունի ծովազարդ գաւառի..., էջ 19 — 20, «Արարատ», ամսագիր, 1901, մարտ, էջ 183, «Մշակ», լրագիր, Թիֆլիս, 1901, № 65, «Յովսէփ կաթողիկոս Արղութեան» (հոդվածաշար), Երվանդ Շահազիզ, Հին Երևանը, էջ 246, Լեո, Հայոց պատմություն, հ. III, էջ 770, նույնի «Հայկական տպագրություն», հ. Բ, էջ 574, Հ. Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Դ, էջ 519, Նույնի, Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց, Թաւրիզի, Վիեննա 1910, էջ 124 և այլուր։

[էջ 417]

տանում, իսկ Հովսեփ Արղությանի մահից հետո նույն տեղում կարգվել էր թեմի առաջնորդ։ Նա որոշ ընդհատումներով կաթողիկոս է եղել 1810 — 1830 թվականներին, մահացել է 1835 թվականին83։ Նույն Ձորագյուղ թաղամասից էր նաև Հովհաննես IX (Կարբեցի) կաթողիկոսը (1831—1842)։

XVII դարի հայ եկեղեցական և մշակութային հայտնի գործիչներից էր Մովսես Սյունեցին, որի գործունեությունը մեծ չափով կապված էր Երևանի հետ։ Նա ծնվել էր Բաղք կամ Աճանան գավառի Խոտանան գյուղում։ 15 տարեկան հասակում արդեն ձեռնադրվել էր աբեղա։ Սրապիոն կաթողիկոսի և վարդապետ Գրիգոր Կեսարեցու մոտ սովորելուց հետո եղել է Երուսաղեմում, Պաղեստինում և Եգիպտոսում։ Այնուհետև Սարգիս եպիսկոպոսի և Կիրակոս վարդապետի հետ միասին վերադառնում է Սյունիք։ Այստեղ նրանք 1608 թվականին հիմնում են հայտնի Հարանց կամ Մեծ անապատը, որն ուներ իր օրինակելի ու բարձր տիպի դպրոցը։ Սակայն եռանդոտ ուսուցիչն ու հոգևորականը երկար փակված չի մնում Մեծ անապատում։ Նա իր մի շարք աշակերտների հետ միասին սկսեց շրջագայել Հայաստանի գավառներում ու գյուղերում, բարեկարգել եկեղեցիներ, բանալ դպրոցներ և զբաղվել քարոզով։ Շուտով նա հայտնի է դառնում ամբողջ երկրում։ Նրա ջանքերով Հարանց անապատի օրինակով հիմնվում են մի շարք անապատներ, որոնք ունեին իրենց դպրոցները։ Նշվածներից բացի, նա եղել է նաև Սպահանում և Իրանի ուրիշ քաղաքներում։ Դեռևս մինչև կաթողիկոս դառնալը նա կարգված էր Էջմիածնի փակակալ և Շահ-Աբաս I-ից հատուկ իրավունք ստանալով՛ Էջմիածինը պատել տվեց պարսպով, կառուցել տվեց վեհարան, հյուրանոց, շտեմարան, սեղանատուն և միաբանների համար մի քանի սենյակներ։

Մովսես Սյունեցու գործունեության զգալի մասը բաժին է ընկնում Երևանին։ Իր շրջագայությունների ժամանակ նա գալիս է Երևան՝ մտադրություն ունենալով այստեղից էլ գնալ արևմուտք։ Սակայն ժամանակի Ամիրգունա-խանը հորդորում ու խորհուրդ է տալիս նրան հրաժարվել այդ մտքից և. Երևանի հյուսիսային մասում, այգիների մեջ հնուց ի վեր գոյություն ունեցող ս. Անանիա ավերված մատուռը վերականգնել, դարձնել անապատ և այնտեղ

__________

83 Տե՛ս Մաղաքիա Օրմանյան, Ազգապատում, էջ 3377 և հետագա էջերը, Մեսրովբ Սմբատյան, Տեղագիր Գեղարքունի ծովազարդ գաւառի..., էջ 20 — 21, Հ. Աճառյան, Հայոց Անձնանունների բառարան, հ. Բ, Երևան, 1944, էջ 156 և այլ տեղերում։

[էջ 418]

շարունակել իր մտավոր գործունեությունը։ Պատմիչի ասելով Մովսեսից նույնն էին խնդրում նաև քաղաքի ողջ բնակիչները և վաճառականները։ Հայրենասեր վարդապետը տեղիք է տալիս և հրաժարվում արևմուտք գնալու իր մտադրությունից։ Հավատացյալների և հատկապես վաճառականների օգնությամբ վերը նշված տեղը նա պարսպապատում է, կառուցել է տալիս խցեր, ժամատուն, ամառանոց, ուրիշ օժանդակ տներ և Մեծ անապատի օրինակով այնտեղ հաստատում միաբանություն ու դպրոց։ Առաքել Դավրիժեցին գրում է. «և կատարեալ զամենայն շինուածսն, բնակեցաւ անդէն վարդապետն իւրովք միաբանօքն, կարգաւն և սահմանաւն այն, զոր կարգեցին ի մեծ անապատն։ Առ որ ժողովեցան միաբանք բազումք, միայնակեացք ի գրոց աշակերտք իմաստունք և սրբակեացք»84։

Դրանից հետո ժամանակի Մելքիսեթ կաթողիկոսը գալով ս. Անանիա անապատը (ինչպես վերաշինությունից հետո կոչվեց այն), Մովսեսին ձեռնադրում է եպիսկոպոս։ Ինչպես տեսանք, Մովսես Սյունեցու հիմնած այդ դպրոցը ավել է մի շարք գրիչներ և այլ մտավորականներ։ Ժամանակակիցներն ու հետագայի հեղինակները մեծ գովեստով են խոսում Մովսես Սյունեցու մասին՝ նրան կոչելով «րաբունապետ», «տիեզերալոյս րաբունապետ», «քաշ ռաբուն»։ Երևանի ս. Անանիա անապատում հիմնադրված դպրոցը, որը բավական երկար ժամանակ շարունակում էր իր գործունեությունը, բարերար ազդեցություն է թողել քաղաքի մշակութային կյանքի վրա, Հայաստանի տարբեր շրջաններից եկած նրա սաների մի մասը ընդմիշտ մնում է Երևանում և զբաղվում հոգևոր ու մտավոր գործով, իսկ մյուսները, ավարտելով իրենց ուսումը՝ իրենց համար գործունեության վայր էին ընտրում երկրի տարբեր շրջաններում։

Մովսես Սյունեցին (կամ Տաթևացի) միայն հոգևորական գործիչ և ուսուցիչ-քարոզիչ չէր։ Նա գրել է մի գանձ, մի տաղ, երկու «Թուղթ», որոնցից մեկն ուղղած է Ուրբանոս պապին, իսկ մյուսը՝ Լեհաստանի Վլադիսլավ VII արքային։ Նա Տաթևից Էջմիածին էր բերել Ստեփաննոս Օրբելյանի Սիսից բերած մի ընտիր «Յասմաւուրք» և իր աշակերտների միջոցով արտագրել տվել դրանից մի քանի օրինակ։

Էջմիածնի վերը նշված վերանորոգումներից ու վերակառուցումներից բացի, որոնք կատարվել էին նրա լուսարար եղած ժամանակ, Մովսես Գ Սյունեցին կաթողիկոս ժամանակ նույնպես

__________

84 Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, էջ 295։

[էջ 419]

հոգ է տարել Մայր աթոռը բարվոք վիճակում դնելու համար։ Նրան հաջողվել էր Պարսից շահի միջոցով Մայր աթոռն ազատել հարկերից և տնտեսապես ապահովել այն։ Կարճատև է եղել նրա կաթողիկոսության շրջանը՝ ընդամենը 4 տարի (1629 —1633)։ Բնորոշ է նաև այն, որ Մովսես Գ-ն կաթողիկոսական աթոռն ընդունել է երկար ժամանակ համեստաբար հրաժարվելուց հետո։ Սակայն այդ կարճ ժամանակամիջոցն էլ բավականացնում է նրան Էջմիածնում հիշատակության արժանի գործեր կատարելու։ Նրա մասին մեծ գովեստով են խոսում մեր պատմագիրները, գրիչները և ժամանակագիրները։ Ահա թե ինչպես է բնութագրում նրա անձն ու գործունեությունը Սիմեոն Երևանցին, «Սա էր այր հօգեընկալ, առաքինազարդ, և բնակարան շնորհաց Հոգւոյն սրբոյ, սիրեցեալ յԱստուածոյ և ի մարդկանէ, որ ի նստիլն յԱթոռ սուրբ, որպես թէ նոր խնդրոյ ի հիմանէ նորոգեաց զսուրբ Աթոռս՝ և պայծառացոյց Հոգևորական կարգօք, և մարմնական պիտոյիւք։ Որ եթէ զկնի Լուսաւորչին մերոյ և թոռանց նորին և թարգմանչաց մերոյ, յայլոց Հայրապետացն ո´չ ոքն եղև երախտաւոր և բարերար սրբոյ Աթոռոյս և Ազգիս մերոյ նման սորին, և զկնի սորին յաջորդօղ Հայրապետացն Փիլիպպոսի և Յակոբայ, զորաց ի տեղւոջն իւրեանց տեսցուք»85։

Ինչպես տեսնում ենք, Սիմեոն Երևանցին Մովսես Գ-ին Գրիգոր Լուսավորիչից, նրա թոռներից ու մեր թարգմանիչներից հետո համարում է Մայր աթոռի համար իր նմանը չունեցող բարերար հայրապետ՝ ներառյալ նաև նրան հաջորդած Փիլիպպոս ու Հակոբ կաթողիկոսները։

Մովսես Գ Սյունեցին մահացել է համեմատաբար երիտասարդ հասակում՝ 55 տարեկանում, 1633 թվականին, Երևան քաղաքում՝ իր հիմնած ս. Անանիա անապատում։ Առաքել Դավրիժեցին գրում է, որ ինչպես բոլորը ուրախանում էին նրա կենդանությամբ, այնպես էլ տխրեցին մահվան լուրն առնելով։ Մովսես Սյունեցու թաղմանը ներկա է եղել նաև ժամանակի խանը՝ Ամիրգունա-խանի որդին՝ իր պարսիկ մեծամեծների հետ միասին. «Եւ որպէս կենդանութեամբ սորա զուարձացեալ ցնծայր ամենայն ոք, նոյնպէս և մահուամբ սորա սգազգեաց լեալ տրտմեցաւ ամենայն ոք. ո՛չ միայն քրիստոնեայք, այլ և մահմետականք. նա և քաղաքապետ ինքն Թահմազղուլի խանն որդի Ամիրգունայ խանին, և ամենայն իշխանք իւր՝ որք և եկին ի թաղումն Մովսէսի կաթողիկոսին...»,—

__________

85 Սիմեոն Երևանցի, Ջամբռ, էջ 21։

[էջ 420]

գրում է Առաքել Դավրիժեցին86։ Նրան թաղում են ռչ թե Էջմիածնում, այլ Երևանում, Կոզեռն բլրի նույնանուն հասարակական գերեզմանոցում, Հովհաննես Կոզեռն վարդապետի և վերը նշված Մելքիսեթ վարդապետի միջև, դամբարանի վրա փորագրելով հետևյալ տապանագիրը.

«Այս է տապան դամբարանի
Եդեալ շիրմի ճանապարհի
Տեառն Մովսէսի վարդապետի,
Ընտրեալ սբ. հայրապետի.
Որ է տեղաւ տաթեւացի,
Նորոգող սբ. Էջմիածնի,
Բացող եւ շինող գմբէթի
Թուին ՌՁԲ ին»87։

Երկար ժամանակ պահպանվում էր մեզ հետաքրքրող ժամանակաշրջանի Երևանի մշակութային կյանքում այնքան խոշոր դեր խաղացած այդ լուսավոր հոգևորականի գերեզմանը89։

Մեր ասածներից երևում է, որ չնայած օտարի ծանր տիրապետության հետևանքով ամբողջ երկրի հետ միասին տնտեսական և այլ առումներով մեր մայրաքաղաքը նույնպես գտնվում էր վատթարագույն պայմաններում, այնուամենայնիվ նրա մշակութային կյանքը չի ընդհատվել։ Ավելին, նրա վանքերում ու եկեղեցիներում գործում էին մի քանի դպրոցներ, տասնյակների հասնող գրիչներն ընդօրինակում էին տարբեր բնույթի բազմաթիվ ձեռագրեր, կային ժամանակի բարձր կրթություն ստացած ու զարգացած մշակույթի գործիչներ ուսուցչապետներ, պատմագիրներ, ժամանակագիրներ, տաղասացներ, թարգմանիչներ, տպագրա-

__________

86 Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, էջ 313։
87 Կ. Կոստանյանց, Վիմական տարեգիր, էջ 182։
89 Մովսես Գ Սյունեցու կյանքի ու գործունեության մասին տե՛ս Առաքել Դավրիժեցի, Պատմութիւն, էջ 284, 294 — 313, Զաքարիա Սարկավագ, Պատմագրութիւն, հ. I, էջ 53, Գրիգոր Կամախեցի, ժամանակագրութիւն, էջ 291—292 և 297 — 298, Սիմեոն Երևանցի, Ջամբռ, էջ 21, Սամվել Անեցի, Հաւաքումք ի գրոց պատմագրաց... Շարունակութիւն ԺԳ օրինակէն, էջ 178, Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռագիր № 5243, էջ 573, ձեռագիր № 1538, թ. 317 բ— 318 բ, նույն տեղում, Մեսրոպ Մագիստրոսի արխիվը, թղթապանակ № 48, էջ 37, Կ. Կոստանյանց, Վիմական տարեգիր, էջ 182, Միքայել Չամչյան, Պատմութիւն Հայոց, հ. Գ, էջ 546—636, Հովհաննես Շահխաթունյանց, Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի և հինգ գաւառացն Արարատայ, հ. I, էջ 217— 219, Ն. Ակինյան, Մովսես Գ Տաթևացի, Վիեննա, 1936, Հ. Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, հ. Գ, Երևան, 1946, էջ 447 — 448 և այլուր։

[էջ 421]

կան գործի մասնագետներ, որոնց մի մասի ծննդավայրը Երևանն էր, իսկ մյուսները երկրի կենտրոն էին եկել այլ տեղերից։

Իր տեղում տեսանք, որ 1604 թվականի մեծ բռնագաղթի ժամանակ բազմաթիվ երևանցիների նույնպես քշեցին Պարսկաստանի խորքերը։ Նրանք այնտեղ, Սպահան քաղաքի մոտ, Նոր Ջուղային կպած ստեղծեցին իրենց թաղը՝ Նոր Երևանը իր եկեղեցիով հանդերձ։ Երևանցիներն իրենց այդ նոր բնակավայրում նույնպես կատարել են հիշատակության արժանի մշակութային գործեր՝ ստեղծել են ճարտարապետական առումով հետաքրքրություն ներկայացնող կոթողներ, գրել են գրական ինքնուրույն ստեղծագործություններ, ընդօրինակել են ձեռագրեր։ Նոր Երևանի ինքնուրույն հեղինակներից մեղ հայտնի է քահանա Թադէոս Համազասպյանը։ Նրա գրչին է պատկանում «Ոտանաւոր պատմութիւն Պետրոս աւագ գօնսուլին Հայոց» վերնագրով երկը, որը գրել է 1668 թվականին։ Բավական ընդարձակ այդ գրական-պատմական երկը հրատարակվել է «Հանդէս ամսօրեայ»-ում90։ Նոր Երևանի գրիչներից է Ստեփանոս քահանան։ Նա 1704 թվականին ընդօրինակել է մի ճառընտիր՝ դրան ավելացնելով իր հիշատակարանը, որի վերջին հատվածում խոսվում է ձեռագիր ընդօրինակման պայմանների և տեղի մասին. «Եւ արդ ես... տէր Ստեփանոս... կատարեցի զսբ գիրքս զայս մեղսամած մասամբ իմով, բազում եւ մեծ աշխատութեամբ հասուցաք զսա աւարտումն ի յանուանի գեօղս Սարուծաւ որ է Նոր Երեւան ի վերայ Քոբար գետոյն որ Զանդարու կոչի ի եզր քաղաքին Շօշ որ է Սպահան մօտ ընդ հովանեաւ սբ Ամենափրկչին...»91։

Ինչպես տեսնում ենք, բռնագաղթով Պարսկաստան քշված երևանցիները, չնայած աննպաստ պայմաններին, նոր բնակավայրում ևս իրենց գործերով շարունակում են նպաստել հայկական մշակույթի առաջադիմությանը։

__________

90 Տե՛ս «Հանդէս ամսօրեայ», 1887, էջ 168—173 և 194 — 197։
91 Տե ս Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Մեսրոպ Մագիստրոսի արխիվ, թղթապանակ № 18, էջ 219։

Լրացուցիչ տեղեկություններ

Աղբյուր՝ Հակոբյան Թ., Երևանի պատմությունը (1500—1800 թթ.). – Եր., Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1971։
Scanned: Վահագն Մխոյան
OCR: Դիանա Ազատյան
Ուղղագրում՝ Լինա Քամալյան

Տես նաև
Design & Content © Anna & Karen Vrtanesyan, unless otherwise stated.  Legal Notice