ArmenianHouse.org - Հայ գրականություն, պատմություն, կրոն
Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support Unicode Armenian Language Support
ArmenianHouse.org in EnglishArmenianHouse.org in Russian
Ջիվանի

ՋԻՎԱՆՈՒ ՔՆԱՐԸ

Նախորդ էջԲովանդակություն  | Հաջորդ էջ

[ էջ 33 ]

[ էջ 34 ]

[ էջ 35 ]

ԿՈԻԳԱՆ ՈԻ ԿԵՐԹԱՆ

Ձախորդ օրերը ձմռան նման կուգան ու կերթան,
Վհատելու չէ, վերջ կունենան, կուգան ու կերթան.
Դառն ցավերը մարդու վերա չեն մնա երկար,
Որպես հաճախորդ շարվեշարան կուգան ու կերթան։

Փորձանք, հալածանք և նեղություն ազգերի գլխից
Ինչպես ճանապարհի քարավան կուգան ու կերթան,
Աշխարհը բուրաստան է հատուկ, մարդիկը ծաղիկ,
Ո~րքան մանուշակ, վարդ բալասան կուգան ու կերթան։

Ոչ ուժեղը թող պարծենա, ոչ տկարը տխրի,
Փոփոխակի անցքեր զանազան կուգան ու կերթան,
Արևը առանց վախենալու ցայտում է լույսը,
Ամպերը դեպի աղոթարան կուգան ու կերթան։

Երկիրը ուսյալ զավակին է փայփայում մոր պես,
Անկիրթ ցեղերը թափառական կուգան ու կերթան.
Աշխարհը հյուրանոց է, Ջիվան, մարդիկը հյուր են,
Այսպես է կանոնը բնական, կուգան ու կերթան։

1892

[ էջ 36 ]

ԳՈԻՇԱԿՈՒԹՅՈԻՆ

Կերթա՛ն այս օրերը, էլ ետ չեն դառնա,
Մեզի կժամանեն երջանիկ օրեր.
Հոգիս գուշակում է բարի ապագա,
Նրա հետ միասին գեղեցիկ օրեր։

Նեղության դիմացող տոկուն ժիր մարդը
Բանի տեղ չի դնիլ կարկուտի ջարդը.
Փուշը մենք կքաղենք, որդիքս` վարդը,
Նրանք պիտի տեսնեն անուշիկ օրեր։

Ջիվանի, պիտի պարզե երկինք կապուտակ,
Կը հաջորդե զվարճալի եղանակ.
Աստուծով, այս վատ օրերու տեղակ,
Պիտի տեսնենք լավը հինգպատիկ օրեր։

1887

[ էջ 37]

ՊՐԾԸՆԻՆՔ

Աջողության գեղեցկուհին պիտի գա,
Ասում են — ասում են չի գա պրծընինք.
Խոսում են պատկերը մեզ պիտի ցույց տա,
Ո՞ւր է, թե մի անգամ ցույց տա՝ պրծընինք:

Հիշյալ գեղեցկուհին յուր դրոշակը
Չը պարզած՝ դեպի ձախ թեքվեց վիճակը,
Դժբախտության ծովը մտավ բավակը,
Ոչ կընկղմի, ոչ կը լողա` պրծընինք։

Ջիվանի, լույս չի տա ջահը յուր տեղը
Կամ պատրույգն է հատել, կամ միջի եղը.
Մեր փըլիըլուն կիսախավար կանթեղը,
Ոչ կը մարի, ոչ կը շողա՝ պրծընինք:

1898

[ էջ 38]

ՀՈՒՅՍ

Առավոտը շատ մոտ է, լույսը շողալուն քիչ մնաց.
Խավարը ընկավ գետին, արևը գալուն քիչ մնաց.
Համբերանքդ ծով արա, հույս ու հավատդ պինդ պահիր,
Ո՜վ, գիշերից ձանձրացող, բախտիդ խաղալուն քիչ մնաց:

Լուսնի պաղ երեսից շուտով կազատվիս, մթնակյաց,
Ջերմ ու կարմիր արփենու կայծը եռալուն քիչ մնաց,
Ցերեկը եկավ տիրեց գիշերային ամրոցներուն,
Խավարը հոգու հետ է, յուր կյանքը տալուն քիչ մնաց։

Լուսաբերը մթության թագուհու տեղ գահ բարձրացավ,
Ցնծության երգեհոններու որոտալուն քիչ մնաց։
Մարտի տասն է, Ջիվանի, սխտոր ունիս, շուտ վերջացուր,
Գարուն է արդեն, գիտենք, ամպը գոռալուն քիչ մնաց է:

1889

[ էջ 39]

ՇԱՏ ՈԻՇԱՑԱՎ

Փրկության ավետաբեր սուրհանդակը շատ ուշացավ.
Ուրախության լուր տվող մեր նամակը շատ ուշացավ.
Իմ մորս եղբայրները իմ մասին իսկի չեն խոսում,
Կրթըված, թղթիկ բերող աղավնյակը շատ ուշացավ:

Քիչ կմնա ունեցած հույս ու հավատս կորսըվին,
Խավարը ինձ տանջում է, աշտանակը շատ ուշացավ.
Լրիվ երկու տարի է սպասում եմ մեկ ձայնի ես,
Ողջ ժամերը կանգնեցան, ժամանակը շատ ուշացավ:

Խեղճ հավի արյուն խմող գող ուրուրը ապրում է դեռ,
Երկնային մեծ հարվածը, ուժանակը շատ ուշացավ,
Ով Ջիվան, հորիզոնը կարկըտի ամպեր շատ ունի,
Հաշտության կամար կապող աղեղնակը շատ ուշացավ:

1897

[ էջ 40]

ՀԱՐԱՎԵՆ ՊԻՏԻ ԳԱ

Ավետաբեր խոսնակը հայուն հարավեն պիտի գա,
Կսպասեմ և հույս ունիմ, գարուն հարավեն պիտի գա,
Հյուսիսը պետք է հրամայե, թախանձե իսկապես,
Իմ սիրուհին պըճնված սիրուն հարավեն պիտի գա։

Արևելքը ոչ մի ժամ արևմուտքից բան չսպասե,
Քաղցրախոս, մխիթարիչ թռչուն հարավեն պիտի գա։
Փրկիչը հարավային կողմից եկավ մեզ փրկելու,
Այնպես էլ մեծ առաքյալ արթուն հարավեն պիտի գա:

Շատ վաղուցվա ամուլը հղի, այժմ կարծում են,
Երբ լինի արու զավակ, արբուն հարավեն պիտի գա.
Երբ բարով մկրտության հասնի մանուկը, ով Ջիվան,
Կնքողից բարձրապատիվ անուն հարավեն պիտի գա։

[ էջ 41]

ՀԱՅՐԵՆԻՔ

Երբ որ լինի գարնանամուտ, նոր գարուն,
Կբազմանան վտակներդ, հայրենիք,
Շարեշար ցնծությամբ, երգով զվարթուն,
Շարժվում են բանակներդ, Հայրենիք։

Օդըդ սիրուն, ջուրդ սիրուն, դու սիրուն,
Պես-պես գունով ծաղիկներդ դալարուն
Չեն դադարել աշխատելուց օրնիբուն
Քո հարազատ մշակներդ, Հայրենիք։

Մարդիկ կուգան քո սարերդ ման գալու,
Իբր որսորդ եղնիկներդ որսալու,
Ե՞րբ կփոխեն երգը ուրախ կարդալու,
Քո սքազգյաց սոխակներդ, Հայրենիք։

Դու դրախտն ես, քեզի սուրբ գիրքը վկա,
Քո միջիցդ անմահության հոտ կուգա,
Հազար ափսոս, մարդուց թափուր են հիմա
Քաջ բազմամարդ վիճակներդ, Հայրենիք։

[ էջ 42]

ՍԱՍՈՒՆԱՍԱՐ

Առանց վախի, առանց ահի
Քաջերու տուն, Սասունասար,
Քեզնից հրդեհ կպատահի,
Կրակի բուն, Սասունասար:

Այնպես դիրք բռնեց Հովնանը,
Որ սարսեց Արաբիստանը,
Քեզ չհաղթեց Չինգիզ խանը,
Կեցար կանգուն, Սասունասար:

Հայաստանը նոր կանաչեց,
Թշնամին տեսավ՝ ամաչեց,
Եվրոպան քեզի ճանաչեց,
Առար անուն, Սասունասար:

Վերացավ խավար գիշերը,
Վառվեց երկնային լապտերը։
Կսպասեն բոլոր հայերը,
Քեզնից գարուն, Սասունասար։

[ էջ 43]

ԹՈՂ ՄՆԱ

Թող մնա մեկ ժամանակ, առյուծը թմրած թող մնա,
Խաժամուժ կենդանիների մեջը ընկած թող մնա,
Մեռածը չի ողջանալ, գլորածը վեր կկենա,
Թույլ տվեք, ախոյանի ժամը չէ, պառկած թող մնա:

Անտեղի քաջությունը վնաս կուտա իմ կարծիքով,
Երբ լինի կարկուտ, քամի, եղեգը սմքած թող մնա,
Տաք ու պաղ սուլելովդ մի գրգռեր, խարդախ թովիչ,
Թող մնա յուր բնի մեջ, վիշապը սառած թող մնա։

Ջրի շատ գալը՝ խելացի, կտրելու նշան է միշտ,
Թող ծովը ծփա հատուկ, գետը վարարած թող մնա,
Ով Ջիվան, ամեն հայի սրտի մեջը երկար միջոց
Հնության հիշատակը, կայծը բռնկած թող մնա։

[ էջ 44]

ՄԻ ԱՍՏՂ

Մի աստղ ծնավ արևելքեն, լույս ուներ առատ,
Բոլոր աստղերի մեջ մեկ էր, չուներ համեմատ,
Սև-սև ամպեր շուտ պատեցին, չթողին ազատ,
Խավարի մեջ անհետացավ, լոկ գիծը մնաց,
Աստղադիտաց սրտերու մեջ կսկիծը մնաց։

Այդ աստղերը հինգ քույր էին, մեկը չուներ լույս,
Չորսը արևի շնորհիվ առան խրախույս,
Առաջինին ոչ մի տեղից տվող չեղավ լույս,
Խավարի մեջ անհետացավ, լոկ գիծը մնաց,
Աստղադիտաց սրտերու մեջ կսկիծը մնաց։

Յոթը փայլուն, մեծ-մեծ աստղեր ժողովան գումար,
Լուսնից ասպարեզ ուղեցին չորս աստղի համար,
Արևելքեն ծնվող աստղը մնաց ի շվար,
Խավարի մեջ անհետացավ, լոկ գիծը մնաց,
Աստղադիտաց սրտերու մեջ կսկիծը մնաց։

1886

[ էջ 45]

ԾԻՐԱՆԻ ԾԱՌ

Ես մի ծառ եմ ծիրանի,
Հին արմատ եմ անվանի
Պտուղներս քաղցրահամ,
Բոլոր մարդկանց պիտանի։

Հին ծառ եմ արևելյան,
Չունիմ որոշ այգեպան.
Տունկերս ամեն երկիր
Ընկած են բաժան-բաժան։

Ապրում եմ խեղճ, միայնակ,
Որոշ ծառի շքի տակ,
Հյութս որդունքն է ծծում,
Իմ տունկերուս փոխանակ։

Տունկերս ուր էլ որ գնան,
Թեպետ նույնը կմնան,
Բայց օտար հողի վրա
Չեն աճիլ, կչորանան։

Արևելքում ինձ տնկեց,
Երբ որ տերը ստեղծեց,
Ասավ՝ աճե, բազմացիր,
Սի այգի էլ ինձ տվեց։

[ էջ 46]

Ուղարկեց մի այգեպան,
Հարավից հսկա իշխան.
Այն հսկայի անունով
Կոչվեցա ծառ հայկական։

Չորս հազար տարվա ծառ եմ,
Մարմինս պինդ, կայտառ եմ.
Թեև ուժս պակաս է,
Բայց անունով պայծառ եմ։

[ էջ 47]

ՔԵԶ ԵՄ ՍԻՐՈԻՄ, ՔԵԶ

Կյանքս քեզ եմ տվել, կապվել եմ քեզ հետ,
Ապերջանիկ պառավ, քեզ եմ սիրում, քեզ,
Իմ արած խոստումս ես չեմ առնիլ ետ,
Հեք, աղքատիկ պառավ, քեզ եմ սիրում, քեզ։

Սիրել եմ հոգուս չափ, չեմ ապաշավում,
Քեզ համար եմ հոգում, քեզ համար ցավում,
Ոչ մի ազգի աղջիկ ինձ չի գրավում,
Վեհ, գեղեցիկ պառավ, քեզ եմ սիրում, քեզ։

Խելքով, պատվով շատ շատերուց խոշոր ես,
Ցավ ու վիշտ տանելու վաղուց սովոր ես,
Թեև հին ես, բայց ինձ համար շատ նոր ես,
Քաջատոհմիկ պառավ, քեզ եմ սիրում, քեզ:

Դու Ջիվանու նախնիքներու ննջարան,
Համայն հայոց ծննդավայր սրբազան,
Ով անձկալի դու զառամյալ Հայաստան,
Հին անդրանիկ պառավ, քեզ եմ սիրում, քեզ։

1904

[ էջ 48]

«ՀՈ» ՏԱՌԸ

Երբ որ գլխատառից հասարակ դարձավ,
Գլորեցին աստիճանից «հո» տառը.
Փոքրանալով «թո»-ին հպատակ դարձավ,
Զրկվեցավ բառարանից «հո» տառը։

Մտավ ելավ հարյուր տեսակ տպարան,
Ձևը չկորցրեց, պահեց ինքն իրան.
Շատ էլ մամուլի տակ սեղմեցին նորան
Ազատ պրծավ ոլորանից «հո» տառը։

Երբ «ռա»-ն սկսեց «թո»-ի հետ մեծ դատ,
«Սե»-ն, «բեն»-ը բառագրքում տեղ գտան ազատ,
Մեծ «կեն»-ի շնորհիվ նրանց համեմատ
Դուրս գալ կուզե տանջարանից «հո» տառը։

Ջիվան, չլինելով գեղագիր, նոտար,
Կոպիտ «քեն» էլ նորան չէ թողնում դադար.
Ախն ու վախը յուր ճակատին գրված կար,
Երբ դուրս ելավ ձուլարանից «հո» տառը:

1881

[ էջ 49]

ԳԱՐՈԻՆ

Ծայրդ երևում է, սկսել ես գալ,
Արքայության ժառանգ, կյանք տվող գարուն,
Ցանկանում են մանկունք խաղալ ու խնդալ,
Քաղցր նվագներով հանգերգող գարուն։

Ողջ եղանակներուց բարձր ես և վեր,
Ունես անուշիկ բույր, տենչալի պատկեր,
Մեր աշխարհի համար հանգստություն բեր,
Բարի համբավ, բարի լուր բերող գարուն։

Գետերդ հանում են գոռուն ու գոչյուն,
Սիրուն աղբյուրներդ ուրախ կարկաչյուն.
Դու կյանք ես ցանկանում, նա մեռելություն,
Ահռելի ձմռան հետ մաքառող գարուն։

Սնունդի ամբար ես, բարիքներու ծով,
Աշխարհին ուժ տվող ցողաբեր ամպով,
Շունչդ հույսով լի է, սյուքդ աշխուժով,
Եռանդոտ ու շարժուն և հաջող գարուն։

Գոհ կանես դու համայն մարդկային սեռը,
Ցույց տալով ցրտության արևիդ եռը,
Մի քիչ մեղմացնես դաժան ձմեռը,
Հույս ունիմ, որ լինես դու հաղթող, գարուն:

[ էջ 50 ]

Մարտի տասին ուրախ, զվարթ դուրս կուգաս,
Ամռան հետ դաշնակից եղբայր կդառնաս,
Ժպտադեմ երեսով երբ դու կերևաս,
Շունչ կառնեն քեզանով ջուր ու հող, գարուն։

Թող Ջիվանին մատաղ չինի քո անվան,
Առհավատչյան, ապացույցը զորության,
Մեռածները կենդանություն կստանան,
Փչում ես երկնային սրինգ, փող, գարուն։

1905

[ էջ 51 ]

ԼՈՒՍԻՆ

Հյուսիսից փչեց սառն հով,
Պարզ երկինքը պատեց ամպով,
Սիրտս տխուր, հոգիս խռով...
Դուրս եկ, լուսին ամպի տակից,
Ազատե ինձ այս վիճակից։

Խավար գիշերը ոխերիմ
Փակել է ճանապարհս իմ.
Քեզի տալու գանգատ ունիմ,—
Դուրս եկ, լուսին ամպի տակից,
Ազատե ինձ այս վիճակից։

Երկինքը մութ, սև, միգապատ,
Գլորեց ինձի խորխորատ.
Լույս տուր, չմնամ հուսահատ.
Դուրս եկ, լուսին ամպի տակից,
Ազատե ինձ այս վիճակից։

Գիշերային կառավարիչ,
Գեղանի հարս ես նկարիչ,
Թշվառ մարդկանց մխիթարիչ.
Դուրս եկ, լուսին ամպի տակից,
Ազատե ինձ այս վիճակից։

[ էջ 52 ]

Քո շավիղդ էլ իմիս նման
Միգով պատած է մշտական,
Ինչևիցե լեր օգնական
Դուրս եկ, լուսին ամպի տակից,
Ազատե ինձ այս վիճակից։

Մաքուր կաթից սպիտակ ես,
Պսպղուն, փայլուն շողակ ես.
Գիշերային աշտանակ ես,
Դուրս եկ, լուսին ամպի տակից,
Ազատե ինձ այս վիճակից։

Հորիզոնում լայնատարած,
Եղել ես խավարահալած,
Դու անհաղթ ես, ես հաղթված,
Դուրս եկ, լուսին, ամպի տակից
Ազատե ինձ այս վիճակից։

1885

[ էջ 53 ]

ՀՈԻՅՍ ԿԱ

Հարավային քամին փչում է տաք-տաք.
Շուտով գարուն գալու հաստատուն հույս կա,
Ձները ջուր դարձած վազում են արագ,
Ծովը մեծանալու հաստատուն հույս կա,

Բացվում է կաղերու հարթ ճանապարհը,
Առավոտ է, ետ է փախչում խավարը.
Բախտից ծեծված հարավային աշխարհը,
Մեզ հետ միանալու հաստատուն հույս կա,

Ժամանել է գարուն բերող խոսնակը,
Սկսել է երգել յուր եղանակը.
Դժբախտ ժողովրդի բախտի սայլակը
Հաջող ընթանալու հաստատուն հույս կա:

Տանից դուրս է եկել գեղեցիկ սեռը,
Կրկին հյուր կընդունե ձյունապատ լեռը.
Գարնան տեղի տալով ահեղ ձմեռը,
Հանկարծ վերանալու հաստատուն հույս կա:

Առուն զանելու է յուր ջուրը կրկին
Ժողովրդի խոսք է և առած է հին.
Հին ջաղացը դառնալու է վերստին,
Աղոնը աղալու հաստատով հույս կա:

[ էջ 54 ]

Լույսը շրջապատեց տունը տկլորին,
Արևը ներս մտավ հարկը ստորին.
Շատ դարերուց ի վեր խեղճ սգավորին,
Երեսը խնդալու հաստատուն հույս կա։

Պատերազմի դաշտ է աշխարհը, հոգի,
Մեկը վեր կկենա, մյուսը կընկնի.
Սգավորը ուրախ օրեր կտեսնի,
Ուրախը սգալու հաստատուն հույս կա։

Էլ չի լինի մութ գիշերից տրտնջող,
Կուգա արշալույսը, խավարին ջնջող.
Թուլացած սրտերուն հավատ ներշնչող
Աստղը երևալու հաստատուն հույս կա։

Անապատից կբարձրանա աղաղակ,
Կը նորոգվի շատ բլբլած ավերակ.
Ամուլ կինը կը ծնանի մանչ գավակ,
Ապրելու, մնալու հաստատուն հույս կա։

Երազում է այսպես աշուղ Ջիվանին,
Հավատալով դեպքի դարձող շրջանին.
Արդար դատարանը անգութ գազանին.
Վճիռը կարդալու հաստատուն հույս կա։

1902

[ էջ 55 ]

ԴՅՈՒԲԵԻԹ

Ազգ իմ, որքան նկուն մնաս,
Սիրտս քեզանից չի զատվի.
Հազար տեսակ չարչարանք տաս,
Սիրտս քեզանից չի զատվի։

Քեզ չեմ մոռանա հավիտյան.
Հարազատ մայր իմ Հայաստան,
Թեկուզ դրախտն էլ ինծի տան,
Սիրտս քեզանից չի զատվի:

Քեզանով եմ ես երջանիկ,
Իմ սիրելի, իմ անուշիկ.
Ծոցիդ մեջը հանգչիմ, մայրիկ,
Սիրտս քեզանից չի զատվի։

Զիվանին եմ, քեզ բարեկամ.
Քանի ողջ եմ, ամենայն ժամ.
Հնդկաստանին էլ տեր դառնամ,
Սիրտս քեզանից լի զատվի:

1879

[ էջ 56 ]

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒ

Հայոց քաղցր և ճոխ լեզու —
Անուշիկ բառերուդ մատաղ,
Թե հին, թե նոր, լավ պտղատու
Քու տնկած ծառերուդ մատաղ,

Թեև ունիս ոխակալող,
Բայց դու կաս, չես մաշող, հալող,
Ամեն լեզվի հարմար գալող
Մեսրոպյան տառերուդ մատաղ։

Հայոց բարբառ, միշտ գովանի
Մեր մոր լեզուն, մեզ ընտանի,
Ընդարձակ բազմակողմանի,
Մտավոր ճառերուդ մատաղ։

Ադամա լեզուն ես հաստատ,
Ծլիր, ծաղկիր, գցե արմատ,
Ունիս փայլուն ճրագներ շատ,
Մշտապես վառերուդ մատաղ։

Ով ունի քեզի չափ քանքար,
Լեզու քիչ կա քեզի համար.
Հայոց եկեղեցու համար
Ստեղծած բառերուդ մատաղ։

[ էջ 57 ]

Խրթին, մեր Նարեկի նման,
Գիրք ես տվել մեզ պատվական,
Խորախորհուրդ, ճիշտ գերբնական,
Մութ, մռայլ մառերուղ մատաղ։

1885

[ էջ 58 ]

* * *

Ով որ ազգ ու հայրենիք չի ճանաչում,
Հայր ու մայր, անհայտ ընկեցիկ է նա,
Փողոցներում առեք-առեք է կանչում,
Առօրյա վարձկան մունետիկ է նա։

Մարդկության մեջ առաջինն է ուժեղը,
Ով պահում է ամուր հայրական տեղը,
Անհայրենիք, թափառական թույլ ցեղը՝
Երկրե-երկիր ընկնող մուրացիկ է նա։

Ոչ ոք հարգ ու պատիվ չի տալիս, Ջիվան,
Թե հարգել չիմանա մարդն ինքն իրան,
Ինչ ժողովուրդ երկիր չունի սեփական,
Ուրիշներու ձեռքին խաղալիք է նա։

[ էջ 59 ]

ՀԱՅԵՐԻՍ ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայերս մեկ լեզու, մեկ կրոն ունինք,
Ուրիշ ոչինչ մեզի սեփական չկա.
Մենք հայկական հագուստ, հայ տարազ չունինք,
Կորչել է հին ձևը, մեկ նշան չկա:

Պապերս մեկ բանով շատ անգին էին,
Նպատակով տաճարներ կշինեին,
Հին մնացած վանքերը չլինեին,
Օտարք հեշտ կասեին՝ «Հայաստան չկա»։

Մի հատ եկեղեցի ունինք՝ մերն է զուտ,
Պարզ է, չունի այնքան բաներ նորամուտ,
Երգերը գրավիչ, մեղմ, հոգեօգուտ,
Մեր շարականի պես շարական չկա։

Տեր, պահե Արամյան հոգևոր գահը,
Մի մարե հայերուս մի հատիկ ջահը,
Նրա հետ կապված է մեր ազգի շահը,
Բացի սուրբ աթոռը մեզ պաշտպան չկա:

Ջիվանի, մեկ-մեկու կյանք նվիրելով,
Հայ ապրինք՝ հայության գանձին տիրելով.
Ինչ որ ունինք, պահենք իրար սիրելով,
Դրանից մեզի լավ ուրիշ բան չկա։

[ էջ 60 ]

ՊԱՐՏԵԶ

Ա՜խ, իմ պարտեզ, պտղատու ծառերդ թառամեցան,
Որոմները, փշերը քեզ հետ բարեկամացան.
Սոխակները լռեցին, երգելուց կարկամեցան,
Ագռավները տեղ գտան, բարձրացան, վսեմացան։

Քու հարազատ ծառերդ սնունդի, ջրի կարոտ,
Դու դարձել ես վայրենի անասունների արոտ.
Քո վատ արարմունքներդ թեզի պատմեմ համառոտ,
Շուտափույթ չբացվելով ծաղիկներդ համրեցան:

Նորաբողբոջ տունկերդ կտրատեցին, հանեցին,
Պահապանդ, տեսուչդ երկրե-երկիր վանեցին,
Գռեհիկները մեջդ դառը սերմեր ցանեցին,
Կանաչազարդ մարզերդ չորացան, նսեմացան։

Կարկուտը, ջրհեղեղը քեզ դարձուցին ավերակ,
Մի կենդանի չմնաց, որ քեզ չառներ ոտքի տակ.
Ամեն օր մուկ ու մորեխ, երաշտ ու սով ու կրակ,
Վիթխարի կաղնիներդ վայր ընկան, չդիմացան։

Թեև ունիս դու հիմա մի քանի ծառ ու ծաղիկ,
Լավ բուսաբանի կարոտ, ապրում ես ապերջանիկ.
Ջիվանուս պապերիցը մնացած հին պարտեզիկ.
Խելացի ջրպետներդ ծուլացան, տարտամեցան։

1885

[ էջ 61 ]

ԱԶԳՈՒՐԱՑԸ

Ով յուր ազգը ուրանա,
Երկու աչքով կուրանա,
Հետնյալ աղքատի նման,
Դռնեիդուռ մուրանա։

Կշտին դիպչի գեղարդը,
Սրտիցը թափի լյարդը,
Դժողքի բռնցկելիք
Լինի ազգուրաց մարդը։

Կեղծ ու պատիր հնչողին,
Կատվի պես մռնչողին,
Աստված աշխարհից ջնջե
Հայ անունը ջնջողին:

Հայը որբ ժողովուրդ է,
Օտարաց մեջ խառնուրդ է,
Ազգուրաց, աստվածուրաց–
Երկուսը մեկ խորհուրդ է:

Երբ որ հայը գումարվի,
Նրան չի հավասարվի.
Հայերեն չըգիտցողը
Կիսատ հայ կըհամարվի։

[ էջ 62 ]

Ազգուրացը անմիտ է,
Յուր ազգին ծուռ կըդիտե,
Բթամիտ շահասերը
Ազգությունը ի՞նչ գիտե։

Որոնե Հայաստանը,
Հայրենիքիդ նշանը.
Ինչպես հայ ծնար մորից,
Հայ մտիր գերեզմանը։

Ով դու, հայ մարդ, զորացիր,
Լուսնի նման նորացիր,
Ոչ այլազգին անարգե,
Ոչ քու ազգդ ուրացիր։

Ինքնիշխան անձիդ տիրե,
Կյանքդ նրան նվիրե,
Քրիստոսից ավանդած
Հայի կրոնն էլ սիրե։

Աստված տվեց նմանը,
Ամենին յուր արժանը.
Ազգուրացը Վասակն է,
Ազգասերը Վարդանը:

Թե կհիշվի Վասակը,
Բայց վատ է նպատակը.
Պիտի խոսվի միշտ բարի,
Վարդանա հիշատակը։

. . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ահա երկու ճանապարհ.
Որին կուզես հետևի։

1876

[ էջ 63 ]

ՈՒՐԱԽ ԵՐԳ

Արևն ելավ, փախեք, աստղեր, մի անկյունում թաք կացեք,
Սև-սև ամպեր, հալածվեցեք, ճանապարհից հեռացեք.
Օդը պարզ է, մոլորակներ, հորիզոնում ամպ չըկա,
Արեգակի չորս բոլորը պար բռնեցեք, խաղացեք։

Ցնծա, տխուր իմ հայրենիք, ցուրտ ձմեռը անցկացավ,
Զվարճալի խնդում բերող նոր գարունը մոտեցավ.
Հայ աղջիկներ, ձեր տխրության ժամանակը լրացավ.
Սրտով սիրած փեսաներով ուրախացեք, խնդացեք։

Արդարության արեգակը եկավ, բերեց նոր զատիկ,
Ճնշված ընկած տխուր ազգեր, ահա նոր լուր, ավետիք,
Տոն է այսօր ձեզի համար, սոխակ, թութակ, արտուտիկ,
Մայիսն եկավ, վարդը բացվեց, երգեցեք, ճառ կարդացեք:

1902

[ էջ 64 ]

ՀԱՅԵՐ

Օտարներու լավ բաները սովորենք,
Ոչ թե վատ գործերուն հետևենք, հայեր,
Չիցե ուղիղ ճանապարհից մոլորվենք,
Կրենք ամեն տեսակ նախատինք, հայեր։

Պահպանենք մեր լեզուն, մեր եկեղեցին,
Մեր սովորությունը, ծեսը առանձին,
Պապերից մնացած գանձ են թանկագին,
Կվկայեն երկիր ու երկինք, հայեր։

Մարդկության մեջ մենք էլ ջոկ ազգ ենք, զատ ենք,
Մեր լեզվով խոսելու համար ազատ ենք,
Մեր գոյության վնաս գործերը ատենք,
Որ չլինենք կաղ ու ծուռ շլինք, հայեր։

Ջիվանի, պապերս կյանքերն են տվել.
Որ իրանց կրոնը պաշտեն անարգել,
Մինչև որ մեզ այս օրվան են հասցրել,
Թափել են շատ արյուն ու քրտինք, հայեր։

[ էջ 65 ]

ԱՐԴԱՐ ՊԱՀԱՆՋ

Բնավ ուրիշին վնաս չեմ կամենալ,
Ես իմ իրավունքս կուզեմ պաշտպանել.
Իմ բերանիս հացը ոչ ոքի չեմ տալ,
Ապրելու սնունդս կուզեմ պաշտպանել։

Թող լսե աշխարհը գոռուն-գոչյունս,
Պատվի համար թող թափվի իմ արյունս,
Իմ լեզուս, կրոնս, իմ ազգությունս,
Իմ սրբություններս կուզեմ պաշտպանել։

Ես հայի որդի եմ և հայ եմ ծնվել,
Ուզում եմ հայ ապրիլ, հայի պես մեռնել,
Մտքես չի անցնի ուրիշից բան խլել,
Ես իմ ունեցածս կուզեմ պաշտպանել։

Ես՝ Ջիվանս, խուսափում եմ զրկողից,
Հափշտակող, ունեցածս խլողից,
Հավակեր ուրուրից, գայլից ու գողից
Գառներս, ճուտերս կուզեմ պաշտպանել։

1904

[ էջ 66 ]

ԵՐԳ

Մեկ կողմս սաստիկ ցուրտ, մեկ կողմս կրակ,
Մեկ կողմս պատել է ծովը ահագին,
Այդ երեքն էլ մեկը մեկին հակառակ,
Ամենքն էլ առնում են ինձանից բաժին։

Չունիմ զրահավոր բանուկ շոգենավ,
Ծովի վերա ման գամ անհոգ, առանց ցավ,
Աննավ ծովը մտնեմ, կըխեղդվեմ իրավ,
Կուլ կուտա դելփինը ինձ բոլորովին։

Դեպի ցուրտը գնամ, կսառչեմ հաստատ,
Անգութ, անզգա է բնությունը վատ,
Հագիս մուշտակ չունիմ, մերկ եմ և աղքատ,
Ձմեռ է, պաղ քամին փչում է ուժգին։

Քաջ մարդը կրակից երբեք չի տալ խույս,
Թե վառվեց՝ կծըլի որպես անմեռ բույս,
Երեք մանկանց նման պետք է հավատ, հույս,
Որ չայրվի հրո մեջ ամենևին:

Մտածում եմ՝ ոչ մեկի մոտ չգնամ,
Թե հարուստ, թե աղղքատ իմ տեղս մնամ։
Ամենքին էլ պատվեմ, բարիք ստանամ,
Երեքիցն էլ հարգ վայելեմ առանձին։

1894

[ էջ 67 ]

ՉԸ ԿԱ

Ահա լրանում է ինը ամիսը,
Մեզի նոր լուր, մեզի ավետիք չկա.
Թեպետև ծաղկել է ծերուկ Մասիսը,
Փայլող, գույնը տեղը մեկ ծաղիկ չկա։

Մեր հուսո դռները փակված են ամուր,
Մանկունք ցրտից կուլան կըզկըթած, տխուր
Ժողովուրդը սպասում է ուրախ լուր,
Բարի ավետաբեր մունետիկ չկա։

Ջիվանի, մեծ ծովի ալիքների հետ
Չի կարող մարտնչել ամեն նավապետ.
Գնացողը ագռավի պես չի գալ ետ։
Նոյին կանաչ բերող աղունիկ չկա։

1897

[ էջ 68 ]

ԲԱՐՁՐԱՑԻ՛Ր

Բարձրացի՛ր, ով լուսաբեր աստղ առավոտյան, բարձրացի՛ր,
Շտապիր, առաջ արի, լույս բարենշան, բարձրացիր,
Մթնոլորտում քանի որ ամպի նշան չի երևում,
Ճանապարհդ դուրան է, արի երևան, բարձրացի՛ր։

Տե՛ս լուսնթագը, զոհալը երևակը բարձրացան.
Դու ևս ցույց տուր քեզի, աստղ իմ դուրեկան, բարձրացիր.
Քո տեսիլքդ մեզ համար կյանքի գոյության խնդիր է,
Լեր մյուս աստղերու պես փայլող ժրաջան, բարձրացի՛ր:

Բավական է ետ մնալ, ընկերներդ քեզ նախատեն,
Խառնվե լավ աստղերուն, մտիր կարավան, բարձրացիր,
Հասարակ լուսատուներու մեջը երկար մնացիր,
Կաղաչե քեզ Ջիվանը, դեպ վերնախորան բարձրացի՛ր։

1890

[ էջ 69 ]

ՇԵՔԻ

Ով վարդ արևելյան, բույս կենդանության,
Խրախույս մարդկության, ցույց տուր քո տերև.,
Կսպասե քո գարնան ծառա և իշխան,
Քեզնից մարդիկ համայն խնդրում են պարգև։

Սոխակ սիրաբանդ է երգիչ տանըդ,
Խնդրում է արժանդ, լուս բուրաստանդ,
Կանչե այգեպանդ, ուղղե շրջանդ,
Բաց քո պատուհանդ, թող ծագե արև։

Հերիք մնաս տխմար, մարդկանց անհարմար,
Եղիր շքեղ գոհար, քանի կաս դալար,
Ճարե նոր գաղափար, մի մնար խավար,
Աչքերդ արա ղամբար, չմնա կեղև։

Սոխակին հավանող, միշտ ծափ հարկանող,
Քեզի կույս պահպանող և քաջ անվանող,
Ագռավին սպանող, մոտը չտանող,
Լեր դարուս նմանող, գտիր նորաձև։

Ջիվանուս խրատես և համեմատ ես,
Որ անուն հաստատես, վերքս փարատես,
Կյանքիս հարազատ ես, բույս անարատ ես,
Նորատունկ արմատ ես, քեզ պետք է անձրև։

[ էջ 70 ]

ՎԵՐՋՆ է ԳՈՎԵԼԻ

Լացի և խնդության մեջտեղն ենք այսօր,
Կուլանք թե կը խնդանք՝ վերջն է գովելի.
Քարոտ արտերի մեջ ձգել ենք արոր.
Տրտմենք թե կը ցնծանք՝ վերջն է գովելի։

Վեց պետության ձեռքն է այժմ մեր դերը.
Տեսնենք ի՛նչպես դուրս կբերեն պատկերը.
Երկբերանի սուր են հայոց գործերը.
Հրճվենք թե կը ողբանք՝ վերջն է գովելի։

Ջիվանս լսում եմ զանազան կարծիք,
Որը լավ, որը վատ, չարիք ու բարիք.
Իբրև ազգ՝ ունեցող ազատ հայրենիք,
Մեռնինք թե կը մնանք՝ վերջն է գովելի:

1895

[ էջ 71 ]

ՄԵՐ ՆԵՐԿԱՆ

Այս ի՞նչ դարի հասանք, ի՞նչ օրեր գտանք,
Ամենևին հավատարմություն չկա,
Ի՞նչ օրեր կորուսինք, ի՞նչ կյանք ստացանք,
Հազարից մեկի մեջ լավ արյուն չկա։

Ասում են, թե՝ լուսավոր է այս դարը –
Լավության փոխարեն կերթանք վատթարը.
Կարծես թե ծռվել է ամբողջ աշխարհը.
Իսկ ուղիղ մնացած մեկ անկյուն չկա։

Պարզակրոն կասվինք վերին րաբունով,
Ափսոս, խառնված ենք այլ և այլ գույնով,
Մեկ տուն ունինք ճշմարտություն անունով՝
Նորա մեջն էլ անծուռ, հաստատ սյուն չկա։

Պետք է միշտ ճշմարիտ մտքով վերանաս,
Աշխատի՛ր ուղղությամբ, մինչև ծերանաս,
Ջիվան, լավ հասկացիր, չընկերանաս,
Խաբեբա խմբերից քեզ արդյունք չկա։

1876 (՞)

[ էջ 72 ]

ԳԱՐՈՒՆԸ ՉԵԿԱՎ

Երկարացավ տաճկահայոց ձմեռը,
Մարտն էլ եկավ անցավ, գարունը չեկավ.
Կանաչեց Էլպրուս ձյունապատ լեռը,
Սեպուհ սարին բնավ գարունը չեկավ։

Կռունկները խումբ-խումբ, թև-թևի տված,
Եկան տեսան գետեր, լճերը սառած,
Սավառնեց օդի մեջ զույգ թևատարած,
Արագիլն էլ եկավ, գարունը չեկավ։

Խղճուկ երկրագործի կովը, կթանը,
Փչացավ լծկանը, եզը, գութանը.
Սառնամանիք դարձավ խեղճ Հայաստանը,
Տաքությունը փախավ, գարունը չեկավ։

1900

[ էջ 73 ]

ԱՅԳԻՆ

Վերջացավ մեր այգին, վերջ եղավ ու վերջ,
Անտերության ձեռքից ավերակ մնաց.
Երբ տունկերն սկսան մնալու ստերջ,
Միանգամայն անջուր, անվտակ մնաց։

Հինգ հարյուր տարվա չափ չգալով անձրև,
Ծառերը չորացան, ծծելով արև.
Ինքը բոլորովփն բնաջինջ եղև,
Միայն լոկ անունը հիշատակ մնաց։

Ջիվան, խնդրե, նա քաշե պատուհասը,
Ով որ հասուց այս մեր այգուն վնասը,
Աստ և անդ ցրվելով ամեն մի մասը,
Մնացածն էլ այլոց ձեռի տակ մնաց։

[ էջ 74 ]

ՀԱՅԻ ՃՈՒՏ

Դու այն երկրեն մի հեռանար, հայի ճուտ,
Ուր որ նախնիքներեդ հիշատակներ կան,
Մրսած ժամանակդ կըքաղես օգուտ,
Դեռ մոխրի մեջ թաղված հին կրակներ կան։

Բնակված երկիրդ սուրբ է, հայ եղբայր,
Հայի արնով ներկված է ամեն քար.
Զոհվել են հավատի և ազգի համար,
Պառկած հազարավոր նահատակներ կան։

Ջիվան, ազգիդ հավատարիմ ծառայե,
Տեղը եկավ մինչև կյանքդ ընծայե,
Հայրենիքիդ վերա լավ աչքով նայե,
Յուր մեջը հոգեբուխ ավերակներ կան։

1887

[ էջ 75 ]

ՍՈԽԱԿ

Ձայնդ ինձ գրավեց, ինձ վերա տիրեց,
Մի թռնիր, մի գնար, կաց այստեղ, սոխակ,
Մի թռնիր իմ մոտից, սիրտս քեզ սիրեց,
Թեև չունիմ պարտեզ փառահեղ, սոխակ։

Սիրե քու հին վարդդ, կյանքդ տուր նորան,
Հին թշնամին քեզ չի լիներ սիրեկան,
Հեռացիր, մի անել փուշն ապաստան,
Նա ճանկ ունի որպես մեծ ասեղ, սոխակ։

Դու վարդից էլ գոհ չես, գիտեմ, ով սոխակ,
Բայց չես կարող գտնել նորա պես ծաղիկ,
Էլի նա է ծաղկանց միջին անդրանիկ,
Բնությանդ հարմար ու անմեղ, սոխակ։

Ջիվան, բացի աստված, ամեն առարկա
Բնական օրենքով կանցնի կընթանա,
Ինչ բան սկիզբ ունի՝ վերջ էլ կունենա,
Ոչ ոք մնալու չէ միշտ շքեղ, սոխակ։

[ էջ 76 ]

ԳԱՐՆԱՆ ՄԱՍԻՆ

Կարկտածեծ արտերը երբ նորից բուսնեն,
Դաշտերը կանաչեն, ծառերը ծաղկեն,
Սարերը, ձորերը ծաղկով պճնվեն,
Գուցե ես հավատամ, թե գարուն է ճիշտ:

Երբ որ ձյունը դադրի, և անձրև տեղա,
Հրճըվի երկինքը, և ամպը գոռա,
Երբ ծարավ երկիրը հագի, կշտանա,
Գուցե ես հավատամ, թե գարուն է ճիշտ:

Երբ որ բարի արեգակը յուր արդար,
Լույսը կը տարածե համահավասար,
Երբ անխտիր կը ծիծաղեն հող ու քար,
Գուցե ես հավատամ, թե գարուն է ճիշտ:

Մարտի տասն է դեռ արագիլը չի գա,
Ավետաբեր սարյակ չի ճռվողա,
Երբ իմ ասածներուս ոչ մեկը չկա,
Դժվար ես հավատամ, թե գարուն է ճիշտ։

1909

[ էջ 77 ]

ՂՈՇՄԱ

Մինչև կյանքիս վերջը քեզ պիտի սիրեմ,
Ով իմ ծննդավայր, սրբազան երկիր.
Ես մի չոր կյանք ունիմ, թող քեզ նվիրեմ,
Ինձ կյանք շնորհող մայր, աննման երկիր։

Շատ ունիս անձնազոհ, եռանդոտ մշակ,
Քեզ սիրում են որպես հարազատ զավակ.
Ազատ շունչ կքաշես, կուգա ժամանակ.
Սպասե և հուսա, պատվական երկիր։

Դու ես ազգայնության հրահանգ տըվող,
Սրտիս մխիթարանք, սփոփանք տըվող,
Նախնիքներիս սնունդ տըվող, կյանք տըվող,
Իմ բնիկ հայրենիք, բնական երկիր։

Ջիվանին ե՞րբ պիտի տոնե զատիկդ,
Ապրիլ ամսում արև դարձած մահիկդ։
Փոխված տեսնի քո կրակե շապիկդ
Հագնեիր նոր տեսակ պատմուճան, երկիր։

[ էջ 78 ]

ԱԶԳԻ ՎԻՃԱԿԸ

Ծեծված ու ջարդված, հալածված ազգը
Ոչ մի մխիթարանք, սփոփանք չունի,
Սփյուռը աշխարհիս տարածված ազգը,
Հայրենիք դառնալու ճիգ ու ջանք չունի:

Տանում է զրկանքը անխոս լուռ ու մունջ,
Ա՜խ է քաշում, սրտից հանելով մրմունջ,
Չարչարվում է այլոց համար անտրտունջ,
Խեղճը իրեն համար աշխատանք չունի։

Տեր աստված, կոտրված սրտերը շինե,
Վատ օրերուն լավ օրեր փոխարինե,
Ինձ ասում են, ուրախ երգեր հորինե,
Մտածում եմ՝ հայը ուրախ կյանք չունի։

Ջիվան, հայը իր կրոնը թող չի տալ,
Ուզում է հայ ապրել, հավետ հայ մնալ,
Բնավ նա մի ազգի վատ չի կամենալ,
Յուր մեջ զրպարտություն, պարուրանք չունի։

1897

[ էջ 79 ]

ՍԻՐՈՒՆ ՀԱՎ

Քաջ արծվի ճուտեր մինչև չօգնեն քեզ,
Դու ուրուրից ազատվիլ չես, սիրուն հավ,
Դեռ շատ կտրորեն անձդ կով ու եզ,
Քանի որ դու խրատվիլ չես, սիրուն հավ։

Խորամանկ աղվեսին դու մի հավատալ,
Կուզե խլել բույնդ և քեզի կուլ տալ,
Կռունկներու թևով թռչելով սխալ,
Նրանց շարքում հաստատվիլ չես, սիրուն հավ։

Մի թռչիլ, վար կընկնիս, թևեր չճարած,
Կմտնվես վանդակը ոտքիդ չանդ կարած,
Ճուտերուդ թևերուն ասեղ չշարած,
Իբրև թռչուն նկատվիլ չես, սիրոն հավ։

Ուրուրը կկորչի, բայց դու կմնաս,
Լավ քուռնիկ կկապես, շատ կգիրանաս,
Հավկիթ կածես ձագերով կբազմանաս,
Թե քու բնից անջատվիլ չես, սիրուն հավ։

Ջիվան, ցուրտը կանցնի, գարուն կուգա նոր,
Կծաղկեն սարերը, ամբողջ դաշտ ու ձոր,
Կուգա ժամը, կլինիս դու էլ բախտավոր,
Էլ քո բախտից գանգատվիլ չես, սիրուն հավ։

[ էջ 80 ]

ՄԵԾ ՔԵՌԻ

Քու քրոջդ զավակներուն ցավի, խղճա, մե՛ծ քեռի,
Նրանց մեջը ջանք ու եռանդ քանի կյանք կա, մեծ քեռի.
Նայիր, մեծ մարդ, բարի աչքով նրանց վրա, մեծ քեռի,
Առաջ քաշե, դարձըրու մարդ, խնամք արա, մեծ քեռի,
Խնդրում եմ քեզ, աղաչում եմ, ո՛վ տեր արքա, մեծ քեռի
Խղճալի որբուկներուն մի քիչ ողորմա, մեծ քեռի։

Մարտիրոսված ու հալածված մի ազգի հիշատակ են.
Կրակից ու սրից պրծած կենդանի նահատակ են,
Մեր հավատին հակառակ անխիղճ մեկին հպատակ են.
Շարունակ մեծ անունդ կուտան, քեռի կը աղաղակեն.
Խնդրում եմ քեզ, աղաչում եմ, ո՛վ տեր արքա, մեծ քեռի,
Խղճալի որբուկներուն մի քիչ ողորմա, մեծ քեռի։

Սրբուհի մորաքրոջս որդիքը ազատ եղան
Քու շնորհիվ, ով քեռի, երանելի կյանք ունեցան,
Բախտավոր կին են դառել Բուրգինը, սիրուն Ելենան,
Հայկուհին ու Մարիամը դեռ ևս արյուն կուլան,
Խնդրում եմ քեզ, աղաչում եմ, ով տեր արքա, մեծ քեռի,
Խղճալի որբուկներուն մի քիչ ողորմա, մեծ քեռի։

1901

[ էջ 81 ]

ՎԵՑՅԱԿ

Ազատությո՞ւն, թե՞ բռնություն գալիք կա մարդկային ազգին:
Բոլորը վազում են առաջ, մտածել չեն ցավը վերջին.
Մի նոր հոգի են ստացել թե՛ այր, թե՛ երեխա, թե՛ կին,
Նորերը հներու պես չեն, ուրիշ կերպ են բոլորովին,
Հղի է, ծնելու մոտ է, գոռում է սարը ահագին,
Տա աստված, որ ծնի առյուծ և ոչ փոքրիկ մի մուկ չնչին։

Սիրո խաղաղության համար կապած աղեղնակը տեսնենք,
Նոյին կանաչ տերև բերող թողած աղավնյակը տեսնենք,
Կասեն փոխվել է ընթացքը, բարի արեգակը տեսնենք,
Կտրտմե՞նք, թե՞ կուրախանանք, կուգա ժամանակը տեսնենք,
Հղի է, ծնելու մոտ է, գոռում է սարը ահագին,
Տա աստված, որ ծնի առյուծ և ոչ փոքրիկ մի մուկ չնչին։

Ինչպես գեղջուկը հուսով գնում է սրբերուն խնդրում,
Ցավին, վերքին բժշկություն, դեղ ու դարման աղերսում,
Նմանապես ժողովուրդը հորից մի բարիք է հայցում,
Կուգա առիթը, կտեսնենք վերե՞լք է, թե՞ դեպի անկում,
Հղի է, ծնելու մոտ է, գոռում է սարը ահագին,
Տա աստված, որ ծնի առյուծ և ոչ փոքրիկ մի մուկ չնչին։

Հիասթափում էլ լինի, չտրտմենք մենք, բայց խրատվենք,
Միայն այնուհետև գործենք լռիկ, մնջիկ չը գանգատվենք,

[ էջ 82 ]

Ապագա սերունդի մոտը կարելի է գնահատվենք,
Հուսանք և սպասենք դարձյալ, Ջիվանի, չհուսահատվենք,
Հղի է, ծնելու մոտ է, գոռում է սարը ահագին,
Տա աստված, որ ծնի առյուծ և ոչ փոքրիկ մի մուկ չնչին։

1905

[ էջ 83 ]

ՀՅՈՒՍԻՍՆ է ՓՉՈԻՄ

Թուխ-թուխ սևագույն ամպերը քուլա-քուլա եղան,
Մտքիս արևը մթնացրին, առջևը առան,
Փայլուն, գեղեցիկ աստղերը անկյուններ մտան,
Ո՞ւր է լուսինը, չի երևում, չի գա երևան:

Բախտիս հայելի հորիզոնը սև լաթ է հագել,
Սրտիս արևը բռնվել է, լույսը չի ծագել,
Երկինքը հոգուս մութ ու մռայլ թուխպեր է առել,
Գարնան ամիսս խավարել է, փոխվել է աշնան։

Վճիտ, անապակ կարկաչահոս աղբյուրս ընտիր,
Ճերմակ կաթի գույնը փոխվել է, դարձել է կարմիր,
Առվակի փարող նունուֆարը իզուր ու նանիր
Ինչո՞ւ է տխուր, ի՞նչ է եղել, թոշնել է այդքան։

Մեղմիկ զեփյուռի ձայնը անուշ չի գալիս, ինչո՞ւ,
Հյուսիսն է փչում նորա փոխան ահռելի, ազդու,
Կանաչ ու դալար ծառ ու ծաղիկ մրսեցան այգու,
Տերևները շուտ վաղաթառամ գետինը ընկան։

Հավքերը լռեցին բոլորը, չեն խոսում այսօր,
Առվակները, աղբյուրները պարզ չեն խոսում այսօր,
Ոչ ոք Ջիվանուն չի ցավում, չի ափսոսում այսօր,
Գոնե դու արի մխիթարն, սիրելի դեղձան։

1902

[ էջ 84 ]

ԱՐԵԳՆԱԶ

Սուգ պահելով դու մեր մուխը մարեցիր,
Մի հագնիր, Արեգնազ, մի հագնիր սևը,
Մեր սրտերում ծալ-ծալ վերքեր շարեցիր,
Մի հագնիր, Արեգնազ, մի հագնիր սևը։

Թզենին կանաչեց. գարունն է շատ մերձ,
Սաստիկ ցուրտ ու բքից քեզ կպահե զերծ,
Հագիր կանաչ, կարմիր ծիրանի հանդերձ,
Մի հագնիր, Արեգնազ, մի հագնիր սևը։

Բեհեզն ու ծիրանին փայլուն արև են,
Թուխ գույները տխրադեմ են, տձև են,
Աչք ու ունքդ, թարթիչներդ քո սև են,
Մի հագնիր, Արեգնազ, մի հագնիր սևը։

1892

[ էջ 85 ]

ՎԵՐՋ ՉԵՂԱՎ

Վերջ չեղավ տխրությանդ, մայր իմ հարազատ, վերջ չեղավ,
Գլխիցդ ցուրտն ու բուքը որպես Արարատ վերջ չեղավ,
Տխրությունդ շատ տևեց, Հոբին համեմատ, վերջ չեղավ,
Տարաբախտ զավակներդ թողեց հուսահատ, վերջ չեղավ։

Քու ունեցած բարեկամ բժիշկներդ ձեռք չտվին,
Տասնապատիկ ցավերդ ավելացան, խղճալի կին.
Այրի ես սևեր հագած, չունես ցավակից ամուսին.
Քեզ պահում է կենդանի աստծո պարգևած հոգին,
Վերջ չեղավ տխրությանդ, մայր իմ հարազատ, վերջ չեղավ։

Քեզ չսիրեց, այրի կին, անգութ, անիրավ աշխարհը,
Երբ ծնար, քեզ հագցրեց կրակե հալավ աշխարհը.
Կեղծավոր, հին հոմանի, երկդիմի պառավ աշխարհը,
Ուրիշին լավ օր տվեց, քեզի միայն ցավ՝ աշխարհը,
Վերջ չեղավ նեղությանդ, մայր իմ հարազատ, վերջ չեղավ։

1902

[ էջ 86 ]

ՀԱՐԱՎԻ ՄՐՄՈԻՆՋԸ

Քույրերիս մեջ միշտ սգազգյաց, ինձ նման տխուր չկա,
Դժողքումն էլ իմ ունեցած կրակիս պես հուր չկա.
Ծարավ, պապակ այրվում եմ, ոչ մի կաթիլ ջուր չկա.
Սպասում եմ այցելության, ոչ մի տեղից լուր չկա։

Իմ տարիքս անցնում են շուտ, գլորվում են հանապազ,
Ախ իմ հույսս, իմ փափագս կհամարվի միշտ երազ.
Որտեղ ձայն ու շարժում լսեմ, կվազեմ այնտեղ վռազ,
Սպասում եմ այցելության, ոչ մի տեղից լուր չըկա։

Չէ, քո խղճալի հարավն եմ, ինծի օգնե, քաջ Հյուսիս,
Քեզ եմ տվել իմ Ախուրյան, իմ անառիկ մեծ Մասիս.
Երբ կլսեմ ավետյաց լուր, ուրախության ավետիս.
Սպասում եմ այցելության, ոչ մի տեղից լուր չկա։

[ էջ 87 ]

ԵՐԳ ՊԱՆԴԽՏԻ

Ա՛խ, Հայրենիք, քաղցր ու համեղ Հայրենիք,
Մինչև ե՞րբ կարոտդ քաշելով մնամ.
Ուժս չի զորեր քեզ անել երախտիք,
Քանի՞ մեկ ես ինծի մաշելով մնամ։

Այստեղի մարդիկը ինձ անհարմար են,
Չեն ինծի ցավակից, որ մխիթարեն,
Օտարք միշտ իրարու գգվելով պարեն,
Խղճալիս հեռվից աշելով մնամ։

Արդյոք ե՞րբ կբացվի քո առավոտդ,
Որ փարատվի ու չմնա աղոտդ,
Խղճուկ Ջիվանուն կանչե՛ տար մոտդ.
Մինչև երբ կյանքիս ծառը տաշելով մնամ:

[ էջ 88 ]

ՔԱՋ ՎԱՐԴԱՆ

Ավարայրի դաշտը ներկեց արյունդ,
Կարմիր Վարդան, հզոր Վարդան, քաջ Վարդան.
Ազգե-ազգ կհիշվի անմահ անունդ`
Կարմիր Վարդան, հզոր Վարդան, քաջ Վարդան,
Խորտակեցիր ծանր լուծը պարսկական։

Մեռար՝ թողիր անմահ անուն հիշատակ,
Քո գործքերով դարձար բարի օրինակ.
Դու սուրբ գործի համար եղար նահատակ,
Անմահ Վարդան, հզոր Վարդան, քաջ Վարդան,
Խորտակեցիր ծանր լուծը պարսկական։

Քեզ գրգռեց ջերմ հայրենյաց եռանդը,
Պաշտպանեցիր փրկչիդ տված ավանդը,
Դուրս վանեցիր Զրադաշտյան աղանդը,
Դու վեհ Վարդան, հզոր Վարդան, քաջ Վարդան,
Խորտակեցիր ծանր լուծը պարսկական։

1889

[ էջ 89 ]

ԻՆՉՈ՞Ի ԼԱՄ

Ինչո՞ւ լամ, երբ չեմ մանուկ, ծծկեր երեխա, ինչո՞ւ լամ.
Լացի համար չէ ծնել սերունդը Հայկա, ինչո՞ւ լամ.
Շատ ժամանակ ողբացի, լացի, սգացի, բան չեղավ,
Քանի որ ես ուժ ունիմ, լայն ասպարեզ կա, ինչո՞ւ լամ։

Երբ մի մարդ յուր մահովը հարյուր-հազարի կյանք կուտա.
Ես պիտի ուրախանամ զոհվողի վրա, ինչո՞ւ լամ.
Փորձեցի, աչքով տեսա, զորեղն է աշխարհի տերը.
Ես լացով իմ վերքերուս հնար չգտա, ինչո՞ւ լամ։

Նեղ օրում մեկ դանակը հազար լացից առավել է,
Գայլը ողբից ամենևին բան չի զգա, ինչո՞ւ լամ.
Քրդի հետ քրդի նման վարվիլ կուզե, ո՛վ մարդ բարի,
Երբ վառոդի ձայնիցը աշխարհ կթնդա, ինչո՞ւ լամ։

Արքայությունն էլ ուժեղ մարդիկ կժառանգեն հատուկ,
Ծույլ, անաշխատ լաց լինողին դրախտ չկա, ինչո՞ւ լամ.
Ժողովուրդը կյանք կուզե, ապրել կուզե, հույս տալ կուզե.
Ես Ջիվանիս անտեղի, անսիրտ, ակամա ինչո՞ւ լամ։

1894

[ էջ 90 ]

ՄԵԿՆ ՈՒ ՄԵԿԸ

Մարդկանց արարքը տեսնելով,
Խանգարված կարգը տեսնելով,
Նրանց գեշ վարքը տեսնելով,
Թե գիտուն ես, շուտ կը մաշվիս,
Խելագար ես վնաս չունի։

Անգութ, անզգա է աշխարհ,
Մարդիկ իրար ջարդող և չար.
Խեղճն է հողերին հավասար.
Զգայուն ես, շուտ կը մաշվիս,
Իսկ թե քար ես՝ վնաս չունի։

Հեղեղն ելել է ահագին,
Քարուքանդ է անում չորս դին.
Կործանում է տունը ազգին.
Իմաստուն ես, շուտ կմաշվիս,
Թե հիմար ես՝ վնաս չունի։

Տե՛ս, եղբայրցդ որբ, Ջիվան,
Ման են գալիս թափառական,
Քաղցած ու մերկ, կիսակենդան.
Թե արթուն ես, շուտ կմաշվիս,
Թե խումար ես՝ վնաս չունի։

1896
Լրացուցիչ տեղեկություններ

Աղբյուր. Ջիվանու քնարը: [Ստեղծագործությունների ընտրանի] / Կազմ., առաջաբ., տեքստ. համեմատ., ծանոթագր. ՝ Ա. Սահակյան; Խմբ.՝ Միք. Հարությույան; Նկ.՝ Ան. Գասպարյան։ «Հայպետհրատ»։ Երևան 1959
Տրամադրեց. Միքայել Յալանուզյան

Տես նաև

Design & Content © Anna & Karen Vrtanesyan, unless otherwise stated.  Legal Notice